Sekularizacija je nezaustavljiv proces

SEKULARIZAM OBOGAĆUJE I DOPUNJUJE HRIŠĆANSTVO

U ovom broju objavljujemo transkript izlaganja učesnika okruglog stola na temu Izazovi sekularizmu u Srbiji i regionu održanog 6. juna 2013. u Centru za kulturnu dekontaminaciju u saradnji sa fondacijom Friedrich Ebert. Poglede na stanje odnosa između crkve i države u zemljama našeg regiona i problemima desekularizacije iznosili su Fra Marko Oršolić (Sarajevo), Zoran Grozdanov (Rijeka), Ramadan Ramadani (Skopje), Mirko Đorđević, Milan Vukomanović i moderator Živica Tucić, iz Beograda.

 Objavljivanjem izvoda iz izlaganja učesnika sa ovog i narednih skupova, pozivamo čitaoce i saradnike „Republike” da u ovoj javnoj diskusiji daju svoj doprinos.

 

DEMONTAŽA POLITIČKOG SREDNJEVEKOVLJA

Fra Marko Oršolić

Cilj i svrha sekularizacije je bila, prije svega, da demontira političko srednjovekovlje, ancien regime u kome je bila glavna skupština staleža. Ne da se bori protiv crkve i vere, nego protiv vezane političke zloupotrebe, da budem precizniji, instrumentalizacije. O tome postoji ogromna literatura, samo ću pomenuti dvije knjige koje su jako važne. Dijalog iz 2004. godine izmedju Jirgena Habermasa i kardinala Ratzingera docijeg pape Benedikta XVI,  predstavlja  istinsku dijalektiku  sekularizacije. Dakle, sekularizaciji treba pristupiti upravo hegelovski, a to znači  dijalektički. Neću to da tumačim pored mnogih filozofa, ne znam politološku stranu. A za politološku stranu njezinu,  najbolja je knjiga koju bi bilo lijepo kad bi preveo neko, a zove se Religija nije privatna („Religion is niht privat”) koja je 2000. godine izdata u Njemačkoj. To je jako važno zato što je Volfgang Tirzey koji je tada bio predsjednik Bundestaga, a on  je i katolik, član Centralnog komiteta katolika Njemačke, angažovao sve ljude koji su jako važni u političkom životu Njemačke, a i u stranci kojoj on pripada, i koji su vrlo jasno, vrlo dobro, baš temeljito razjasnili taj odnos.

Jer, šta je bitno za sekularizaciju: ona je jedan proces koji je nezaustavan i neponovljiv. Sekularizacija ide, htjeli mi to - ne htjeli, ona ide dalje i dalje, ali treba izbjeći razne zamke. Dakle, sekularizacija je nezaustavan proces, on je nužan, njoj treba pristupiti dijalektički upravo u hegelovskom smislu, u klasičnom smislu riječi. To je jako bitno da bi taj proces išao, a to ne možete bez filozofa, bez ljudi mislećih itd. Naše politike samo gledaju kako će doći do vlasti i sve će oni prihvatiti. Samo da se dočepa vlasti, sve ćemo prihvatiti. Ali vlast nije važno samo osvojiti, nego je treba vršiti. Treba znati vršiti vlast, a to je jako teško i u tom smislu mislim da kao subjekt tog obrata ne mogu biti samo partija ili vojska, policija ili armija, nego mora biti nevladin sektor.

SEKULARIZAM JE CIVILIZACIJSKA TEKOVINA

Mirko Đorđević

Sekularizam u Francuskoj, u Nemačkoj, Hrvatskoj, u Srbiji, ne znam gde sve ne, je kompleksan pojam i sada je u žiži interesovanja. I u sekularnoj državi religija, crkva i Bog imaju svoje mesto, i tu se otvara čitav niz problema. Prva moja napomena je ona čuvena teza koja glasi: ni za dugih godina, vekova, Srednjega veka, Bog i crkva nisu bili tako prisutni kao što se to misli, kao što ni danas i u sekularnim društvima Bog nije toliko mrtav kao što su tvrdili Spinoza i Niče, nego je manje mrtav. Dakle, opstajući i u modernim demokratijama sekularnog tipa, otvara se čitav niz novih problema. Na filozofskom planu to se pitanje otvara, ali nećemo ovde o filozofiji, samo da podsetim na drugu tezu: šta posle metafizike, šta ćemo s Bogom? I ja rado citiram jednu misao Morisa Merlo-Pontija koji kaže: Filozofija se sastoji u tome da pronađe ime onoga što se vekovima kristalizovalo pod rečju i pojmom Bog. Ali, rekosmo, nećemo više o filozofiji, samo sam hteo da naglasim koliko je ovo pitanje sekularnosti i humanističkih nauka bitno.

