Izložba „ Migracije u Podunavlju“

Nova slika prošlosti

Zajednička postavka sedam muzeja iz četiri države na potpuno drugačiji način od dosadašnjeg predstavlja razloge, značaj, tokove i koristi od brojnih naseljavanja kojima je u 18 i 19 veku u urbanom, ekonomskom i društvenom smislu oblikovana Jugoistočna Panonija

U Muzeju Vojvodine ovu jesen obeležava izložba „Migracije u Podunavlju“, koja na bitno drugačiji način od dosadašnjeg predočava i sagledava razloge i tokove brojnih naseljavanja kojima je tokom 18. i 19. veka urbanistički i ekonomski oblikovana Jugoistočna Panonija. Krunisano je tolerantnim suživotom brojnih nacionalnih, etničkih i verskih grupa, sve dok preterani nacionalizam i politički tokovi 20. veka nisu iz korena preoblikovali celu Evropu, razarajući centralnu podunavsku monarhiju.
Početak izložbe je izenađujući; za razliku od tradicionalne predstave vladavine Osmanlijskog carstva ovim prostorom do kraja 17 veka, kao epohe pustošenja, istrebljavanja domaćeg stanovništva i uništavanja svakog oblika kulture, kustosi sedam muzeja iz Nemačke, Mađarske, Srbije i Rumunije ističu da Turci nisu ni pokušavali islamizovati domicilne narode, već su im ostavili visok nivo verske i političko- ekonomske autonomije. Ponekad i previše, kao što je dopuštanje lokalnoj vlasteli da zadrži poreske i prihode od carina. Kako se i turska imperija, u manjoj meri, oslanjala na iste budžetske izvore, dvostruko opterećenje i povremena obnavljanja ratova dovelo je do opadanja ratarstva i stagnacije u kvalitetu obrade zemlje. Seljaci se orijentišu na ekstezivno stočarstvo, plasirajući godišnje i po 100.000 grla stoke u austrijske, italijanske i južnonemačke gradove.
Prikazivanje Turaka u hrišćanskim lecima, izveštajima i hronikama iz 17 veka surovim,  u funkciji je podsticanja spremnosti stanovništva da izdrže finansijske namete zarad priprema vojnog osvajanja krajeva izgubljenih nakon poraza kod Mohača 1526. i Budimpešte 1541. godine. Autori izložbe ističu da „osmansko carstvo u doba svog procvata poseduje upadljivo naprednu civilizaciju, a i perifeni gradovi, recimo Pečuj, razvijani su kao važni kulturni centri.“ Mešoviti brakovi su česti u gradovima, tumači i diplomate sultanskog dvora su dominantno neturskog, pre svega hrišćanskog, porekla. Muslimanski živalj izdvaja novac za izgradnju svih, i pravoslavnih, manastira, dok isusuvci kao iscelitelji ne leče samo hriščane. Ova lekarska pomoć i danas je očuvana u običaju muslimanske žene da prilikom porođaja za pomoć moli Svetog Ignacija.
Zanimljivo je da su prvi migranti ka Južnoj Panoniji bili sa Balkana, pravoslavni Srbi i katolici Južni Sloveni koji su prateći osmanlijsku vojsku dolazili u sela iz kojih su se povlačili poraženi ugarski vojnici. Ipak, na početku 18. veka, Južna Panonija je izrazito močvarno područje, sa brojnim rojevima insekata prenosiocima zaraznih bolesti. Stoga je retko naseljena, do dva stanovnika po kvadratnom kilometru. Smatra se da je u Bačkoj živelo do 25.000 stanovnika, koliko i u Banatu, računajući i današnji rumunski deo ovog regiona.
U školi smo decenijama učili da je masovniji dolazak nemačkog stanovništva počeo nakon poraza Turaka pred Bečom 1683. i sklapanja Sremskokarlovačkog mira 1699.godine, kada se Austrija znatno širi i postaje evropska sila, na izložbi saznajemo da je seoba počela nešto kasnije, nakon što je 1712. godine okončan međusobni sukob mađarskih feudalaca. Cilj nije bilo samo naseliti prazan prostor na rubu carevine, već i rešiti krupne socijalne probleme na prostoru današnjeg juga Nemačke, gde su bili uočljivi prenaseljenost i siromaštvo izazvani ratovima, posebno sa Francuskom tokom vladavine Luja XIV. Od usluga se više nije moglo živeti, pa se seljaštvo neprekidno, još od tridesetogodišnjeg rata, uvećavalo; spremnost za iseljavanje bila je veoma izražena. Grofovi iz Panonije su neprekidno vrbovali radnike za rad na svojim imanjima i izgradili su predstavu o Jugoističnoj Panoniji kao regiji izuzetno plodne zemlje, koju je moguće kupiti za 100 do 200 guldena, dok je u njihovoj domovini ista površina bila desetak puta skuplja.
