Odgovornost za rat i razaranje Jugoslavije

Dr Gajo Sekulić, "Individuum i nasilje - 1991: Otvorena pisma protiv rata", izdanje "Rabic", Sarajevo 2006.

Knjiga Individuum i nasilje - 1991: Otvorena pisma protiv rata, sarajevskog profesora filozofije dr Gaja Sekulića, obuhvata dve vrste dokumenata: Sekulićeva otvorena pisma čelnicima tadašnje Jugoslavije i svih šest republika, kao i materijale o radu Pretparlamenta Jugoslavije i Okruglog stola vlasti i opozicije Jugoslavije. Sva otvorena pisma najodgovornijim političarima objavljena su u julu 1991, u najtežem trenutku za opstanak druge Jugoslavije, kada je ratna opcija definitivno pobedila, ali su postojale još neke slabašne nade da se zavađene republike privedu mirnom rešenju. Ta prva godina poslednje decenije dvadesetog veka za Jugoslaviju bila je ispunjena dramatičnim događanjima: zarušavanjem saveznih institucija, serijom sastanaka čelnika republika koji ni o čemu nisu bili u stanju da se dogovore, referendumima o samostalnosti Slovenije i Hrvatske, početkom ratnih operacija, neuspešnim dogovorom, uz pomoć međunarodne zajednice, o tromesečnom prekidu oružanih borbi. Većina stranaka upravo nastalih u tadašnjim republikama bila je nacionalističkog usmerenja i snažno su podržavale svoje ratoborne vođe. S druge strane, malobrojne ali organizovane alternativne snage, okupljene u Pretparlamentu i Okruglom stolu, zalagale su se za mirno i demokratsko rešenje jugoslovenske krize, stavljajući u centar svoje akcije ideju građanina a ne nacije.

Isključeni suvereni građani

neoboriv istorijski dokument ne samo za istoričare već i za sve one koji i danas promišljaju ondašnja iskustva i odgovornosti za rat. U pismu Momčilu Krajišniku, predsedniku Narodne skupštine Bosne i Hercegovine, Sekulić stavlja naglasak na značaj očuvanja nepovredivosti granica BiH što može biti pravi odgovor "avanturističkim brzinama razdruživanja". Potrebno je da svi građani BiH, bez obzira na nacionalne, verske i političke razlike, pruže otpor "onima koji bi prije željeli rat, nego mir, tajne nagodbe umjesto javne demokratske procedure dogovora o budućnosti svih građana i naše djece koja se već nalaze u raznim uniformama". Sekulić pita Krajišnika: "Osjećate li ličnu odgovornost za stanje u BiH i Jugoslaviji?" Janezu Janši, ministru odbrane Slovenije: "Uopšte ne dovodim u pitanje pravo svakog naroda na samoopredeljenje, pa ni slovenačkog. Ali vas pitam da li ste uopšte u mogućnosti da navedete ijedan ubedljiv argument u prilog opravdanja prava na upotrebu sile radi ostvarenja projekta suverene države Slovenije... Dokažite da niste podlegli paklenoj logici prava na nasilje radi viših ciljeva". Generalu Veljku Kadijeviću, saveznom
		Gustav Klimt, Portrat der Maria Munk, 1917-1918.

Šest očeva nacije

Aliji Izetbegoviću, predsedniku Predsedništva BiH: "Ako nema minimuma saglasnosti tri vladajuće nacionalne partije (SDA, SDS i HDZ) onda bi Okrugli sto vlasti i opozicije u BiH bio, možda, jedna od posljednjih prilika da se stvarno započne razgovor o tome kako sačuvati mir u BiH i Jugoslaviji i započeti uspostavljanje demokratskog poretka... Dvojica, trojica ili šestorica razgovaraju kao da Jugoslavije nema i kao da nema nikakvog razloga da se dovrši demokratski izborni proces... Počnimo razgovarati ozbiljno - napokon".
Milanu Kučanu, predsedniku Predsedništva Slovenije: "Lično smatram da su građani u svim republikama nasamareni kao najnaivnija djeca jer su očekivali novi demokratski poredak, blagostanje i svakidašnjicu sve bližu evropskim zemljama, a dobili su 6 i suviše ponosnih 'očeva nacije', u koje i Vi spadate, koji nisu sposobni ni o čemu da se dogovore". "Komično zvuči kada se DEMOS poziva na tradiciju i rezultate slovenačke alternative i opozicije budući da je tip političkog i državnog poretka, koji nastaje u Sloveniji, direktno suprotan duhu, senzibilitetu i imaginaciji slovenačke alternative i opozicije."
Kiri Gligorovu, predsedniku Makedonije: "Šestorica su jedno vrijeme uobrazili da su jedini akteri Yu scene koji moraju izrađivati ustavne papire, što je naročito bilo vidljivo u vrijeme blokade izbora predsjednika Predsjedništva". Umesto toga, potrebno je "odlučno prevazilaženje pragmatičnog taktiziranja i zaokret ka normalnoj parlamentarnoj demokratiji sa suverenim građaninom kao osnovom na kojoj tek treba da 'prorade' i pitanja njegovih kolektivnih prava i sloboda, dakle i ona nacionalna. Sve što je drugačije od ovog polazišta demokratije direktno razara BiH, Jugoslaviju i Evropu".
Momiru Bulatoviću, predsedniku Predsedništva Crne Gore: "Vaša konstatacija da se zemlja nalazi u 'nezapamćenoj političkoj krizi' je opšte mesto mnogih analitičara naše situacije, ali Vaš zaključak da 'Crnoj Gori ne preostaje ništa drugo već da krši zakone' - jer ih svi drugi krše - upravo produbljuje 'nezapamćenu krizu'. Crna Gora je imala i druge mogućnosti - na primjer, snažnije zalaganje za savezne procedure i proširenje aktera dogovora o budućnosti Jugoslavije... Po mnogim ocjenama, brutalno sprečavanje bilo kakve i savezne procedure dogovora o budućnosti Jugoslavije vodi u rat".

