|
Opšta razmatranja
Kritičko čitanje projekta
Milan Podunavac
Ovaj tekst posvećen je kritičkom čitanju istraživačkog projekta "Put
Srbije k miru i demokratiji" koji je realizovao list Republika
uz pomoć Fondacije "Hajnrih Bel". Kritički će biti analizirani
rezultati istraživanja i završna studija Nebojše Popova. Radi se o dva iznimno
vredna rezultata koja kritički reflektiraju socijalnu i političku dinamiku
postoktobarske dinamike u Srbiji. Ona je dio one vrste samorefleksije s
kojom se susreću društva koja posle velikih kriza tragaju za uspostavom
političkih i pravnih principa novoga početka. Sklon sam da ovde podsetim
na jednu normativnu poruku Aleksandra Hamiltona. U uvodnoj rečenici uvodnog
eseja Federalističkih spisa Hamilton upozorava da društva koja tragaju za
uspostavom novoga kolektivnog i političkog identiteta do političkih solucija
mogu doći slučajem ili izborom; da bi izbor, a ne slučaj, odlučivao o političkoj
budućnosti društva. Otvorena i javna deliberacija uslov je dobrog izbora
u dobro uređenoj zajednici. Ova konferencija je upravo dio jedne takve deliberacije.
Projekt je praćen uvodnom i obimnom studijom Nebojše Popova koju ću također
kritički analizirati. Učiniću to metodički na dva načina: prvo ću naznačiti
šta smatram najboljim delovima ove studije i celog istraživanja; zatim ću
nastojati da nadgradim ove nalaze i naznačim šta bi se moglo odrediti kao
osnovno jezgro političke dinamike u Srbiji. Najboljim delovima analize Nebojše
Popova (i ne samo u ovoj studiji) smatram tematizovanje složenog odnosa
rata i političkog poretka. Srbija je, da sledim ovu analizu, poratno
društvo u kojem je osobiti belicistički
obrazac temeljni formativni princip
njezinoga strukturiranja. To objašnjava još uvek dominirajući nepolitički
plan njezine egzistencije, osobitu formu bezdržavlja,
kojoj Nebojša posvećuje najbolje stranice svoje studije; to objašnjava ogromne
teškoće u konsolidaciji vladavine prava i krhkost
procedura demokratske legitimnosti; dominaciju osobite hobsovske
forme političkih borbi političkih aktera za legitimitet; osobito stanje
nepravne i nepolitičke borbe za difuznu podršku naroda; to isto tako objašnjava
snažne procese proizvodnje straha (osobito
straha manjina, političkih, etničkih, rodnih), opšteg nepoverenja, desolidarizacije
i destrukcije socijalnog i političkog tkiva, stanja anomije, pa i ludila,
pojam koji Nebojša opetovano koristi; sastavni dio ovoga teškog
i negativnog nasleđa, ali i činjenice da je belicistički
obrazac osobiti način života ovoga prostora, je i perpetuiranje koncepta
ratne privrede u postratnom periodu, kao
i mogućnost sa kojom redistribucija dobara u ratu
(rat je uvek snažan faktor redistribucije dobara) zadobiva svoju političku
artikulaciju u najrazličitijim formama (mafija, organizovani kriminal,
| politička artikulacija ratnih
tajkuna: slučaj Karić): ona je sastavni dio onoga političkog obrasca
koji vlast percipira kao pljačku, a pravo
kao goli instrument moći. Ovo jeste
tip analize koji udara u samu jezgru političke dinamike u Srbiji posle
velike građanske promene (oktobar
2000). Sažeto: mada se promena režima od oktobra 2000. godine može
smatrati kao početak tranzicije od stanja bezdržavlja
(neporetka) ka režimu ustavne i demokratske
države, očuvan je, da upotrebim formulu mog kolege i prijatelja N.
