Republika - Glasilo gradjanskog samooslobadjanja


	Ur.

Franjo Rački i jugoslovenska misao*

Jugoslovenski pokret s kojim su nerazdvojno vezana velika imena Štrosmajera i Račkoga, imao je kao i ilirski koji mu je prethodio, vrlo složenu ideologiju. Ideja kulturne zajednice Slovena mešala se s idejom političke uzajamnosti Jugoslovena i s idejom nacionalnog jedinstva Hrvata i Srba. U Habzburškoj monarhiji, sastavljenoj od raznih rasa, nacionalna borba uzimala je često vid rasne borbe. Prema Nemcima i Mađarima Sloveni, ma koliko pocepani na razne narodnosti, osećali su se kao jedno, i to tim više što je opasnost od nemačke i mađarske prevlasti bivala veća. Svoju zajednicu Sloveni su shvatili prvenstveno kao zajednicu kulturnu. Po jednoj filozofiji istorije koja je u prvoj polovini prošloga veka bila u jeku, pojedine velike rase javljale su se naizmence kao nosioci kulture: otuda jelinska, latinska, germanska kultura. Prema tome, nekoji slovenski pisci predskazivali su dolazak jedne osobene slovenske kulture. Taj kulturni panslavizam bio je jako raširen među austrijskim Slovenima kao nekakvo mesiansko verovanje. Približavajući slovenske narode jedne drugima i krepeći im veru u budućnost, taj panslavizam pojačavao je u isti mah njihovu otpornost prema nemačkoj i prema mađarskoj navali. Ma šta se mislilo o njemu s teorijskog gledišta, on se u praksi pokazao kao izvrsno sredstvo za buđenje nacionalne energije. Tim kulturnim panslavizmom bio je nadahnut i sam Rački. I ako je katolik, on je o pravoslavnoj Rusiji govorio s ljubavlju i poštovanjem. U njegovoj glavi rađale su se velike misli ne samo o kulturnom nego i o religioznom jedinstvu Slovena koje bi se postiglo izmirenjem istočne i zapadne crkve. U izvesnim trenutcima njemu se činilo da je sama Promisao namenila Slovenima da radeći za svoje jedinstvo posluže i jedinstvu hrišćanstva. Dobar katolik, Rački je u ovoj stvari postupao vrlo obazrivo; ipak zato ostaje značajno da je on u opšte dolazio na misao o izmirenju dveju crkava.
Iz širokog sveslovenskog kulturnog kruga izdvajao se uži jugoslovenski krug, koji je obuhvatao Hrvate, Srbe, Slovence, Bugare. Ti narodi bili su ne samo članovi iste slovenske porodice, nego su još bili i geografski spojeni. Hrvati su graničili Slovencima, Srbi Hrvatima, Bugari Srbima. Na nesreću, na svome zemljištu Jugosloveni nisu bili slobodni; svi oni, ko u manjoj ko u većoj meri, zavisili su bilo od Nemaca bilo od Mađara bilo od Turaka. Njihov spas ležao je u njihovoj slozi protiv tuđinskih gospodara; tu slogu bilo je tim lakše ostvariti što između njih nisu postojale nikakve razlike jezika ili su postojale razlike samo neznatne. U prvom redu mislilo se na ujedinjavanje Hrvata, Slovenaca i Srba nastanjenih u Habzburškoj monarhiji, pošto su se njihovi politički interesi najvećma poklapali; posle bi se tražila veza sa Srbima van monarhije, pa zatim i sa Bugarima. Rački, gledajući daleko u budućnost, predviđao je mogućnost zajedničke države ujedinjenih i oslobođenih Jugoslovena.
Iz političkog jugoslovenskog kruga izdvajao se još uži krug – krug srpsko-hrvatski. Dokle

je opšta jugoslovenska zajednica počivala na istovetnosti političkih ideala, dotle je srpsko-hrvatska zajednica počivala na istovetnosti jezika, i to joj je davalo naročito prisan karakter. Rački je bio usvojio romantičarske ideje o narodu kao istorijsko-duhovnoj zajednici koja se održava istovetnošću jezika. Te teorije bile su ustuk ranijem racionalističkom shvatanju po kome je narod bio ugovorni odnos između pojedinaca koji su se odlučili na zajednički život iz dobro shvaćenih ličnih interesa. Romantičari su utvrdili da narod nije samo sret pojedinačnih volja, da ima jedan zajednički duh, jedna nacionalna svest, koja se uzdiže nad pojedincima i koja ih nadživljuje, da samo ona može objasniti istorijsku neprekidnost naroda, i da se ona ni u čemu ne ogleda tako verno kao u narodnom jeziku. Sasvim u duhu ovih romantičarskih ideja Rački je
		Bojan Otašević, Džin, 2008.