Radije kupuju oružje nego hleb

centralnim figurama jugoslovenske krize, pa se zato najviše njima i bavi: uputio im je jedno zajedničko otvoreno pismo i po jedno posebno. "Sve su očiglednije tendencije da se novouspostavljena vlast u našim republikama želi očuvati golom silom kroz jačanje autoritarnosti, totalitarnosti i raznovrsnih oblika militarizacije pojedinaca, grupa građana, dijelova ili čitavih partija, ili drugih vojnih formacija, da očevi nacija, taj novouspostavljeni oblik političkog nacionalnog revolucionara, isključuje svaku pomisao o proširenju demokratskih procedura dogovora o budućnosti Jugoslavije... Da li ste se blagovremeno dogovorili u četiri oka da će rat možda biti izbjegnut crtanjem nove mape Jugoslavije u kojoj neće biti ni BiH, ni Makedonije, ni Crne Gore... Na taj način direktno srljate u rat, doduše ne na svom tlu, već na tlu prvenstveno Bosne i Hercegovine." A onda dolazi jedna opominjuća rečenica godinama pre nego što je osnivanje Haškog tribunala iko pomenuo: "Nisam nikakav prorok, ali ko preživi doživjeće i naš Yu-Nirnberg... Smatram vas, dakle, veoma odgovornim za početak vjerskog i međuetničkog rata u Jugoslaviji". Nastavljajući u istom tonu i u pojedinačnim pismima, Sekulić se obraća Miloševiću: "Nacionalna homogenizacija svih Srba ma gdje živjeli, izvršena pod Vašim vođstvom, potpuno je zanemarila socijalno pitanje, učinila da se čak i bijeda zaboravi... i da sve veći broj Srba, naročito izvan Srbije, radije kupuje oružje nego hljeb... Princip nacionalnog doveden je do apsurda, pa su tako republički parlamenti psihijatrijske klinike sa pacijentima kao ljekarima, ili ratni štabovi". Tuđmanu: "I Vaši 'jastrebovi' su bili
		Sukob dve koncepcije razvoja U pismu Anti Markoviću, profesor Sekulić postavlja i pitanje koje su ideje tadašnjeg SIV-a o mogućnostima ekonomskog i socijalnog razvoja Jugoslavije i tom prilikom podseća na jedan svoj raniji odgovor u kojem ističe da u "ovim opcijama (liberalno-demokratskim i boljševičkim) koje personificiraju imena Ante Markovića, Slobodana Miloševića, Stipe Šuvara i Milana Kučana, progovaraju i zrnca istine o perspektivama izlaska iz krize jugoslovenskog društva. Ovdje u prvom redu mislim na etatistički projekt društva (koji je u osnovi zvanične ideologije, ali i mnogih diskursa koji pokušavaju da prevaziđu oficijelni ideološki nivo) u okviru kojeg postoje dva instrumenta reprodukcije moći političke elite, odnosno političke oligarhije. Prvi je klasični, još neprevladani model, koji je samo na izgled ideološki i politički. To je proizvodnja neprijatelja, kojom se ideološki i politički legitimira patronat ili paternalizam vladajuće elite nad građanima. Drugi je vezan uz činjenicu - s kojom moraju manipulisati i spominjane opcije - sve većeg socijalnog beznađa građana. U tom je pogledu Ante Marković u pravu što gotovo sve ulaže u ciljeve kapitalski određenog ekonomskog prosperiteta Jugoslavije, jer bez toga nema nikakve mogućnosti izlaska iz krize". Ali, kakav je to projekat? "On ne bi smio da samo otmjeno kombinuje svoju legitimaciju sa elementima sasvim neodređene 'demokratije' ili 'pluralizma', niti bi smio već unaprijed da zapostavi rđave socijalne posljedice i potencijale društva koji se mogu suprotstaviti porastu socijalnog beznađa, koje se ogleda kroz rast nezaposlenosti i nejednakosti. To je loša strana kombinacije kapitalske logike, koju izražava liberalistička filozofija naše vlade, s jednim konkretnim odnosom prema nekim elementima (jako skromnim) demokratskog orijentiranja društva, ali bez ikakve spremnosti da se suoči sa političkim i socijalnim posljedicama neoliberalističke kapitalski vođene rekonstrukcije jugoslovenskog društva."

"Nismo uspjeli, ali smo bar pokušali"

historiji", aludirajući na svoj pokušaj da se otrgnu od zaborava sva ona građanska i demokratska nastojanja da se spreči širenje rata i prihvati mirno rešenje. S obzirom da je Gajo Sekulić bio i predsednik Predsedništva Pretparlamenta, sva ova svedočenja dolaze iz prave ruke. U Pretparlamentu i Okruglom stolu, nastalim na inicijativu UJDI-ja, bilo je okupljeno 36 stranaka građanske i demokratske orijentacije iz cele tadašnje Jugoslavije, nevladine i druge organizacije. Ciljevi ove dve legalne institucije bili su, prvo, raspisivanje saveznih izbora, istovremeno sa republičkim, i, drugo, potpisivanje Mirovnog ugovora između čelnika šest republika SFRJ. U trenutku sunovrata tadašnjih saveznih institucija i prekida odnosa među republikama, Pretparlament i Okrugli sto nisu nameravali da potisnu i zamene postojeće organe
		Gustav Klimt, Dame mi t Hut und Federboa, 1909.