Bez sumnje jedno od značajnijih
izdanja zagrebačke
Pergamene 2007. godine,
jeste obimna i nadasve inspirativna studija jednog
od uticajnijih savremenih hrvatskih sociologa,
Ivana Cifrića, profesora Filozofskog fakulteta
Sveučilišta u Zagrebu.
Bioetička ekumena – Odgovornost za život susvijeta,
studija je koju čini pet radova – dva priloga
pod nazivom »Bioetička ekumena« i »Od ekološkog
do bioetičkog pitanja« predstavljaju prvi deo
studije, dok se u drugom delu studije, rezultati
empirijskog istraživanja stavova studentske populacije
hrvatskog društva o konkretnim bioetičkim pitanjima
u socijalnom životu (istraživanje je sprovedeno
2005. godine), izlažu u tri priloga pod nazivom:
»Odgovornost za život. Bioetički kontekst«, »Odnos
prema životu. Biocentrična orijentacija« i »Odnos
prema susvijetu. Pravo susvijeta na život i čovjekovi
postupci«.
Opštu tezu od koje se polazi u studiji, autor
formuliše na sledeći način:
bioetička ekumena
jeste projekat integrativnog prevladavanja krize
biotičke i
kulturne ekumene
u kome
bioetička ekumena deluje na proces
nastajanja
ekološkog prosvetiteljstva
XXI veka. Šta to zapravo znači?
Radi boljeg prijema ovog teksta, »mapiraćemo«
osnovne pojmove Cifrićeve studije. Zadržimo se
na sledećim pojmovima koji čine okosnicu studije:
bioetička ekumena, »
kolonije«/»kolonizacije«,
ekološko prosvetiteljstvo,
život,
zajednica života i
biocentrizam/biocentričnost.
Prema autoru, u razumevanju sveta može se poći
od tri koncepta – tri
ekumene:
biotičke,
kulturne i
bioetičke (uzgred,
podsetimo da je starogrčka reč
oikuméne
označavala naseljeni deo sveta – tadašnji prostor
Sredozemlja). Dok je
biotička ekumena
– ekumena života, te predstavlja naseljenost zemaljskog
prostora živim svetom tj. različitim oblicima
života, pod
kulturnom ekumenom se podrazumeva
rasprostranjenost proizvoda čovekove kulturne
evolucije, odnosno rasprostranjenost kulturâ na
zemaljskim prostorima. Dakle,
kulturnoj ekumeni
pripada i svet tehnike – tehnički podsistem kulture,
kao rastuća i šireća materijalna dimenzija kulture.
Ne samo da se
biotička i
kulturna
ekumena najčešće tumače kao međusobno
suprotstavljeni sistemi, već, kako autor obrazlaže,
one i jesu u permanentnoj interakciji čija je
posledica nastanak nove/novih zajedničkih struktura
odnosno »
kolonija«. Pojam »
kolonija«/«kolonije«
u antropološkom smislu se odnosi na čovekovo
menjanje/kultivisanje prirodnog sveta radi ostvarenja
svojih brojnih životnih potreba, a konačan rezultat
jeste »druga priroda« ili kultura,
|
čovekov svet (Gehlen).
Osim što se odnosi na strukture modifikovane
biotičke ekumene, koncept »kolonije«
obuhvata i modifikovane strukture nastale
»kolonizacijom« »kolonije«. Tako
se, prema autoru, u istorijskom smislu
mogu izdvojiti dva jasno vidljiva razdoblja
»kolonizacije« i nastanka »kolonije«:
neolitsko (neolitska revolucija) i industrijsko
(industrijska revolucija); u oba razdoblja
nastale su nove kulture – kulturne
ekumene. Dalje, i današnji (post)moderni
svet jeste proizvod »kolonizacije
kolonizovanog« i to ne samo biotičke,
već i kulturne ekumene. Najzad,
bioetička ekumena je istovremeno
proces, empirija i projekt povezujućeg
koncepta biotičke i kulturne
ekumene. Kako obrazlaže Cifrić, bioetička
ekumena jeste dobrovoljna zajednica
svesnih ljudi, duhovna tvorevina, dematerijalizovana
kultura, podložna istorijskim promenama
u zavisnosti od kulturno-istorijskog definisanja
i shvatanja života kao vrednosti
u nekoj kulturi, odnosno civilizaciji.
To znači da se bioetička ekumena
može redukovati na
|
|
|
ljudski život ili kulturu, te na život nekih živih
vrsta ili, za šta autor pledira,
bioetička
ekumena može obuhvatiti sav
život,
život kao takav. U istraživačkim prilozima
obrazloženim u studiji,
život je konceptualno
konkretizovan kao metodička lepeza krugova –
nivoa
života: čovekov život, još nerođeni život,
umirući život, ljudska (rasa) vrsta, čovečanstvo,
životinje, sva živa bića (sav živi svet) i priroda
u celini, odnosno, na empirijskom nivou –
život
je shvaćen kao konkretan oblik života koji se
odnosi na ljude, životinje i biljke, dok se na
meta-nivou
život kao takav odnosi
na sve oblike života zajedno, na
sveukupni
život.
