Novi Beograd prolazi kroz rapidnu urbanu transformaciju. Nakon ratova devedesetih a pogotovo nakon promene vlasti 2000. godine, započeo je period dinamične građevinske aktivnosti u velikom delu Novog Beograda. Imajući u vidu razmeru urbanih promena, kao i ideološku pozadinu porekla ovog naselja, vredno je pokušati definisati karakter ovog procesa, kao i proceniti moguće posledice ubrzanog popunjavanja preostalih slobodnih parcela Novog Beograda.
Iako je ideja urbanizacije prostora na kojem se nalazi današnji Novi Beograd začeta između dva svetska rata, odlučni koraci ka planiranju i izgradnji nove naseobine napravljeni su tek u prvim poratnim godinama. Na osnovu skice Nikole Dobrovića, u to vreme najeminentnijeg arhitekte modernizma u Jugoslaviji, usledilo je nekoliko arhitektonskih konkursa 1947. godine na osnovu kojih je ustanovljena saglasnost mišljenja u vezi sa konfiguracijom plana novog grada. Sledeće godine Dobrović je proizveo Plan Novog Beograda u kojem ortogonalnim urbanim sklopom dominiraju dva objekta, jedan državni i jedan partijski.
Ambicija tadašnjih vlasti bila je izgradnja administrativnog centra nove socijalističke države, dok je izgradnja na praznom prostoru imala dodatnu simboliku raskida sa prošlošću nakon traume Drugog svetskog rata. »Za političke elite u novoj Jugoslaviji osnivanje Novog Beograda je predstavljalo važan simbolički prozor u socijalističku budućnost od međunarodnog značaja« pa tako i »mogućnost da stvori novi glavni grad kao centar nadnacionalne zajednice u kojoj bi dominantne ideje bile narodna demokratija, ravnopravnost i internacionalizam«, smatra istoričar arhitekture Ljiljana Blagojević (Back to the future of New Belgrade: Functional Past of the Modern City, 2005).
Tokom pedesetih godina XX veka odustalo se od gradnje administrativnog centra države i, kao odgovor na ubrzanu migraciju iz sela u grad, počela je izgradnja stambenih blokova Novog Beograda. Deo raskida sa Sovjetskim Savezom bilo je i svesno opredeljenje jugoslovenskih vlasti za apstraktnu umetnost nasuprot banalnosti socijalističkog realizma. Zato je stambena arhitektura Novog Beograda arhitektura evropskog modernizma, dok je urbanizam nove naseobine zasnovan na principima funkcionalnog grada koje je postavio Le Corbusier kroz 95 tačaka Atinske povelje (1943).
Atinska povelja zahteva da, između ostalog, stambene jedinice imaju barem dva sata direktne izloženosti suncu u zimskom periodu, da stambeni blokovi budu odmaknuti od glavnih saobraćajnica zbog buke, zagađenja i bezbednosti, kao i da stambeni objekti budu odmaknuti jedni od drugih da bi se izbegle fasade u senci i kako bi se prostor između organizovao za potrebe zajednice (tačke 26, 27 i 29).
Problemi koje koncept funkcionalnog grada donosi danas su poznati i istraženi. Poznat je problem otuđenja stanovnika novih modernističkih naselja, jer je »osećaj pripadnosti jedna od osnovnih emocionalnih potreba čoveka«, dok »iz osećaja pripadanja izrasta bogat osećaj susedstva«, kako su formulisali Alison i Peter Smithson kada su poveli protest protiv dogmatičnosti Atinske povelje na poslednjem kongresu CIAM-a (Congres International d’ Architecture Moderne) u Dubrovniku 1956. godine.
Prve kritike planiranja Novog Beograda počele su da se javljaju još sredinom šezdesetih godina i došle su od strane urbanista, arhitekata, ali i sociologa urbanizma, dakle glavnih državnih aktera stvaranja Novog Beograda. Ovo svedoči o složenosti tadašnjeg socijalističkog sistema »koji je proizvodio i modernistički grad i njegovu kritiku« (Brigitte Le Normand, The Modernist City reconsidered: Changing Attitudes of Social Scientists and Urban Designers in 1960s Yugoslavia, 2008). Jedan deo kritike odnosio se na nesocijalistički način dodele stanova »članovima partije, oficirima JNA-a i drugim osobama sa iznadprosečnim prihodima« (Brigitte Le Normand) za šta se takođe smatralo da vodi ka socijalnoj segregaciji.
Ipak, najviše kritike bilo je zbog odsustva ambijenta koji modernistički grad Novog Beograda nije mogao da proizvede, što je kvalitet koji izrasta organski i često spontano iz nedovršenih i fleksibilnih urbanih konstrukcija. Monotonija precizno lociranih solitera i praznina otvorenih zelenih prostora između njih je neminovno stvarala osećaj izolacije, dok je urbano zoniranje učinilo da grad ne razvije složenost i slojevitost tradicionalnog grada. Ipak, kao nezavršen utopijski projekat i uprkos mnogim problemima, Novi Beograd poseduje ogroman potencijal zahvaljujući prostranosti i značajnim infrastrukturnim kapacitetima.
Period urbanističkog idealizma je prekinut raspadom SFRJ, tako »da je tokom poslednje decenije prošlog veka, pod udarom mnogih nedaća, beogradska zajednica izgubila kontrolu nad gradskim razvojem« pa je Beograd »dospeo do vrlo niskog nivoa funkcionisanja koji se na malom broju tačaka graniči sa haosom, anarhijom i kolapsom«.

