Socijalizam i druga Jugoslavija
(teze za diskusiju)

1. Politička ideologija i realnost
Dosljedno Marxovu metodu, ne valja suditi o prirodi nekog društva na osnovu njegove ideologije, nego prvenstveno po tome što ono stvarno jeste. Pri tom se ima u vidu da zbiljsko stanje nije isto što i neposredno empirijsko stanje. Mora se uočiti i historijsko značenje tekućeg fakticiteta.
Teoretičari, po Marxu, ne proriču budućnost svijetu niti mu propisuju recepte za bolji život. Oni samo dovode do svijesti ljudi njihovo realno-historijsko biće. Osviješćene snage historijskog progresa su same nadležne za svoje ponašanje, uključujući i izbor svog pravog pokreta.
Bez obzira na vrijednost Marxove misli i na vrijednost empirije koja se naziva socijalizmom, zanimljivo je i mora biti dopušteno bezobzirno ispitivanje odnosa između socijalističkih pojmova i empirije, svugdje, pa i kod nas u Jugoslaviji.

Ko je nešto saznao o komunizmu od samog Marxa, bez posredništva dijamatčika, može uočiti flagrantni nesklad između ovoga pojma i realnosti kojoj se pripisuje. Međutim, izvjesni pragmatičko-politički postulati nakon dužeg i upornog ponavljanja počinju važiti

3. Kada je Jugoslavija postala socijalistička zemlja
U poslednje vrijeme se kod nas ističe zahtjev da radnička klasa ovlada viškom rada i postane dominantna snaga društva. Može li se smatrati socijalizmom društvo u kojem to nije ostvareno?
Prije nego što se Jugoslavija nazvala Socijalističkom Federativnom Republikom (SFRJ), zvala se Federativna Narodna Republika (FNRJ). Odmah poslije rata zvala se Demokratska Federativna Jugoslavija (DFJ). Uglavnom, do donošenja današnjeg Ustava iz naziva se nije moglo vidjeti da je Jugoslavija socijalistička zemlja. Ipak, niko ozbiljno nije tvrdio da je preobražaj nesocijalističke u socijalističku zemlju izvršen kao obična ustavna promjena. To je stvar socijalističke revolucije.
Kada je izvršena socijalistička revolucija? Da li u toku NOB-a, 1941–1945? Ili, možda, 1948? Ili, 1950? Ili... nije ni izvršena.

4. Šta je bila NOB 1941–1945.
Ustanak protiv okupatora i prookupatorskih režima u Jugoslaviji 1941. godine, te borba do oslobođenja 1945. godine, tumačeni su kasnije kao revolucija i, još kasnije, kao socijalistička revolucija. U ratnom periodu 1941–1945. govorilo se o borbi protiv okupatora i domaćih izdajnika, o antifašističkoj borbi Narodno-oslobodilačkog pokreta u okviru međunarodne antifašističke koalicije. Ovaj karakter Pokreta je fiksiran i nazivom njegovog predstavničkog i zvaničnog rukovodstva – Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ).

5. Šta NOB nije bila
U dokumentima NOB-a, uključujući i dokumente KPJ toga perioda, nije bio običaj da se narodno-oslobodilačka borba karakterizira kao socijalna revolucija. Štaviše, suzbijalo se nastojanje okupatora da NOB prikaže i pretvori u građanski rat, i to ne samo između jugoslovenskih nacija nego i između komunizma i antikomunizma. Pokušaji ustaničkih rukovodstava u nekim krajevima da se antifašistička borba shvati i prakticira kao klasni rat u smislu socijalističke revolucije bili su osuđeni i zaustavljeni kao opasno ljevičarsko sektašenje, skretanje s kursa NOB-a, sužavanje masovne baze NOP-a i slično.
Prema tome, NOB od 1941. do 1945. nije bila shvaćena ni vođena kao socijalistička revolucija i nije se smjela tako shvatiti ni voditi.

6. Socijalizam i vlast kompartije
Činjenica da je KPJ kao partija kominternovskog tipa odana SSSR-u bila politički organizator i vodeća snaga NOP-a, ta činjenica je još za vrijeme rata otvarala nade komunistima i njihovim simpatizerima da će se u rezultatu borbe ipak nekako dospjeti do socijalizma u Jugoslaviji. Činjenica je da je KPJ postala poslije rata vladajuća partija u monopartijskom sistemu vlasti. Iako socijalizam znači novi tip društveno-ekonomskih odnosa mislilo se, po analogiji s ruskom 1917. godinom, da je uspostava komunističke vlasti isto što i uspostava socijalizma. Kad su, naime, boljševici stekli većinu u sovjetima, onda su istakli zahtjev »sva vlast sovjetima«, sazvali kongres sovjeta i izabrali sovjetsku vladu. Taj kongresni čin od 25. X (7. XI) 1917. zvanično i jeste »Velika oktobarska socijalistička revolucija«.

