Pre 65 godina, u popodnevnim časovima upravo na današnji dan, 14. oktobra, počela je završna bitka za oslobođenje Beograda u Drugom svetskom ratu.
U sredinama gde se oko pojmova sloboda i ropstvo, patriotizam, kvislinštvo i saradnja s okupatorom ne postavlja nikakva dilema, ništa naknadno ne treba dokazivati. Obeležavanje jubilarnih antifašističkih datuma i godišnjica oslobođenja od nacifašističkih zavojevača prigodan je svečani čin poštovanja prema onima koji su doprineli pobedi, odavanje pošte žrtvama.
Kod nas se, međutim, davno dobijene bitke moraju potvrđivati novim i upornim angažovanjem.
Suočavamo se, naime, s agresivnim tvrdnjama kako Beograd i Srbija oktobra 1944. nisu oslobođeni već okupirani.
Sve su češća nastojanja da se pokaže kako su naši kvislinzi i četnici bili zapravo realpolitičari.
Zaboravlja se da je već od kraja 1941. godine, to jest od Hitlerove objave rata Sjedinjenim Američkim Državama, borbeni antifašizam u čitavom svetu bio jedina realna politika. Kvislinštvo, kolaboracija i saradnja sa nacifašizmom svuda, pa i kod nas, već tada su bili izvan svakog političkog realizma te su uzaludni svi pokušaji da se revidira njihov moralni, politički i vojni sunovrat.
Kome su danas saradnici nacifašista potrebni kao žrtve i zašto? Odgovor je kratak i jasan – konzervativnim društvenim snagama, ostrašćenim nacionalistima svih partijskih

mondijalizam, a domaće kvislinge i razne nacionalne i gorske garde treba rasteretiti od kvislinštva da bi se kompromitovala levica, koju, po današnjim revizionistima istorije, treba lišiti antifašizma kao njenog važnog moralnopolitičkog kapitala.
Zato se antifašisti danas protive relativizovanju fašizma i ukazuju na fašističku suštinu domaćeg kvislinštva. To je ujedno njihov doprinos borbi za suzbijanje i sprečavanje desnog ekstremizma.
U tom kontekstu posmatramo i oslobođenje Beograda kao presudan događaj u oslobođenju Srbije od nacifašizma i terora koji su vršili ne samo okupatori već i svi njihovi domaći saradnici. I odmah na početku neophodno je reći: sloboda je stigla i sa istoka i zapada, i sa severa i juga, a ne samo sa istoka, kako smo pre neki dan mogli da pročitamo u krupnom naslovu jednog beogradskog dnevnika. Sa zapada su stigle snažne formacije Narodnooslobodilačke vojske koje su stvarale uslove za početak beogradske operacije i, potom, učestvovale i u njenom završnom činu. Sa juga, gde su

Drugog svetskog rata. Iskrcavanjem u Normandiji probijen je nemački »Atlantski bedem« i otvoren drugi front. U Italiji, savezničke snage nastupale su ka Rimu. Na istočnom frontu, gde su bile gotovo dve trećine nemačkih snaga, Crvena armija je avgusta u jaši-kišinjevskoj operaciji, na prilazima Balkanskom poluostrvu, razbila nemačku strategijsku grupaciju »Južna Ukrajina« i otvorila pravac prodora ka Budimpešti i Beču.
Predstojalo je, dakle, spajanje istočnog i zapadnog fronta i to preko jugoslovenskih prostora i uz najaktivnije učešće partizanske Narodnooslobodilačke vojske koju i Anglo-Amerikanci i Sovjetski Savez uvažavaju kao nezaobilaznog i izuzetno važnog saveznika u predstojećim završnim operacijama za konačno slamanje fašističke Nemačke.
Do tada samostalno jugoslovensko ratište postaje još značajnije za sve zaraćene strane. Susretom sa armijama zapadnih i istočnih saveznika obrazuje se neprekinuti jugoslovenski front od Mađarske do Jadrana, kao južni luk strategijskog okruženja Hitlerovih armija u Evropi, što je za nemačke oružane snage krajnje nepovoljno.
Na teritoriji Jugoslavije je u to vreme oko 300 hiljada nemačkih vojnika i oko 400 hiljada Nemcima podređenih pripadnika kvislinških i četničkih oružanih formacija. Vardarsko-moravskom dolinom i, dalje, preko Beograda, bilo je planirano i izvlačenje nemačke grupe armija »E« sa oko 350 hiljada vojnika. Hitleru je stalo da izvlačenjem snaga sa juga skrati front i dobije na vremenu, te naređuje da se ovaj prostor brani po svaku cenu.