prelazio preko razlika vere, istorije, kulture koje su delile Hrvate od Srba, i na osnovu istovetnosti njihova jezika proglašavao njihovo narodno jedinstvo. On je držao da to može učiniti tim pre što su po njegovom uverenju Hrvati i Srbi bili u davnini jedan narod, koji se tek docnije pocepao na dva dela. I oni koji nisu čitali Račkoga znaju onu njegovu reč: »Ja smatram Hrvate i Srbe za dva plemena jednoga te istoga naroda razdvojena samom poviješću«. Pored svih razlika koje je istorija stvorila između Hrvata i Srba, Rački je gledao da utvrdi njihovo osnovno antropološko jedinstvo.
Uz romantičarsku ideju o narodu, Rački je imao i onu naročitu nacionalističku ideologiju koja je svakoj narodnosti priznavala pravo na ujedinjenje, i koja je u razbuđenom nacionalnom osećanju gledala neodoljivu snagu koja na suprot svima teškoćama dospeva do svog cilja. Rački je počeo svoj rad u ono vreme kada su nemački i italianski nacionalizam slavili svoje prve pobede. Njemu se nametala misao: zar ne bi pomoću nacionalne ideje Hrvati i Srbi mogli postići ono isto što i Nemci i Italiani?
Rački je glavnu pažnju obraćao srpsko-hrvatskom pitanju. Sveslovenska kulturna zajednica i jugoslovenska politička zajednica pripadale su daljoj budućnosti. Srpsko-hrvatsko pitanje bilo je pitanje sadašnjosti. Ako bi se to pitanje rešilo kako treba, jedinstvo bi bilo ostvareno u srcu jugoslovenskog područja, i Jugoslovenstvo bi dobilo čvrstu jezgru oko koje bi se moglo okupiti. Od srpsko-hrvatske sloge zavisila je budućnost celoga Slovenskoga Juga.
Srpsko-hrvatsko jedinstvo imalo je, po Račkovom mišljenju, svoju osnovu u istovetnosti srpsko-hrvatskoga jezika. Ali ta istovetnost jezika mogla je izgubiti mnogo od svoje važnosti, ako bi Hrvati i Srbi u razvijanju književnog jezika udarili svaki drugim putem. Ovu opasnost otklonili su vođi Ilirskog pokreta. Imajući da biraju između nekoliko narečja, oni su za književni jezik hrvatski izabrali narečje štokavsko, koje je bilo zajedničko Hrvatima i Srbima. Na jedinstvu književnog jezika Štrosmajer i Rački zidali su dalje. Njihova je težnja bila da među Hrvatima i Srbima ostvare jedinstvo književnosti i nauke, jedinstvo svega duhovnog života. Njihovom trudu duguje svoje postanje zagrebačko sveučilište, prvi universitet osnovan kod Jugoslovena, a duguje svoje postanje i ova Akademija znanosti i umetnosti, pod čijim se krovom nalazimo danas iskupljeni. Zahvaljujući Štrosmajeru i Račkome, obe te ustanove dobile su jugoslovensko obeležje, i imale su po rečima Račkoga biti »jedinstveno sredotočije u kome bi se sve književne sile slovenskoga juga sjedinile kao u ognjištu«. Stvarajući u Akademiji i Sveučilištu ustanove u kojima će se jugoslovenska misao stalno negovati, Štrosmajer i Rački dali su Jugoslovenstvu prvu njegovu organizaciju. Među apostolima Jugoslovenstva niko nije pokazao toliko organizatorskih sposobnosti kao njih dvojica.
