Kad se u raznim pokušajima definisanja uzroka društvene krize, u kojoj decenijama živimo kao u prirodnom okruženju, nabrajaju uzroci, po pravilu se zaobilazi, zaboravlja, prećutkuje ili naprosto ne vidi jedna činjenica: građani ne pokazuju zainteresovanost da angažuju svoje potencijale – znanje, veštine, slobodno vreme, za dobrobit zajednice u kojoj žive i za lični doprinos nastojanjima da se iz krize izađe.
U nabrajanju nedaća, deformacija, nepravdi ide se do u beskonačnost. U označavanju uzročitelja, takođe. Uvek je neko drugi kriv. Od istorijskog nasleđa (od »Turaka« do »komunista«) aktuelnih domaćih političara, pa do, najradije, svetske zavere (Vatikan, CIA...). U očekivanju izlaska iz tog začaranog kruga opet se pogledi upućuju ka nekome tamo, ka političkim partijama, pojedincima (vođama, izbaviteljima), strancima, nebesima.
Prepoznavanje sopstvenih potencijala, polaženje od samog sebe i svog okruženja kao mogućeg uzročnika nedaća ili spasioca od njih, nije metod koji se kod naših ljudi primenjuje u pokušajima izlaska iz krize.
Kriza u društvu može se identifikovati na raznim nivoima – privrednom, političkom, kulturnom, moralnom. Posledice se očituju u svakodnevnom životu – u nezaposlenosti, u nezakonitosti, u komunalnom neredu... ali i u jednom važnom obliku – nepostojanju društvenog života na nivou lokalnih zajednica. Šta to beše? Da li je ikad i postojalo?
Politički ideal još od antičkih vremena jeste udruživanje individua, njihovih potencijala znanja, iskustva, materijalnog bogatstva, u cilju unapređenja života zajednice. Udruživanje u ovom smislu jeste u stvari davanje za opšte dobro, davanje koje će biti dobrom

države. Država se stoga doživljava kao nešto izvan, nešto neprijateljsko, nešto čemu treba nauditi. Isto tako, i sama država se ponaša tako da ide u prilog ovakvom neprijateljstvu – prema državnom budžetu se, na primer, odnosi kao prema svojoj imovini, zaboravljajući da je on nastao od prihoda građana. Možda i zbog toga što je budžet nastao uzimanjem a ne dobrovoljnim davanjem.
Centralizovana državna uprava obezbeđuje najefikasniji sistem uzimanja, smanjuje svaku mogućnost kontrole uzetog, a svaka decentralizacija predstavlja opasnost slabljenja ovog monopola i slabljenje vlasti koja na njemu počiva.
Za demokratiju se mogu proglašavati razni oblici vladavine društvenih grupa, ali kad se uklone svi »maskirni slojevi« i kad se odnosi ogole, ostaje osnovno pitanje: svojina, njen nastanak i upravljanje svojinom.
Ove jednostavne, logične, školske istine, konsekventno primenjene, postaju izuzetno politički opasne. Decentralizacija, kontrola budžeta i upravljanje zajedničkom svojinom jesu osnovni temelji demokratije koja je društveno uređenje u interesu svih građana, a ne demokratije koja je propagandna kulisa za otuđenu vladavinu političkih i drugih interesnih grupa sa sebičnim interesom.
Lokalna samouprava jeste osnov političkog sistema. Gradovi, opštine, gradske celine, naselja i delovi naselja jesu društveni prostori gde se odvija stvarni život građana sa svim njihovim potrebama i problemima njihovog zadovoljavanja.
O bizarnoj činjenici da je Srbija jedina država u Evropi u kojoj lokalne opštinske zajednice nemaju svojinu kojom bi mogle da raspolažu u interesu unapređenja života svojih stanovnika vode se rasprave, spremaju i godinama odlažu rešenja. Pripremljeni zakoni stoje u fiokama vlastodržaca kako bi se što duže omogućili uslovi za raznorazne mahinacije i špekulacije imovinom koju je država u jednom periodu oduzela opštinama.
U senci ovog glavnog pitanja stoji jedno ne tako marginalno pitanje – pitanje koje zadire ne samo u raspolaganje svojinom i upravljanje njom nego i u uključivanje građana u takvu vrstu odgovornog društvenog odnosa.
Poslednja instanca državne organizacije, niža od poslednje opštinske kancelarije,