Dimitrijevića, državno-policijski-armijsko-mafijaški
|
|
|
 Milan Podunavac |
|
Behemot ogrezao u ratnim i mirnodopskim zločinima, sa razgranatim kriminalnim
delatnostima i sa jasno odredivim kartelom ekonomskih i političkih interesa
i dalje zadržava snažne poluge aparata političke i ideološke moći. Pokazalo
se da proto-demokratski okvir koji je osvojen
oktobarskom promenom još uvek nije vezan stabilnom ustavnom i političkom
formom (formom koja bi ukrotila i pozitivirala energiju pokreta), institucionalnim
poretkom i stabilnim procedurama koje bi definisale karakter i okvir novoga
poretka (državnosti) i omogućile pojedincima, grupama, socijalnim i političkim
akterima da u ovaj okvir formalno-pravno situiraju svoje identitete i na
duži rok rutiniziraju svoja individualna i kolektivna ponašanja. Dopuniću
ovo mesto središnjom dijagnozom Nebojše Popova. "Posmatrajući zbivanja
nakon okončavanja ratova, nameće se utisak da je sila promenila smer, iz
ofanzive ka razaranju starih oblika države i društva prelazi u defanzivu
- sprečavanje novih i stabilnih oblika države i društva. Izgleda da je na
delu jedna nova 'rđava beskonačnost' reprodukcije 'prirodnog stanja' u kojem
Behemot nadjačava Levijatan." Ovako vođena analiza traži, po mome sudu,
dva dodatna izvoda (nalaza) koji se u osnovi ne mogu izvesti iz pretpostavki
na kojima Nebojša analizira ovu dinamiku. I to je jedino mesto (po mome
sudu središnje) koje ću ja kritički retematizirati. Prvi se pita o tome
u kojem polju je moguće identifikovati političku
alternativu dominirajućoj tendenciji bezdržavlja;
drugi, pak, koje je to polje u kojem se u Srbiji oblikuje osobita politička
kultura otpora ovoj dominirajućoj tendenciji i negativnim političkim
obrascima na kojima ova negativna politička legura
počiva. Tri su međusobno povezana obrasca u odnosu na koja se politička
kultura otpora u Srbiji oblikuje. To su rat,
diktatura i nacionalizam.
Glavno, pak, ležište u kojem se politička kultura otpora u Srbiji oblikuje
je civilno (građansko) društvo. To je,
zapazićete, pojam koji teorijska i normativna matrica Nebojše Popova ne
poznaje. I to je, po mome sudu, najslabija tačka ove analize. Tri su najmanje
važna ograničenja sa kojima se suočava analiza koja se lišava teorijskih
i normativnih (emancipacijskih) svojstava civilnog
društva. Ona ima poteškoću da objasni, a osobito da situira oblikovanje
političke kulture otpora čiji je najsnažniji
izraz bila građanska neposlušnost; ona
ima velike poteškoće da naznači domašaj i emancipacijski naboj oktobarske
promene (koncept revolucije, građanske i cikličke), sasma je teorijski
neupotrebljiva za razumevanje oktobarske dinamike koja je, po mome sudu,
forma građanske i samoograničavajuće revolucije,
ona je jedna forma republikaniziranja politike, na način na koji
o američkoj revoluciji govori Hana Arendt; ona, po mome sudu, otuda ne otkriva
svu složenost postoktobarske dinamike koja poprima svojstva osobite napetosti
i asimetrije između inicijalnih formi i tvorevina građanske
revolucije u Srbiji (pojava građanskih pokreta, politiziranih građana,
inicijalne i pluralizovane javnosti itd.) i nasleđenih formi predmoderne
i nedovršene države. Srbija se nakon petoga oktobra konstituira kao
dualni režim moći unutar nedovršene države.
Ovaj se dualizam, pak, na ravni konstituirajućih i formativnih principa
izražava kao osobiti sukob demokratske legitimnosti
i fasadne legalnosti. Demokratska legitimnost, aktivna hegemonija
i republikanske forme konstitucionalne politike oblikuju se unutar probuđenog
građanskog društva, fasadna legalnost, pak, nasleđe je moći koja se, kako
sam i naglasio, gotovo nedirnuta perpetuira u čitavom postoktobarskom razdoblju.
Ovaj osobiti sukob (građanskog) društva i režima
moći "staroga režima" imao je u postoktobarskoj dinamici
dva važna negativna učinka. Prvi je da se u čitavom postoktobarskom periodu
ne usidruju procesi konstitucionalizacije moći
i pozitiviranje jedne kreativne, neorganizovane i otvorene moći revolucije
u konstituirajuću i ograničenu moć političkog poretka (uspostava i oblikovanje
političkog polja kroz konstituirajuću ulogu prava); drugi, je, pak, da se
suočeni sa niskim konstitucionalnim učincima demokratske
legitimnosti, politički akteri koji izrastaju iz građanske revolucije
ili, još preciznije, građanskih revolucija u Srbiji, sve izdašnije oslanjaju
na osobitu strategiju decizionizma. Ova
strategija imala je dva iznimno nepovoljna učinka: postupno je razarala
potku demokratske legitimnosti i implicitnim stanovištem da je moć,
a ne pravo temelj poretka, implicite razaralo
mogućnost da se Srbija utemelji kao moderna (pravna) država čime se u biti
rastakalo liberalno jezgro građanskih revolucija
u Srbiji. U uslovima kada se novi poredak uspostavlja "od krova"
(Holms) fasadni legalizam dodatno je isključio aktivnu i tvoračku ulogu
države u uspostavi institucija građanskog društva. Sve ovo upućuje da se
političko društvo u Srbiji danas nalazi podjednako pred imperativom uspostave
modernog poretka (države) i imperativom obnove i konsolidacije demokratske
legitimnosti. Važno je upozoriti, i Nebojša Popov to dobro uočava u završnom
delu studije (ravnoteža u oblikovanju života), da uspostava ovih imperativa
ne ide iz istoga polja i nema iste socijalne i političke učinke. Osobita
je specifičnost političke dinamike u Srbiji da ona ne sledi do kraja poznati
modernizacijski obrazac (pravna država je prethodila slobodi, a sloboda
demokratiji) već se osvojeni protodemokratski
okvir uspostavlja kao osnovno jezgro i pretpolje
modernizacijskih procesa. Otuda usmerenje i oblikovanje javnog diskursa
u kojem se uspostavlja ustav kao središnji
simbol političkih dostignuća (konstitucionalizacija učinaka građanske revolucije)
bila bi šansa političkih aktera da, u traganju za obnovom i redefinicijom
političkog identiteta zajednice, ovaj identitet grade na vrednostima ustavnog
patriotizma. Nedonošenje ustava smatram jednom od odsudnih grešaka
postoktobarskog političkog bloka. Plediranje, pak, za ustavni patriotizam,
znači plediranje za takvu ravnotežu moralnih i političkih principa koji
Srbiju kao zajednicu i državu utemeljuju na univerzalnim i liberalnim principima.