Kao dugogodišnji predsednik Akademije znanosti, Rački je u mnogobrojnim besedama jasno obeležio koliko je značaja davao i Akademiji i Sveučilištu u našem narodnom životu. Po njegovom dubokom uverenju, niti je kulture moglo biti bez nacionalne osnove, niti je narod mogao napredovati bez pomoći kulture. Jedna kultura odvojena od nacionalnih grupa koje bi joj služile kao nosioci, još se nije videla u istoriji. Kultura je svakad postajala spajanjem opšte ljudske obrazovanosti i posebne nacionalne individualnosti. Naš narod prema tome ne može se ograničiti na pasivno primanje zapadne kulture; on je mora »u duhu svoje osobenosti preraditi i pretočiti«, inače, kultura neće postati u pravom smislu njegova »duševna svojina«. S druge strane, u današnjoj utakmici naroda, narodi kulturni vladaju narodima manje kulturnim. »Napredna znanost velikih naroda, govorio je Rački, dala im je sredstva u ruke za blagostanje, a njihovoj državnoj vlasti za osvajanje, tako da je istinita ona riječ: ‘znanost je moć’... Našemu je dakle narodu napredovati u znanosti, pak si tim pribaviti sva sredstva koja ona daje, ili biti duševnim robom ovdje romanske, ondje germanske znanosti, a time oruđem i građom za veličinu romanskih i germanskih naroda«. U kratko, naš narod je morao imati na svome ognjištu najviše naučne ustanove, morao imati svoj domaći universitet i svoju domaću Akademiju nauka; bez tih ustanova on bi morao robovati drugim kulturnijim narodima. Javno mnjenje i hrvatsko i srpsko potpuno je razumelo težnje i namere Štrosmajera i Račkoga, i osnivanje Akademije i Sveučilišta u Zagrebu pozdravljeno je oduševljeno kao početak duhovnog oslobođenja Jugoslovenstva.
Govoreći o tim dvema ustanovama, Rački nije zaboravljao korisni uticaj koji su one mogle vršiti na kulturno izjednačavanje Hrvata i Srba. Po njegovim rečima, naš narod, postavljen na razmeđe istoka i zapada, pao je jednim delom u kulturni pojas istočne crkve i vizantijske države, a drugim delom u kulturni pojas crkve rimsko-zapadne i države rimsko-nemačke. Ovo kulturno dvojstvo bilo je velika smetnja narodnom jedinstvu, ali Račkoga je tešilo to što više ne postoje kao u srednjem veku dva suprotna kulturna središta jedan na zapadu, drugi na istoku, nego postoji jedna opšta zapadno-evropska kultura: kulturne ustanove stvorene u Zagrebu, radeći za kulturu, radiće dakle i za jedinstvo. Osim toga, kulturno dvojstvo koje se videlo u našem narodu, nije imalo dubljeg korena u narodnoj duši, nego je bilo nametnuto tuđinskim uticajima. Rački se nadao da će Akademija i Sveučilište u Zagrebu ublažiti kulturne razlike između Hrvata i Srba, jer će ih obavestiti da ono što čini osnovu svake kulture, narodna duša, jeste u njih isto. Kada budu očistili svoju dojakošnju kulturu od tuđinskih sastojaka i kada je budu preradili u narodnom duhu, Hrvati i Srbi biće ne samo kulturno ujedinjeni, nego će i njihova kultura tek onda dobiti svoju pravu originalnost.
U svome radu na kulturnom jedinstvu Rački je imao mnogo takta i nije hteo izjednačavanje pošto poto. On je smatrao da razvitku narodne književnosti ništa više ne smeta nego dvojstvo azbuke. Ali kako da se ta smetnja otkloni? Najprostije bi bilo ili skloniti Hrvate da prime ćirilicu, ili skloniti Srbe da prime latinicu. Rački je odbacivao ovako preke mere. On je predlagao ovo: »Hrvat neka uz latinicu uči ćirilicu, Srbin uz ćirilicu i latinicu. Ostalo riješit će budućnost, bude li nam prijala«. Isto tako on je nastojao da se i u Akademiji i na Sveučilištu uporedno proučava i hrvatska i srpska istorija, i hrvatska i srpska književnost. Hrvati su trebali da pored svojih stvari uče srpske, a Srbi hrvatske. Usled toga međusobnog poznavanja i razumevanja jedno pleme uneće u svoju dušu sastojke drugog plemena, a posle je stvar vremena da se ti različiti sastojci sliju u jednu celinu. Duhovnom izjednačavanju Hrvata i Srba trebala je da prethodi njihova uzajamna trpeljivost.