S druge strane, Nemcima se ovde suprotstavljalo oko 350 hiljada partizana svrstanih u 12 korpusa, 39 divizija i više samostalnih brigada, bataljona i partizanskih odreda, pri čemu se broj boraca i jedinica neprestano uvećavao. Antifašističkim saveznicima više je nego jasan ogroman značaj njihovog borbenog angažovanja i doprinosa.
Zato u skladu sa sopstvenim i zajedničkim interesima naoružanjem i opremom sve izdašnije pomažu jugoslovenske partizane. I Vrhovna komanda nemačkog Vermahta već je krajem 1943. procenila da je prostor Balkana »pozicija od odlučujućeg značaja za dalje vođenje rata«.
U takvim okolnostima Titu je veoma važno da, radi što bržeg oslobođenja zemlje, uključujući i teritorije koje su svojevremeno odvojene od Jugoslavije kao matice, Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije dejstvuje na levom krilu Trećeg ukrajinskog fronta i, oslobađanjem Srbije i Beograda, sebi stvori snažno zaleđe za vođenje završnih operacija. Vrhovni komandant racionalno zaključuje: »Ono gde mi prvi stupimo, teško će nam oduzeti; gde drugi dođu pre nas, teško će nam dati«. Ima na umu i to da će zarobljavanjem i razoružanjem nemačkih snaga koje se povlače sa juga Narodnooslobodilačka vojska znatno ojačati svoju materijalnu bazu.
Put ka tom cilju nalaže formiranje krupnijih formacijskih sastava – operativne grupe divizija i korpusa i njihov prodor na istok preko Lima i Drine, uz konačan obračun sa kvislinškim i četničkim jedinicama koje se bore na strani Nemaca i u njihovom interesu. Operativna grupa sa 2. proleterskom, 5. krajiškom i 17. istočnobosanskom divizijom dobila je zadatak da počne realizaciju plana Vrhovnog komandanta i da težište operacija prenese u Srbiju. Ova grupacija je, iz rejona Berana, forsirajući Ibar, krajem jula 1944. izbila na Kopaonik i tu zadala težak udarac tada najjačem i najbrojnijem delu četničkih snaga. Pri tom je uspostavljena veza sa divizijama pod komandom Glavnog štaba Srbije sa Kočom Popovićem na čelu, koje su u toku avgusta 1944. oslobodile jugoistočnu Srbiju i, ugrožavanjem i presecanjem južnomoravskih i nišavskih komunikacija, vezivale za sebe jake neprijateljske snage.
Prvi proleterski korpus sa 1. proleterskom i 6. ličkom proleterskom divizijom, krenuvši od Drvara, uz neprestane borbe protiv Nemaca, Bugara i četnika, stigao je do Zlatibora i do početka septembra razbio četničke korpuse na Jelovoj gori i u okolini Požege i Valjeva.
Dvanaesti udarni vojvođanski korpus, sa 16. i 36. vojvođanskom a kasnije i sa 11. krajiškom i 28. slavonskom divizijom, posle izuzetno napornih marševa i teških borbi, takođe je početkom septembra izbio na Taru i Povlen, bukvalno razjurio četnike i svojim desnim krilom uspostavio kontakt sa 1. proleterskim korpusom.
Kada se tome doda i uspešno dejstvo partizanskih jedinica u rejonu Rudnika, Venčaca, Bukulje i Kosmaja, kao i masovno pristupanje građana ovih delova Srbije partizanskim jedinicama, stvoreni su preduslovi za konačno oslobođenje Srbije i Beograda.
Ovde se neminovno postavlja pitanje: zašto se toliko pominju četnici i šta su oni tražili na nemačkoj strani, naročito posle sporazuma Tito–Šubašić, kada su ih i izbeglička vlada u Londonu i kralj pozvali da se stave pod Titovu komandu, jasno im stavljajući do znanja da će u suprotnom biti tretirani kao izdajnici i zločinci. Drugim rečima, tada kada je ishod Drugog svetskog rata bio potpuno izvestan, a samo se postavljalo pitanje trenutka njegovog okončanja, kojom se vojnom i političkom logikom rukovodio tada već iz Londona smenjeni Draža Mihailović?
