se upušta u vrlo složena razmatranja na relaciji odnosa nacije i demokratije ispitujući da li se i kada sudaraju i isključuju, uslovljavaju i dopunjuju, te naposletku da li je nacionalna država adekvatan okvir za razvoj demokratije ili je demokratija moguća samo u građanskoj državi. Odbacujući isključivost ideje države–nacije u kojoj značaj kolektivnog redukuje slobode i prava individue, ali isto tako i »ustavnog patriotizma« komunitarista i neokantovaca čije se liberalne ideje ogledaju upravo u fokusiranju pojedinca kao glavnog subjekta ljudskih prava i sloboda u političkoj zajednici, autor naglašava potrebu da se ipak mora sagledati činjenica da je pojedinac pripadnik zajednice, a nacija njen istorijski oblik. Iz toga proističe istorijski uslovljena međusobna komunikacija između individue i društva. Između njih ne postoji nepremostiva barijera već uzajamna uslovljenost i komplementarnost. Autor se priklanja onim mišljenjima u političkoj teoriji prema kojima je veoma diskutabilno funkcionisanje građanske države zasnovane isključivo na univerzalnim ljudskim pravima. Takve države suštinski ne postoje, smatraju neki teoretičari, one su evoluiravši tokom XX veka zadržale svoja etnokulturna svojstva ali su, barem one demokratske na Zapadu, umnogome postale građanske države. Slično je i s nacijama koje kao istorijski oblici egzistiraju i danas. Građanska komponenta unutar nacije je dominantna u takvim državama, dok je u zaostalijim i manje demokratskim političkim zajednicama etnička komponenta nacije više izražena. Marković u potpunosti prihvata ideje o dualnom, odnosno pluralnom identitetu (Kimlycka, Taylor, Komšić) i njih suprotstavlja krutoj polarizovanosti dileme: nacionalno ili demokratsko. U prvom slučaju reč je o teorijskom postupku zasnovanom na apstraktnoj opštosti, koji vodi u autoritarni kolektivizam, a u drugom o postupku koji partikularno uzdiže na stepen opštosti i može voditi u egocentrični individualizam. Stoga između ova dva vida identiteta, smatra autor, postoji tesna korelacija koja – pod pretpostavkom izbegavanja ekstremnih svođenja identiteta na poreklo, odnosno na njegov isključivo građanski karakter lišen bilo kakvih etnosvojstava – može postati integrativan faktor jedne političke zajednice.
Povezujući napred rečeno sa slučajem SFR Jugoslavije, Marković ističe da je upravo hipertrofiranje nacionalnog principa i potpuno marginalizovanje građanskog dovelo do

odnosno drugog (potpuni suverenitet države). Tu sintezu vidi u decentralizaciji Srbije i njenoj regionalizaciji.
Na kraju treba istaći: Markovićev rad obogaćuje našu politikološku literaturu sažetom sintetizacijom svih vrednih naučnih spoznaja o odnosu demokratskog i nacionalnog, odnosno građanske i/ili nacionalne države. Autor se hrabro upušta u polemiku s nekim od najvećih svetskih autoriteta osporavajući isključivost njihovih teorija i uspostavljajući neku vrstu teorijskog balansa između dva kruta stava: da demokratsko isključuje nacionalno i vice versa. Za zemlje »okasnelih nacija«, u koje Marković osim Srbije ubraja i druge balkanske narode, važna je upravo ta ravnoteža. Stavovi o »ustavnom patriotizmu« Jirgena Habermasa bili bi za ove narode puka utopija na sadašnjem nivou razvoja, naročito ako se uzme u obzir nedavna ratna tragedija koja je ostavila dubokog emotivnog i političkog traga. Radikalni zaokret od etničkog nacionalizma, u ime kojeg su se vodili ratovi na Balkanu, ka čisto građanskom društvu oslobođenom primesa nacionalnog, za Markovića je san daleke budućnosti. On s pravom tvrdi da u Srbiji i na Balkanu »izmirenje« etničke i građanske komponente unutar nacije, odnosno celog srpskog društva treba da se ostvari u okvirima pluralističkog viđenja identiteta (Srbin kao građanin, Mađar kao građanin, Evropejac, regionalista i sl.) i priznaje da je to proces a ne politička odluka.