I ako je Rački bio veliki naučnik, on nije Akademiju i Sveučilište zamišljao kao čisto naučne ustanove, koje ne smeju imati nikakve veze sa nacionalnom politikom. »Znanost, rekao je on, koja ne prekoračuje praga učenjačke sobe, znanost koja se ne uvrežuje u sve odnošaje društvenoga života i državnoga života, da ih svojim svietlom rasvietli i ugrije, takva znanost, da se poslužim mudrom prispodobom Spasiteljevom, priliči svietlu pod sudom, priliči bljutavoj soli, koja ‘nije ni za što, van da se prospe na polje i da je ljudi pogaze’.« Prema ovim Račkovim pogledima, Akademija i Sveučilište trebali su da posluže ne samo duhovnom nego i političkom preporođaju Jugoslovena. Te dve ustanove imale su poglavito da neguju narodne nauke – uzimajući narodne nauke u najširem smislu, kako nauke o duhovnom životu Jugoslovena, tako i nauke o njihovom fizičkom svetu. Među narodnim naukama, po svome političkom značaju, dolazile su na prvo mesto nauka o narodnom jeziku i nauka o narodnoj istoriji. Nauka o narodnom jeziku davala je nesumnjive dokaze da ne postoje dva jezika, jedan hrvatski, a drugi srpski, nego postoji samo jedan jezik, koji Hrvati zovu hrvatski, a Srbi srpski. Utvrđujući jedinstvo srpsko-hrvatskog jezika, nauka o jeziku utvrđivala je i jedinstvo srpsko-hrvatskog naroda, pošto u jeziku leži bitno obeležje narodnosti. Hrvatstvo i Srpstvo bili bi po tome samo nazivi za istorijske plemenske razlike, koje niti su trebale niti su mogle sprečiti proces nacionalnog ujedinjenja.
Nauka o narodnoj istoriji takođe je mogla imati uticaja na političko prosvećivanje našega naroda. Ona je, istina, oživljavala uspomenu na zasebnu hrvatsku i zasebnu srpsku državu, koje su postojale u srednjem veku, ali po Račkovom mišljenju nauk istorije nije se sastojao u tome da te stare države valja uspostaviti onakve kakve su nekada postojale. Na protiv, svojim istorijskim proučavanjem Rački je došao do zaključka da te stare države nisu bile završno, nego samo prelazno stanje u političkom razvitku Jugoslovena. One su nosile sva obeležja onih plemenskih organizacija kakve su se kod drugih naroda, posle nekog vremena, stapale u zajedničku nacionalnu državu, ili su, u nedostatku sposobnosti za ovakvo političko usredsređivanje, potpale pod tuđinsko gospodarstvo. Od novih pokolenja Rački je očekivao da, izlazeći iz uskog okvira plemenskih organizacija i plemenskog načina mišljenja, stvore zajedničku srpsko-hrvatsku državu, koja bi odgovarala zahtevima savremenog nacionalističkog pokreta, i bez koje nije bilo budućnosti ni Hrvatima ni Srbima. Po njegovom mišljenju bilo je više uzroka što već u srednjem veku nije postignuto državno jedinstvo Hrvata i Srba, ali jedan od glavnih uzroka bilo je to što je od XII veka hrvatska državna politika udarila pogrešnim putem. Tada je Hrvatska stupila u zajednicu s Ugarskom. Hrvati su na taj način odvojili svoju sudbinu od sudbine ostalih Jugoslovena, i vezali se za jednu državu tuđe rase s kojom su mogli imati samo prolaznu političku, a ne trajnu nacionalnu istovetnost interesa. Vezani za Ugarsku, Hrvati su i nehotice postali pomagači mađarske politike na Balkanu, koja je sva bila upravljena protivu Slovenstva. Hrvatsku vezu s Mađarima Rački je nazivao neprirodnom. Svoju veliku nacionalnu državu Hrvati su mogli načiniti u vezi samo s ostalim Jugoslovenima: političko ujedinjavanje i organizovanje Jugoslovena rušilo je mađarsku prevlast nad Hrvatima i Srbima i sužavalo njihove državne granice. »Mi naziremo«, govorio je Rački, »u slavenskoj i južno-slavenskoj solidarnosti najkrepče jamstvo svojemu narodnomu biću, dočim Mađari vide u njoj grob svoje narodnosti. Mi smatramo za preduvjet lepše narodne nam budućnosti oslobođenje istoka, dočim Mađari naziru u njemu početak svoje propasti, ili bar svršetak svojih hegemonijskih težnja.«

Ako je nauka o narodnom jeziku imala da služi ujedinjavanju Hrvata i Srba, nauka o narodnoj istoriji, onako kako ju je Rački shvatao, imala je da priprema odvajanje Hrvata od Mađara. Istorijsko državno pravo Hrvatske postalo je u Račkovom tumačenju najopasnije oružje protivu Mađara. Štrosmajer

mu je pisao: »Molim Vas, što možete više poentirajte historično pravo naše. Mađari se toga habaju«... Tragajući za poreklom hrvatsko-ugarskih odnosa, Rački je dolazio do početne tačke, kada su Hrvatska i Ugarska kao dve nezavisne države pregovarale o svojoj zajednici. U toku istorije ta je zajednica bivala sve prisnija, ali Rački je vraćao taj istorijski razvitak u natrag i jednako isticao njegovu početnu tačku. Na taj način hrvatsko-ugarska zajednica izgledala je i posle nekoliko vekova onako labava kao prvoga dana; to nije više bila stoletna tradicija, nego običan ugovorni odnos koji se svakoga časa dao raskinuti. Pod zaklonom istorijske nauke, Rački je kvario istorijsku zajednicu Hrvata i Mađara i pripremao duhove za novu jugoslovensku državu.