Kada je reč o sintagmi
zajednica života,
autor upućuje na činjenicu da većina živih bića
živi trajno ili povremeno u nekom obliku zajedništva,
u nekoj formi zajednice. Skupine zajednica čine
veće celine – preko ekosistema do biosfer(n)e
zajednice odnosno ekosfere Zemlje kao svojevrsnog
sistema koji poseduje sopstvenu dinamiku. U tom
smislu,
globalna zajednica života predstavlja
temelj ljudskog iskustva i odnosa
čovek –
priroda, jer čovek kao vrsta ne živi sam
– već kao »biće relacije« živi u relacijskom odnosu,
umrežen u
mrežu života. Tako se pojam
zajednice života odnosi na
model
zajednice koji pretpostavlja čoveka kao građanina
biosfere – živog zemaljskog sveta, te na
organski
model koji vidi čoveka kao organ u velikom
organizmu – planeti Zemlji. Pojam
biocentrizma
pretpostavlja usmerenost na
život (bios),
tj. priznavanje autonomne vrednosti
životu
na osnovu čega sledi dužnost moralnog postupanja
prema
životu. Autor prihvata tezu prema
kojoj je vrednost
života u samom
životu,
te da svaki
život želi živeti i da nema
nevrednog
života. Kao termin
biocentrizam
se najčešće razumeva u odnosu na
antropocentrizam.
U konceptu
zajednice života, biocentrizam
i
antropocentrizam nisu pojmovi dva isključivo
suprotna pola, iako se u opoziciji čoveka i prirode
označavaju kao etički suprotne pozicije. Naime,
u obe pozicije je sadržana nužnost zaštite i očuvanja
prirode (životne sredine), ali se, rečju, razlikuju
po primatu dostojne zaštite tj. prioriteta
čovekovog
života ili
života opšte. U pomenutom
istraživanju stavova studentske populacije hrvatskog
društva o konkretnim bioetičkim pitanjima pošlo
se od teze da obe pozicije istovremeno postoje
u strukturi svesti neke populacije (što je moguće
empirijski utvrditi).
Najzad, reč-dve o pojmu
ekološkog prosvetiteljstva.
Prema autoru,
ekološko prosvetiteljstvo
predstavlja pokušaj da se etički uredi odnos između
čovečanstva i Zemlje kao »otvorenog sistema«.
U tom smislu »ekološko civilizovanje« kao »novo
prosvetiteljstvo« jeste proces prevrednovanja
vrednosti
kulturne ekumene, odnosno prevrednovanje
smisla čovekovog života sa pozicije
bioetičke
ekumene – čiji je simbol
život,
život kao takav. Vezu između
ekološkog
prosvetiteljstva i
bioetičke ekumene
možemo uočiti u materijalizaciji
bioetičke
ekumene koja podrazumeva institucije zajedničke
kulturi/kulturama koje primereno prenose ideju
o vrednosti
života i
bioetike.
Kao ključni instrument
bioetičke ekumene,
Cifrić navodi neizostavnu efikasnu edukaciju jer
kao što edukacija utiče na razvoj ljudske svesti,
tako i ljudska svest treba da utiče na promene
u sistemu edukacije u smeru izgradnje
bioetičke
svesti. Sa tim u vezi napomenimo da se tokom
90-ih godina XX veka u Hrvatskoj osim
bioetičke
senzibilizacije javnosti putem javnih rasprava
o ekološkim i bioetičkim pitanjima, formiranje
relevantne
bioetičke arene vrši i zahvaljujući
univerzitetskoj nastavi. Iako se, kako Ivan Cifrić
navodi, univerzitetska nastava iz oblasti zaštite
životne sredine i bioetičke problematike uvodila
spontano – zaslugom pojedinih nastavnika, a ne
kao smišljen koncept univerzitetske nastave, što
svakako predstavlja kurikularni deficit na svim
hrvatskim univerzitetima, te deficit univerzitetske
obrazovne politike, možemo zaključiti da je u
Hrvatskoj na delu jačanje uveliko formirane relevantne
bioetičke arene. Uzgred, kada je reč
o (ne)postojanju
bioetičkog diskursa
u Srbiji, napomenimo da se javne rasprave o ključnim
bioetičkim pitanjima još uvek formalno tako ne
označavaju, dok su (za sada) samo dva svetionika
bioetike vidljiva u moru kurikularnih
univerzitetskih reformi – Medicinski fakultet
u Beogradu i Filozofski fakultet u Novom Sadu
– i ovde, zaslugom pojedinih nastavnika.
Na kraju, osim što će, kako Cifrić napominje,
ova studija pridoneti izvesnim sociološkim aspektima
proširenja
bioetičkog diskursa kroz prizmu
bioetičke ekumene u hrvatskom društvu,
te podstaći buduće istraživače na nova empirijska
istraživanja, smatramo da Cifrićeva studija može
biti valjan sociološki podsticaj predstojećoj
bioetičkoj senzibilizaciji naučne javnosti
srbijanskog društva.