Poznato je da je još krajem 1943. godine, posle četrdesetodnevnog boravka u jedinicama Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, major Lin Feriš podneo izveštaj američkoj vladi u kojem ističe da je »partizanski pokret od daleko većeg vojnog i političkog značaja no što se u svetu misli« jer »operiše od Albanije do Austrije i od dalmatinske obale do Beograda«. A baš u to vreme Draža Mihailović poziva svoje komandante da »najenergičnije udare na komuniste gde god se zateknu«: »Napadajte ih dok se bore sa okupatorom«, u trojkama i s leđa. Nemcima, razume se, to odgovara.
Komandant Jugoistočnog fronta feldmaršal Maksimilijan fon Vajks izveštava Berlin da je sklopio sporazum sa četničkim vođama po kojem su četnici obavezni da u zajedničkim borbama protiv Narodnooslobodilačke vojske »budu potčinjeni nemačkom komandovanju«.
Ne bez Dražinog znanja i odobrenja sklopljeno je više nemačko-četničkih sporazuma u raznim delovima Srbije. Major Račić, kao njegov opunomoćenik, avgusta 1944, dok

zajedno sa nedićevcima i ljotićevcima, stave pod jedinstvenu nemačku komandu.
Teže je, međutim, objašnjivo kako se ova čvrsta saradnja sa nacistima može podvesti pod pojam antifašizma, što je učinjeno zakonom kojim su četnici izjednačeni sa partizanima.
Tako su se četnici našli u najisturenijoj liniji odbrane Beograda pa su se, u nastupu ka glavnom gradu, partizanske jedinice i na južnom i na zapadnom pravcu sa njima morale žestoko sukobiti. Kada je ta spoljna breša bila probijena, otvoren je prolaz ka Beogradu gde ih je čekala utvrđena nemačka odbrana. U neposrednoj bici za Beograd četnika nije bilo, mada su neposredno pre toga neki njihovi sastavi promarširali beogradskim ulicama da bi se potom uputili ka železničkoj stanici u Topčideru gde su se ukrcali u vozove koje su im Nemci obezbedili da stignu do Kraljeva i da se zatim, zajedno sa Nemcima, povlače preko Sandžaka i u Bosni Nemcima štite odstupnicu.
Kada su jedinice Crvene armije stigle u Bugarsku, Tito, kao vrhovni komandant i predsednik Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije, 19. septembra putuje u Moskvu gde je, na molbu ruske strane da se da pristanak za privremeni ulazak sovjetskih trupa na jugoslovensku teritoriju, postignut sporazum za nastup Crvene armije ka Mađarskoj i Austriji. Istovremeno je dogovoren i okvirni plan zajedničkih operacija u oslobađanju Srbije koji je potom detaljnije razrađen u Štabu Trećeg ukrajinskog fronta u Krajovi u Rumuniji.
Šestog oktobra Vrhovni komandant najavljuje Prvoj armijskoj grupi da predstoji konačna bitka za Beograd, a 10. oktobra stiže i konkretna zapovest da se u napad krene zajedno sa jedinicama Crvene armije. Tito pri tome naglašava da je politički važno da u Beograd prve uđu naše jedinice.
U Beogradu je tada bila nemačka korpusna grupa generala Vilija Šnekenburgera sa preko 30 hiljada vojnika, oko 300 artiljerijskih oruđa, sedamdesetak tenkova, 75 aviona bombardera i izvesnim brojem lovačkih aviona. Iz istočne Srbije približavala se korpusna grupa generala Valtera Štetnera sa tri divizije i snažnom mehanizacijom. Nemci su pravovremeno izgradili spoljni i unutrašnji sistem odbrane. Prvi, sa osloncem na Avalu, a drugi na prilazima grada sa uporištima na Čukarici, Banovom brdu, Košutnjaku, Dedinju, Banjičkom visu, Konjarniku i Zvezdari. Na mnogim raskrsnicama i drugim punktovima u samom gradu stvorene su jake odbrambene tačke, naročito na Kalemegdanu, Terazijama, oko savskog mosta i železničke stanice, na uglovima Nemanjine, Sarajevske i Kneza Miloša...
U beogradskoj operaciji, u sastavu Prve armijske grupe, odnosno 1. proleterskog i 12. udarnog korpusa, učestvovalo je devet divizija sa oko 50 hiljada boraca.