Poznata je reč Račkoga: zajednica u knjizi krči put zajednici u zadruzi. Prema tome, i Jugoslovenska Akademija sa Jugoslovenskim Universitetom imala je da krči put Jugoslovenskoj Državi. U današnje vreme vidimo kako se u službu otadžbine stavljaju prirodne i tehničke nauke. Rački je u službu otadžbine stavljao filološke i istorijske nauke. Kao god što ima hemičara koji za ratne potrebe svoga naroda iznalaze nove eksplozive, tako je Rački proučavanjem istorije iznalazio nove političke ideje koje su na svoj način takođe bile eksplozivi. Među ostalim nosiocima jugoslovenske misli, njegova originalnost sastoji se, prvo, u tome što je iz Jugoslovenstva izvukao sve njegove političke posledice: od nacionalno-kulturnog pojma ono se kod njega sve više pretvaralo u politički pojam. Druga njegova originalnost sastoji se u tome što je razumeo da nije dovoljno pričati o Jugoslovenstvu i za njega se oduševljavati, nego treba na osnovu nacionalnih nauka izraditi čitavu jugoslovensku ideologiju, koja će prožeti ceo duhovni život narodni, i kao svi veliki sistemi ideja potpomoći organizovanje narodne energije. Čovek od crkve, Rački je znao da se bez vere i oduševljenja ne može stvoriti ništa veliko, a da vera i oduševljenje mora biti rukovođena dobrom dogmatikom.
Zauzet brigom oko duhovnog jedinstva našega naroda, Rački je ostavljao budućnosti da pokaže put kojim će se na osnovu ovog duhovnog jedinstva doći i do političkog ujedinjenja. Kako izgleda, on je držao da rešenje jugoslovenskog pitanja zavisi od rešenja Istočnog pitanja, i da raspad Otomanske carevine, oslobođavajući Balkanske Jugoslovene, mora i Jugoslovenima Habzburške monarhije olakšati njihovo oslobođenje. Rački je šesetih godina pisao da su vladaoci Srbije i Crne Gore »pred Bogom i pred ljudima dužni stupiti u društvo oružja i u međusobni obraniteljni i napadateljni savez«, i onda povesti rat za slobodu Bosne i Bugarske. Bilo je ljudi koji su govorili da ovakav veliki zadatak premaša snagu Srbije i Crne Gore, i da se ujedinjenje Jugoslovena može izvesti samo pod skiptrom Habzburga. Ali Rački nije se nadao skoro ničemu od Habzburga, jer mu se činilo da niti razumeju snagu načela narodnosti u savremenoj politici, niti žele dobra Jugoslovenima. On je osećao u Jugoslovenstvu jednu novu i prevratnu misao koja se u okviru i posredstvom starih država ne da ostvariti. Spas svoga naroda nije stoga očekivao od male oportunističke politike, nego od velikih istorijskih događaja i potresa, u kojima se nacionalni ideali ostvaruju više elementarnom snagom nego političkom veštinom.