Bečki dvor je bio zainteresova da ojača i ekonomski razvije granično područje prema Osmanskoj imepriji, prvenstveno Bačku i Banat. Otuda i razlika u kolonizaciji; u krajeve oko Pečuja, Osijeka, Kečkemeta, Temišvara ili Arada naseljenici dolazili prvenstvena na privatna imanja, u Banat i Bačku došli su na državno zemljište, a carevina je gradila i sasvim nova, ušorena, naselja. Kako su u oba regiona moćvare obuhvatale preko 60 odsto teritorije, uporedo su isušivane baruštine, gradili se nasipi i putevi. Samo u tri maha intezivnih kolonizacija tokom 18.veka iseljeno je preko 420.000 stanovnika, od toga u Bačku i Banat oko 250.000. U narednom veku, njima se prikljčilo još toliko žitelja iz južnih nemačkih predela. Uporedo su počele migracije Slovaka evangelista ka južnim odredištoma, do obala Dunava i Save, Rusina grko- katolika iz Galicije ka Bačkoj i Sremu.
Koliko su ovdašnji predeli bili neprilagođeni ukazuju cifre o izrazito visokoj smrtnosti među novopridošlim, izmorenim od dugog puta i nenaviklim na promenu klime. Samo tokom kuge 1741.godine umrlo je preko 310.000 stanovnika Južne Panonije; novije istraživanje mumija nađenih u Vacu, pokazalo je da je uzrok smrti za čak tri četvrtine bila ova pošast. Ne čudi da nije uspeo pokušaj Bečkog dvora da na ove prostore naseli Italijane i Špance.
Sam dolazak u nove krajeve bio je ne samo mukotrpan, već i skup. Kako je država favorizovala iseljavanja porodica, mnogi su se ženili u startnoj luci migracija, Ulmu, gde se od ovog čina razvio ozbiljan lokalni biznis. Putovalo se Dunavom, u grubo sklepanim čamcima, takozanim „kutijama“, planiranim tako da se kasnije daske upotrebe za izradu kuća i pomoćnih objekata. Država je posle prvih kolonizacija, osmišljenije pristupila poslu i novim naseljinicima obezbedila po dva vola za poljoposlove, kravu, te oslobodila državnih poreza u prvih pet godina života u novoj sredini. Time su, praktično, nadoknađeni putni i troškovi kupovine početnog imetka. Imati sopstveno imanje bio je ideal svih osiromašenih u Nemačkoj i mogućnost socijalnog pomaka u sloj stanovništva sa sopstvenim vlasništvom bio je osnovni motiv odlaska u nove krajeve.
U novi kraj naseljenik je doneo ušteđevinu, skromnu za region porekla, ali pozamašnu za život na perifernom prostoru. Najvažnije što su migranti doneli je moderno znanje u oblasti poljoprivrede, čijom primenom se zemlja temeljnije kultivisala. Znali su i racionalnije voditi domaćinstvo , uspešnije prodavati useve I izrađivati oruđe za kvalitetniju obradu zemlje. Najveća novost bila je orijentacija na dobitak, koja je zamenila neprofitabilno privređivanje domaćih seljaka za sopstvene potrebe. Kolonisti su poznavali tropoljni sistem obrade, inžinjerski premer zemljišta, metode sastavljanja plodoreda u uzgoju biljaka, upotrebu gnojiva, te uzgoj deteline, useva koji, usled bogatstva azotom, najbolje održava kvalitet oranica. Znali su upotrebu gvozdenog pluga zahvaljujući umeću izrade amova, opreme koja omogućava da konj punom snagom vuće težak plug i ore mnogo dublje, što je znatno uvećalo prinose. Gubitak pašnjaka, koji je usledio, kompenzovan je ishranom stoke u otvorenim stajama tokom leta, te upotrebom stajskog đubriva.
Nemački doseljenici su uneli poseban napredak u uzgoju vinove loze i duvana, dok set povrtarskih biljaka danas uzgajamo zahvaljjući ovim naseljenicima- keleraba, kelj, šargarepa, krompir...
Novi stanovnici, kao slobodni seljaci, doneli su u ovim krajevima do tada nepoznat sistem vednosti, usredsređen na sopstvenu proizvodnju, produktivnost i uvećanje imovine. Relativno brzo su postajali bogatiji od domicilnih, ali još veću korist sticali su vlastelini kojima su i slobodni seljaci plaćali određen zakup za kuću koju su sami izgradili, ali i omogućili da se okoriste agrarnom konjuktorom 18. veka zasnovanoj na snažnom rastu cena ratarskih, povrtarskih i voćarskih plodova. Upravo je u ovom pogledu i najveći uspeh kolonizacije Nemaca u „Tursku Mađarsku“, kako se u ranijim vremenima često nazivala Južna Panonija. Primer vlastelinstva Boj, koje je obuhvatalo 27 sela nedaleko od Pečuja, vlasništvo porodice Baćanji je ilustrativan; od 1700.do 1772. godine se uvećalo 11 puta, broj nemačkih kolonista sa nula na 46 odsto, međutim u prinosu su donosili čak 67 odsto, tako da je godišnji prinos 1734. godine iznosio 4.000, a dvadeset godina kasnije čak 20.000 guldena!

Politika naseljavanja i populaciona politika 18. i većeg dela 19. veka, saglasna merkantelističćkim idejama toga doba, snažno je doprinela obnovi zemlje, porastu gustine naseljenosati, modernizaciji poljoprivrede, urbanizaciji i opštem privrednom i društvenom razvoju do tada perifernih oblasti kraljevine.

Živan Lazić