Ustavni patriotizam označavam kao onu vrstu političke formule koja razrešava
napetost između demokratske legitimnosti i fasadne legalnosti. Razlog tome
je na prvom mestu činjenica da se politička dinamika koja karakteriše proces
rekonstitucije Srbije kao države razlikuje u odnosu na način na koji je
utemeljena moderna država. Za razliku od stabilnih evropskih društava, Srbija
je društvo dubokih konflikata u kojem strategija
identiteta ne daje one učinke koji su vidljivi u stabilnim i dobro
uređenim društvima. U Srbiji naprosto nije moguće naći kompromisan odgovor
na pitanje šta utemeljuje državu, pretpolitičko jedinstvo njezinih pripadnika
ili konsenzus o univerzalnim moralnim i političkim principima. Za razliku
od modernih evropskih društava koja su u sebi uspevala da harmonizuju ovu
dualnu strukturu moći, političko društvo u Srbiji ne može da iskoristi i
pozitivira u formi bazičnog konsenzusa osobite emancipacijske učinke podele
rada između "liberalizma" i "nacionalizma" u kojima
je nacionalizam u biti oblikovao osećaj kolektivnog identiteta, a liberalizam
oblikovao i gradio institucionalne osnove slobodnog razvoja i samoaktualizacije
pojedinaca. Sve ovo upućuje da se političko društvo u Srbiji u procesu redefinicije
svoga kolektivnog identiteta mora odreći one simboličke reference na naciju
koja je tipična za zapadna politička društva. Da podsetim, nacija je drugo
ime za modernu političku zajednicu. Tri su razloga tome. Dva su opšta i
samo ću ih naznačiti. Prvi se odnosi na činjenicu da se Srbija oktobarskom
promenom oslobađa jedne necivilizirane diktature koja počiva na poništavanju
političkih principa i političkih vrednosti na kojima počiva moderna država;
drugi, opšti, valja tražiti u prirodi istočnoevropskog nacionalizma (Bibo).
Treći razlog koji delegitimizira naciju kao temelj uspostavljanja demokratske
političke zajednice u Srbije je poseban i partikularan i tiče se načina
na koji je nacija instrumentalizirana u bliskoj prošlosti. Nakon svega što
je učinjeno u ime (srpske) nacije u poslednjoj deceniji prošloga veka nije
moguće ustanoviti civiliziranu zajednicu na pretpostavkama političke memorije
koja je natopljena zločinima, razaranjima, nasiljem, progonima i egzistencijalnim
strahom. Naprotiv, i to je po mome sudu jedan od veoma snažnih delova Nebojšine
studije, mogućnost novoga početka u Srbiji nije moguć bez jedne kritičke
i moralne refleksije o bliskoj prošlosti i negativnom nasleđu koje je ostavila.
Jedna sasma uobličena ideologija socijalnog i
političkog konzervativizma usidrena u polju organskog i autoritarnog
tronošca, tron, oltar i sablja (da upotrebim
ovu Nebojšinu metaforu) i utemeljena na jednoj organskoj
ideji Srbije kao države i političke zajednice danas se nudi kao odgovor
na fundamentalne imperative pred kojim se političko društvo nalazi. To je
vrsta ideologije koja svojim bitnim svojstvima antiindividualizmom,
antiliberalizmom i antidemokratizmom
ponovo vidi Srbiju kao žarište otpora i žarište skepse vrednostima evropske
političke prosvećenosti. To je ono polje u kojem će se, po mome sudu, oblikovati
političke i ustavne borbe Srbije u bliskoj budućnosti (političko
društvo) i u odnosu na koje će se oblikovati strategija politiziranog
civilnog društva. |