pored brojnih primera efikasnosti i opravdanosti postojanja mesnih zajednica bilo je mnogo primera, naročito u gradovima, gde su se one pretvarale u birokratske kancelarije uzurpirane od lokalnih partijskih moćnika, pa su predstavljale i prepreku za razvijanje inicijativa građana. U svakom slučaju, ova oblast društvenog života svakako zaslužuje detaljno istraživanje i analizu koja će bez ideoloških opterećenja prema političkom uređenju SFRJ utvrditi činjenice sa stanovišta efikasnosti funkcionisanja sistema i mogućnosti uključivanja građana da sami rešavaju svoje probleme.
Ovaj osvrt polazi od činjenice da je mesna zajednica i u današnjem društvu stvarnost, ne samo zbog toga što je predviđena Zakonom o lokalnoj samoupravi, nego i zbog toga što u mnogim sredinama, udaljenim od opštinskih centara, upravo u njima postoje elementarni uslovi za odvijanje minimuma društvenog života. Raspadom društvenog sistema SFRJ u mnogim sredinama mesne zajednice su izgubile onaj značaj i prestale da igraju onu ulogu koju su nekad imale. Najčešće su to postala formalna mesta – kancelarije koje služe za venčanja, za izbore i druge administrativne potrebe opštinskih organa. Izabrani (od građana, na izborima) saveti mesnih zajednica koji imaju stvarnu ulogu retki su, a poslove obavljaju od opštinske administracije imenovani činovnici. Čak i u takvim uslovima, u mnogim sredinama mesne zajednice još uvek predstavljaju mesta gde građani imaju prostorije za održavanje sastanaka svojih udruženja, političkih organizacija, kao i kulturnih aktivnosti ili raznih kurseva i obuka (strani jezici, obuka za računare i dr.).
Najdrastičniji primer odnosa prema mesnim zajednicama predstavlja slučaj ukidanja mesnih zajednica u opštini Zemun, koje je svojim odlukama sprovela vlast Srpske radikalne stranke u Zemunu 1997. godine. Mesne zajednice su proglašene za »parazitski ostatak komunističkog režima«, saveti su raspušteni, prostorije kojima su raspolagale mesne zajednice kao opštinski poslovni prostor izdate su u zakup, a prihod je išao u opštinsku kasu. Nije poznato šta se desilo sa nameštajem i opremom, dakle imovinom mesnih zajednica. U prigradskim naseljima (Surčin, Jakovo, Boljevci, Progar, Petrovčić,

primer sukoba nove opštinske vlasti u Zemunu i građana Zemun polja (naselja od 12.000 stanovnika, većeg od mnogih opština u Srbiji) koji su na krilima 5. oktobra izabrali savet, otkazali radikalskim zakupcima gostoprimstvo, uveli naplatu zakupa na tezgama lokalne pijace i počeli da kreče prostorije i otvaraju ih građanima – posle skoro godinu dana otpora građani su morali da se povuku pred rigidnim stavom koji je sprečavao svako samoorganizovanje građana. Kad je u pitanju gradsko područje zemunske opštine, na kojem živi preko 100.000 stanovnika, od hotela »Jugoslavija« do naselja Nova Galenika, vlast DOS-a nije želela da otvori ni mesne kancelarije. U prostorijama nekadašnjih mesnih zajednica i danas, 2009. godine, šepure se prostorije opštinskih i mesnih odbora Srpske radikalne stranke, a odnedavno i Srpske napredne stranke.
U susednoj opštini Novi Beograd, na primer, radi 18 mesnih zajednica. Mesne zajednice postoje, bez obzira na status i aktivnost, u svim beogradskim gradskim opštinama, kao i u opštinama svih gradova u Srbiji. Mesne zajednice postoje i u svim državama regiona, od Slovenije do Makedonije. Samo su stanovnici gradskog područja Zemuna, njih preko 100.000, građani drugog reda u odnosu na sve ostale građane.
Lokalni političari uporno odbijaju da se o ovoj temi ozbiljno razgovara. Izbegavaju mesne zajednice s obrazloženjem da bi one bile »dodatno budžetsko opterećenje«, bez obzira na argumente o mogućnostima samoodrživosti i racionalizacije postojećih opštinskih službi koje se mogu staviti na raspolaganje, približiti građanima u mesnim zajednicama. Ne žele u mesnim zajednicama da prepoznaju interes svih građana koji bi dobili osnovne uslove za obnovu društvenog života. Društveni život znači, na primer, javne rasprave o detaljnom urbanističkom planu, o potrebama komunalne infrastrukture, o raznim planovima na nivou opštine, o socijalnoj brizi prema ugroženim grupama (siromašni, stari, bolesni...) o toliko toga da bi se moglo nabrajati u nedogled.
Zahtev za vraćanjem imovine lokalnoj samoupravi mora imati u vidu da su one u Srbiji veoma različite, i da se njihov broj kreće u rasponu od 5.000 do 300.000 stanovnika. Ako se uzme u obzir da je grad Beograd jedinica lokalne samouprave, i milion! Bilo bi možda logično da u opštini od 8.000 stanovnika nema mesnih zajednica. Ali, kad je u pitanju opština od 150.000 stanovnika, u kojima postoje mesne zajednice od 50.000 stanovnika, onda kriterijumi i modeli moraju biti drugačiji.
Izlazak iz krize u kojoj se ovo društvo nalazi ne može se očekivati samo od čarobnih štapića svemogućih političara. Izlaska iz krize nema bez uključivanja i aktivizma građana, bez ravnomerne distribucije nadležnosti i odgovornosti, koje proizlaze iz prava raspolaganja svojinom lokalnih zajednica.
Vlast iz centra, ma kako taj »centar« imao visoko mišljenje o sebi i svojim sposobnostima, mora se podeliti sa građanima i dopustiti da među njima ima isto tako sposobnih. Bez toga, većina građana tavori na marginama, u apatiji i odbojnosti prema politici koja im se obraća samo kad joj treba glas na izborima. Neslućeni potencijali građana ostaju zarobljeni, a otuđena vlast bez sluha za stvarni život vrti se u lavirintu svih vidova kriza, bez šansi za izlazak. Društvo u kojem nema dijaloga, nema inicijativa kreativnih građana, pojedinaca ili njihovih udruženja, prestaje da bude društvo, ono je samo skup prisilno povezanih jedinki koje su se eto zatekle na nekom prostoru, a na okupu ih drže samo sebični interesi, krvne veze ili mitovi iz prošlosti.