7. Revolucija kao neustavna (nasilna) promjena države
Bilo je još razloga da se NOB naknadno proglasi revolucijom.
Zahvaljujući toj borbi srušen je sistem okupacije zajedno s prookupatorskim režimima, ali nije došlo do obnove predratnog režima u Jugoslaviji.
Monarhistička Jugoslavija je nepovratno propala i umjesto nje je uspostavljen novi sistem vlasti, s novom armijom, upravom, novim političkim ustrojstvom, organizacijama i institucijama.
Nova država zaista nije ličila na »odbor buržoazije«. Ona je razvlastila buržoaziju i ograničila privatno vlasništvo na obim sredstava za lični i porodični rad. Nova državno-politička sila je ujedno postala glavna ekonomska sila u zemlji.
Sve se to desilo kroz oružanu borbu, na »neustavan« način, dakle, revolucionarno.

8. Princip socijalizma
Ukidanje privatnog vlasništva nad sredstvima za proizvodnju i ukidanje pravno-političkog poretka buržoazije, te uspostava nove države kao nosioca ekonomsko-političke moći, s komunistima kao vladajućom partijom, to je, naravno, revolucija. Ova revolucija može biti predigra za socijalistički preobražaj, ali ne mora dovesti do socijalizma.
Da bi revolucija bila socijalistička mora uspostaviti društvo s visokim, do sada neviđenim, stepenom samoodređenja ličnosti (ljudskih sloboda). Mora se prije svega ukinuti svaka eksploatacija ljudi i uspostaviti poredak na principu »od svakog prema sposobnostima, svakome prema radu«.
Narodno-oslobodilačkom borbom od 1941–1945. nije uspostavljeno društvo na osnovu spomenutog principa. Takvo društvo do danas nije nigdje ostvareno.

9. Zbog čega je izbio sukob 1948. godine
Sukob između rukovodstva SKP(b) i KPJ, koji je u javnost izbio poznatom Rezolucijom Kominforma 1948. nije izbio zbog bitnih neslaganja u koncepciji društvenog uređenja. Prije toga i neposredno poslije toga KPJ se trudila da se istakne u odanosti »prvoj zemlji socijalizma« i, posebno, Staljinu. Rukovodstvu KPJ bila je povjerena istaknuta uloga u Informbirou. Kao jedan od dokaza odanosti »sovjetskom iskustvu« učinjen je pokušaj da se na prečac izvrši kolektivizacija poljoprivrede.
Osnovno pitanje sukoba je bilo, opet, pitanje vlasti, tj. da li će u partijama Kominforma i u državama istočne Evrope vrhovna vlast pripadati Moskvi ili će rukovodstva tih partija i zemalja vladati samostalno.
Jugoslovensko političko rukovodstvo, koje se snabdjelo prestižom uspješne revolucije, htjelo je vladati samostalno. Zato je bilo napadnuto u namjeri da bude smijenjeno.

10. Modifikacija politokratskog sistema poslije 1950. godine
Neslaganja u pogledu društvenog uređenja javila su se kao posljedica sukoba od 1947–48. U zaoštravanju toga konflikta izoštrio se u Jugoslaviji kritički odnos prema poretku sovjetskog tipa, sve do zaključka da je u SSSR-u državni kapitalizam.
Međutim, nije dokazano da ima bitne razlike između tzv. državnog (administrativnog) socijalizma (u Jugoslaviji) i državnog kapitalizma (u SSSR-u).
Jugoslovensko rukovodstvo je osjetilo potrebu za izvjesnom liberalizacijom i debirokratizacijom politike a u cilju što masovnije podrške, naročito od strane radništva. Tako je, nakon izvjesne decentralizacije državno-partijske nadležnosti, državnim zakonom uvedeno tzv. radničko samoupravljanje. (O stvarnom značenju toga pisao sam u članku »Proizvodni princip samouprave«.)
Kao autor toga samoupravljanja, država mu određuje mjeru te ni do danas (gotovo četvrt stoljeća po uvođenju) državna dominacija nije ozbiljnije ugrožena a kamoli zamijenjena radničkom dominacijom.