dok je bogatih bilo oko 5% (0,5% su bili vrlo bogati)«. Neminovno, slično siromašenje je pogodilo i Beograd, pa tako i Novi Beograd, i ispoljilo se i kroz »nicanje siromašnih gradskih četvrti i slamova« što »predstavlja relativno nov proces koji je bio skoro nepoznat u Beogradu iz osamdesetih« (citati iz »Generalnog Plana Beograda 2021«, 2003).
Kao odgovor na zatečene probleme, nove vlasti su ubrzo započele proces »privatizacije stambenog i poslovnog prostora«, kako je to 2003. godine definisano u Generalnom planu Beograda (do) 2021. Na Novom Beogradu se ovaj proces manifestuje kroz »rapidnu komercijalizaciju zelenih javnih površina od strane privatnog kapitala«, s jedne strane, i kroz razvoj »kiosk arhitekture« kao dela »sive ekonomije koji okružuju zapuštene stambene blokove«, s druge strane (Ljiljana Blagojević, 2005). Opasnost ovako bipolarnog urbanog razvoja jeste da on vodi ka socijalno-prostornoj segregaciji, tj. ka razvoju tzv. gentrifikovanih urbanih celina, s jedne, i getoa, s druge strane. Urbano-socijalna polarizacija sa sobom neminovno donosi socijalne probleme za čitavu zajednicu, od kojih su kriminal i delinkvencija samo najuočljiviji.
U tom smislu je poučno iskustvo londonskog predgrađa Docklands, ako izuzmemo očigledne istorijske razlike. Docklands je početkom osamdesetih bilo zapušteno naselje lučkih dokova, kada je postalo predmet političkog projekta tadašnjeg premijera Margaret Tačer. Glavne odlike njenog pristupa urbanističkoj politici mogu se svesti na »značajno pojačanu ulogu privatnog sektora i tržišta nekretnina« kao glavne podstrekače »urbane regeneracije«, kao i »ukidanje urbanističkih zahteva kako bi se privukao investicioni kapital« (M. Thatcher, The Downing Street Years, 1995). »Efekat kapljanja nadole« (»trickle down effect«) bio je moralni stub ideologije Margaret Tačer, po kojem je ubrizgavanje aktivnosti poslovanja i izgradnja luksuznih stambenih jedinica trebalo da pomogne razvoj preduzetništva i bogatstva u širem okruženju. U praksi, međutim, do toga nije došlo jer »stanovnici susednih prostora nisu imali kvalifikacije da dobiju zaposlenje u sektoru finansijskih servisa« koji dominiraju oblakoderima novog grada Docklands, kao što su ih i »finansijske (ne)mogućnosti ograničavale u korišćenju stambeno-prodajnih prostora« (Philip Cohen and Michael J. Rustin, London’s Turning – The making of Thames Gateway, 2008).
Neposredno izvan staklenih fasada čija silueta podseća na Manhattan i luksuznih stambenih objekata sa privatnim obezbeđenjem u kojima žive i rade najbolje plaćeni zaposleni u Britaniji, nalaze se predgrađa sa nekim od »najsiromašnijih domaćinstva u Britaniji okružena najozbiljnijim socijalnim problemima« (Daily Telegraph, 29. 06. 2006).
Po rečima Miodraga Vujoševića iz Instituta za arhitekturu i urbanizam Srbije, u urbanističkom planiranju (Beograda) vlada svojevrsna opsednutost tzv. poslovno-stambenom izgradnjom, što je samo jedna od manifestacija dominacije tzv. investitorskog urbanizma (Build Magazin, 2008). Investitori »uglavnom traže grinfild

smanjuje ekonomsku mobilnost ne samo za sadašnju već i za buduće generacije, čime se učvršćuje socio-ekonomska nejednakost za duži period.
Kakva je budućnost Novog Beograda i na koji način on treba da se razvija? Odgovor na ova pitanja treba da daju, ili barem da na njih utiču, sami stanovnici Novog Beograda kroz oblike lokalne samoorganizacije i uz pomoć specijalističkih profesija. Jedan primer lokalne javne diskusije o budućnosti Novog Beograda je skorašnji međunarodni istraživački projekat u okviru Muzeja savremene umetnosti (Zoran Erić, Differentiated Neighborhoods of New Belgrade, 2007) u kojem su istraživani efekti privatizacije javnog prostora. Iako je namera socijalističkih vlasti bila da kroz projekat Novog Beograda izgrade grad koji će zadovoljiti potrebe svojih građana, u čemu su delom uspele, sam proces je po svojoj prirodi bio nedemokratski. I socijalistički i današnji (tzv. tržišno orijentisani) procesi urbanizacije Novog Beograda su diktirani »odozgo«. »Pravo na grad«, smatra antropolog David Harvey, »je mnogo više nego individualna sloboda da koristimo urbane resurse, to je pravo da promenimo sebe tako što menjamo grad... i jedno je od najvažnijih ali i najzapostavljenijih ljudskih prava« (The Right to the City, 2008).

	Slobodan Barlov, arhitekta, London