Kako je to, čestitajući oslobođenje Beograda, pomenuo i Tito, bili su to »sinovi junačke

krajiška, 6. proleterska i 15. majevička brigada. U sastavu divizija 12. korpusa bile su: u 16. diviziji – 1, 2. i 4. vojvođanska brigada; u 36. diviziji – 3, 5. i 6. vojvođanska brigada; u 11. diviziji – 17, 21. i 25 slavonska brigada. Od 17. oktobra u beogradskoj operaciji učestvovala je i 23. divizija 14. korpusa iz grupacije pod komandom Koče Popovića.
Od jedinica Crvene armije, glavni učesnik bio je 4. mehanizovani gardijski korpus pod komandom generala Vladimira Ivanoviča Ždanova. U tenkovskoj i tri mehanizovane brigade ojačane artiljerijskim, protivtenkovskim, minobacačkim i inženjerijskim jedinicama bilo je oko 17 hiljada boraca.
U toku operacije i u zaleđu angažovani su i delovi pet streljačkih divizija, 5. gardijska motorizovana streljačka brigada, kao i Dunavska flotila Crvene armije.
Od 11. do 14. oktobra razbijena je nemačka spoljna odbrana Beograda a prilazi gradu zaposednuti su pre dolaska grupacije »Štetner«.
Četrnaestog oktobra 1944. godine u toku popodneva, u četiri kolone krenulo se na sam grad. Posle dvodnevnih borbi pretežan deo Beograda bio je oslobođen. Iz rejona Požarevca nailazi, međutim, izuzetno jaka grupacija Štetner o čijoj snazi ni sovjetske ni partizanske jedinice nisu imale pravu predstavu. Situacija bi postala dramatična u slučaju da se Štetnerove jedinice spoje sa nemačkim snagama u gradu. Ugrožen je i deo mehanizovanih teže pokretljivih jedinica Crvene armije. Partizanski komandant Peko Dapčević povlači iz grada delove svojih snaga i usmerava ih prema Avali ne smanjujući dejstva u samom gradu.
U završnoj etapi, od 18. oktobra razbijena je Štetnerova grupacija. Posle pogibije komandanta, od oko 30 hiljada vojnika samo manji deo uspeva da se izvuče prema Šapcu ili pređe preko Save. Nastavljaju se borbe oko uporišnih tačaka nemačke odbrane na Čukarici i u najužem delu grada – na prilazima savskom mostu, Terazijama, Kalemegdanu. U zoru 20. oktobra osvojena je kalemegdanska tvrđava, a nešto kasnije i glavna železnička stanica i savski most. Borac Mladen Petrović, jedini od sedmorice koji su uz borbu krenuli ka vrhu palate »Albanija«, ističe zastavu kao simbol slobode i pobede. Pred podne, pojedine partizanske i sovjetske jedinice prelaze preko mosta na levu obalu Save, a borbe se okončavaju i na Čukarici...
U neposrednim borbama za Beograd poginula su 2.953 borca Narodnooslobodilačke vojske a oko četiri hiljade je ranjeno. Poginulo je i 960 crvenoarmejaca. Nemačke snage pretrpele su mnogo veće gubitke – blizu 17 hiljada poginulih i oko devet hiljada zarobljenih.
Dobijena je tako bitka kojom je oslobođen ne samo glavni grad nego i pretežan deo Srbije, ali rat još nije bio okončan. Nemačkim trupama koje su se povlačile sa juga definitivno je presečena glavna magistrala Balkanskog poluostrva. Biće prisiljene da se probijaju teškim putnim pravcima preko Sandžaka, Crne Gore i Bosne trpeći pri tom velike gubitke. Stvorena je velika slobodna teritorija kao stabilna pozadina i izvor materijalnih i ljudskih rezervi za dalja dejstva Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije. Beograd postaje vojni i politički centar gde će potom biti donete dalekosežne odluke za budućnost Jugoslavije i Srbije.
Zato je obeležavanje 65. godišnjice oslobođenja Beograda za nas i pitanje odnosa prema žrtvama. Oni koji naknadno prekrajaju istorijsku zbilju skrnave sve žrtve položene na oltar slobode sopstvenog naroda. Ne samo one u Narodnooslobodilačkoj borbi i Drugom svetskom ratu, već i u svim oslobodilačkim i odbrambenim ratovima, uključujući i 1914, 1915. pa od Soluna do oslobođenja Beograda 1918. Sve te pobede skupo su plaćene ali su te žrtve imale smisao i sve su ravnopravne u svojoj veličini.