11. Konflikt proizvodnih snaga sa proizvodnim odnosima
Na osnovu Marxa, autentična socijalistička revolucija se potvrđuje kao takva ukidanjem suprotnosti između proizvodnih snaga i ekonomsko-političkog ustrojstva. Time se oslobađa neviđeni procvat proizvodnje i potreba, tj. ubrzava se razvoj ljudskih sposobnosti i sredstava rada. Neka bitna ljudska prava – pravo na život, na rad, na obrazovanje – najzad se potpuno ostvaruju.
Kod nas se zapaža stagnacija, pa i regresija, u stepenu socijalno-zdravstvene zaštite čovjeka i zaostajemo u evropskim relacijama. Mogućnosti za školovanje su vrlo različite i zavise od imovnog stanja a ne od prirodnih sposobnosti. Pitanje je da li je ovdje ikada bila intenzivnija ekonomska emigracija: trenutno na četiri zaposlena u javnom sektoru dolazi jedan zaposlen u inostranstvu, a stotine hiljada čekaju zaposlenje u zemlji. Za razliku od drugih »socijalističkih« zemalja, kod nas je izvoz radne snage slobodan pa se može evidentirati koliko je poredak tijesan za proizvodni potencijal naroda.
Uporedo s tim ima, kako se govori, preko sto milijardera u zemlji.

revolucionarnom diktaturom radničke klase. Ova klasa postaje subjekt politike kao što je vladajuća partija u građanskom društvu. U boljševičko-kominternovskoj praksi, pa i u shvatanjima, subjektom politike postaje partija u svojstvu »avangarde proletarijata«, dok ostala radnička masa ostaje objekt partijske politike. Staljinizam je dovršio pretvaranje klasne politike u partijsku. Umjesto samovlašća radničke klase (diktatura proletarijata, radnička samouprava) došla je monopartijska diktatura, ali je pod firmom »vodeće uloge partije« zavladala samovolja partijskih lidera. Socijalistička opozicija može legalno djelovati izvan ovih monopartijskih sistema, a u njima se goni kao neprijateljska rabota. Ipak, nigdje nije dokazano zašto bi politički monopol jedne partije bio manje loš za socijalizam od nadmetanja više socijalističkih partija. Nametanje »socijalizma« (volje lidera) u unutrašnjim odnosima zakonito se dopunjuje

13. SKJ i radnici
Odavno se osjetila potreba – donekle i zvanično priznata – da se SKJ kao instrument politokratske vlasti zamijeni organizacijom komunista kao inspiratorom radničke samouprave. Međutim, dosadašnje »reorganizacije« su se odnosile uglavnom na rukovodstva.
Rukovodstvo je i dalje autor politike, a članstvo se o njoj obavještava da bi je disciplinirano izvršavalo. Nema znakova da rukovodstvo želi preokretanje ovog odnosa.
Promjene u sastavu rukovodstva se vrše po načelu dosljednosti »usvojenoj liniji«, a ne po načelu novih ideja.
Logično je da radničku partiju čine uglavnom radnici, što je nužan (mada ne dovoljan) uslov da partijska politika odgovara radnicima. Međutim, radnici su manjina u SKJ, a u višim rukovodstvima ih gotovo i nema. Logično je da takva partija sve manje zanima radnike.

14. Nacionalno pitanje
Građanska ideologija je istakla princip samoodređenja nacije putem nacionalne državnosti bez obzira na konfliktnu socijalnu strukturu nacije.
Marksizam je otkrio u korjenu nacionalnog pitanja socijalno pitanje te je istakao princip samoodređenja ličnosti bez obzira na nacionalnost.
Ne može biti stvarne ravnopravnosti nacija uz krupne ekonomsko-socijalne razlike među njima. Poznato je, međutim, da i podjednako razvijene nacionalne države imaju međusobne sukobe.
Ne može biti nacionalne emancipacije čovjeka bez njegove ljudske emancipacije. Što je država slobodnija građani su manje slobodni. Ovo Marxovo načelo važi za nacionalnu državu kao i onu nadnacionalnu.
Građanska politika potiskuje i neutralizira za nju opasne socijalne konflikte pretvarajući ih u međunacionalne konflikte.

15. Jugoslavenska federacija
Poslednjih decenija su se zaoštrili ekonomsko-socijalni problemi u Jugoslaviji, te je došlo do novog »međunarodnog« sukoba oko vlasti, ovog puta unutar jugoslavenske »socijalističke porodice«. Došlo je do izvjesne prevage nacionalnog liderstva pod firmom »nacionalne državnosti« i čak »nacionalnog socijalizma«.
Pošto se u klimi politokratskog pronacionalizma povampirio stari (ratni i predratni) nacionalizam, politokratija se zabrinula i pribjegla je antinacionalizmu.
I dalje se zadržava stara federacija kao skup nacionalnih država, mada se nacionalnosti ne podudaraju ni brojem ni teritorijalno sa ovim državama. U vremenu kad bi uopće teritorijalni princip organizacije društva morao ustupati primat proizvodnom principu nema pokušaja da se federacija konstituira kao zajednica slobodnih nacionalnosti bez obzira na teritoriju. Ljudi koji čine naciju svakako su važniji od teritorije nacionalne države.
Cijela Jugoslavija bi mogla postati prostor za uživanje jednakih ljudskih prava, uključujući i nacionalna prava, svojih stanovnika.

	Andrija Krešić