Ta jugoslovenska država koju je predosećao kao istorijsku nužnost, bila je u vremenu još daleko od njega, i on nije mogao jasno obeležiti njeno uređenje. Ali po svemu izgleda da je on mislio da se političko ujedinjenje Hrvata i Srba može izvršiti samo onako kao i njihovo duhovno ujedinjenje, a to je na osnovu uzajamne trpeljivosti. On je bio veliki Hrvat, koji je kao malo ko znao i voleo hrvatsku prošlost i hrvatsku osobenost. S druge strane, bio je proniknut onom idejom stare latinske kulture da treba miriti opšte sa posebnim i posebno s opštim. On je težio takvoj srpsko-hrvatskoj zajednici koja bi, ne potirući ni Hrvatstvo ni Srpstvo, stvorila širu osnovu za narodni razvitak nego što je daje bilo Hrvatstvo bilo Srpstvo uzeto samo za sebe. Drugim rečima, on je tražio jedinstvo sred raznovrsnosti. Život je mnogostruk, a ideal jednostavan. Ako se život ne podvrgne jedinstvenoj upravi ideala, on će biti besciljno rasipanje snaga. Ako ideal bude hteo zbrisati mnogostrukost života, on će se pretvoriti u praznu mrtvu formu.
I ako je Rački umro pre nego je doživeo političko ujedinjenje Hrvata i Srba, on je ostao do smrti veran svojim idejama srpsko-hrvatske sloge osnovane na srpsko-hrvatskoj trpeljivosti. Bilo je trenutaka narodne malaksalosti kada je Rački sa svojim jugoslovenstvom izgledao savremenicima utopist, i kada se i među Hrvatima i među Srbima kao jedina realna politika preporučivao sporazum sa Peštom i Bečom. Bilo je takođe trenutaka narodne netrpeljivosti kada se Hrvatstvo htelo obrnuti protivu Srpstva i Srpstvo protivu Hrvatstva. Ali, ako ne za života Račkoga, a ono posle njegove smrti, Hrvati i Srbi bili su silom događaja primorani da se vrate na njegovu jugoslovensku politiku. U Banovini izmirila se prvo hrvatska i srpska omladina, pa su se onda izmirile i nekoje stranke hrvatske i srpske, stvorivši poznatu srpsko-hrvatsku koaliciju. Ovaj događaj radosno je pozdravljen od našeg naroda i van Banovine, jer se najzad uvidelo da se bez udruženih srpsko-hrvatskih snaga naša narodna stvar ne da braniti u Habzburškoj monarhiji. S druge strane, Kraljevina Srbija u odbrani od austro-ugarskog imperijalizma osećala je sve više potrebu za potporom ne samo svih Srba, nego i svih Hrvata i Slovenaca.
Rački je bio od onih duhova koji predosećaju budućnost, i čija je veličina stoga jasnija poznijim naraštajima nego savremenicima. Među duhovnim vođama našega naroda njemu pripada jedno od prvih mesta. Sveštenik, naučnik, političar, on je uneo u svoj nacionalizam versko oduševljenje, naučničku temeljitost, političarsku borbenost. U našoj istoriji XIX veka teško je naći još jednu tako svestranu i skladnu ličnost. Njegova je istorijska zasluga da je pokušao spojiti hrvatski i srpski nacionalizam u političku snagu višeg stupnja koja je jedina mogla izvršiti oslobođenje našega naroda od nemačko-mađarske prevlasti. Još i danas njegovi spisi jesu najbolji politički trebnik, jer nam daju onu širinu pogleda bez koje naša današnja država ne može napredovati. Odavno je rečeno: velika država i uski pogledi ne idu zajedno. U istoriji Hrvata i Srba ima događaja i ima ličnosti koje nas razdvajaju; ima drugih koje nas spajaju. Franjo Rački svojim radom spajao nas je za života – a da nas svojom uspomenom spaja i posle smrti, o tome današnji skup svedoči bolje od svega drugoga.
Neka je slava Franju Račkome!

* Govor držan o proslavi stogodišnjice rođenja Franje Račkoga u Zagrebu, 2. juna 1929. (Objavljen u knjizi koju su Jugoslovenska Akademija znanosti i umjetnosti i Srpska Kraljevska Akademija izdale o toj proslavi.)
Iz: Slobodan Jovanović Iz naše istorije i književnosti, Srpska književna zadruga, kolo XXXIV, br. 229, Beograd 1931, str. 79–80, oprema redakcijska.