Habermasova nova politička teologija

Stoga ne mogu da ne pomenem ovde mislioca, Nemca Jirgena Habermasa koji je, čini mi se nezaobilazan. On je čvrsto opredeljen za ratio, za sekularnost modernog društva i moderne demokratije, pa svi znamo, nadajmo se da znamo, onu njegovu sintagmu: u modernoj demokratskoj sekularnoj državi građani će formirati svest koja se zove ustavni patriotizam. Dakle, ne na principu religijskih uverenja, nego na ustavnom patriotizmu. Ali, 2008. Habermas je objavio još jednu knjigu, koja ima naslov Između naturalizma i religije - izazov demokratiji. On je tu ponovio ove svoje teze koje sam rekao, ali se zaustavio nad jednim pitanjem: šta biva sa crkvom, religijom, Bogom u modernom, otvorenom demokratskom društvu, sekularnom društvu, i tu je veliki mislilac u nečem makar korigovao svoj stav, ne time što bi porekao one temeljne svoje principe, nego je otvorio jedno pitanje: bilo kako bilo, i u sekularnom društvu crkve, religije su prisutne u svesti i prisutni su u javnom prostoru. To je pitanje šta ćemo s Bogom u demokratiji, koja veruje da je našla model, a to je ratio, da je našla sekularnost kao oblik života i istodobno otvorilo se pitanje koje se zove postsekularizam: šta sada, nastupaju problemi i u sekularnom društvu, upravo sa crkvama, religijama itd. U komunikaciji u modernom društvu, sekularnom demokratskom društvu, to je sve neuklonjivo i istinski postoji, i to je novina koju donose najnoviji spisi Jirgena Habermasa. On s pravom naglašava potrebu formiranja nečeg što bi se okvirno zvalo nova politička teologija. Jer, ta pitanja stoje, otvorena su,  i od njih se ne može pobeći, bilo da govorimo o Francuskoj, Italiji, Hrvatskoj, Grčkoj, Srbiji, svi su ti problemi tu, tako da slučaj Srbije nije ništa posebno. Stanje u Srbiji već smo dosta dobro prikazali, iako je to neodređeno stanje. To je laička sekularna republika po ustavu, ali mi nismo načisto da li smo republika ili monarhija. Ne radi se samo o nekoj monarhističkoj nostalgiji koja postoji u crkvi uopšte, pa i u našoj crkvi, nego se radi o tome da uopšte nismo sigurni, tako da imamo na jednoj strani stanje de jure, a na drugoj strani de facto stanje. Mi poslednjih dvadesetak godina, barem po mome uverenju, opstajemo u Srbiji na talasu klerikalizacije društva u celini i imajte na umu i sledeću moju napomenu. Za tu klerikalizaciju koja je očevidna, dobija i skandalozne razmere, nije kriva sama crkva, krive su sekularne strukture, političke strukture koje podstiču klerikalizaciju, jer im odgovara ova blizina između crkve i države, koja dovodi do svega ovoga, gde nismo više u situaciji ozbiljnih akademskih rasprava, a la Habermas i u Francuskoj itd. nego imamo skandale poput ovoga, videli ste, u ime crkve neko čita opelo svima nama, ne samo vladi i Dačiću, liturgiju za upokojenje itd.

Klerikalizacija društva

Zato je ovde, čini mi se bitno naglasiti i sledeću tezu: sekularnost kao princip ima velike šanse i spada u kategoriju civilizacijskih tekovina. Čini mi se da to nije sporno. Ali, u samim vidovima sekularnosti dolazi do pucanja tog modela, jer ljudi osećaju potrebu da se progovori i na planu filozofije, antropologije itd, o konačnim stvarima, a sekularne strukture odgovora na to pitanje nemaju. Kako stoje stvari u Srbiji, nema potrebe šire govoriti, jer mi imamo jednu takvu blizinu između države i crkve, da povremeno dolazi samo do smetnji na vezama, iako nekad bogami, veze pucaju. U Srbiji antropologija, pa ni religijska misao, nisu se dovoljno potrudili da ove probleme artikulišu i da prikažu pravo stanje, nego se uglavnom zadržavamo na ovim ekscesima koji se otkrivaju kao incidenti. Ruski patrijarh je  rekao: problem hrišćanske crkve i političkog sistema je u tome što se hrišćanska crkva u istoriji, a i danas je tako, vrlo blisko zbliži sa državom i osobito su bliske veze između crkve i totalitarnih, nedemokratskih režima. I kada režim padne, kaže ruski patrijarh, crkva ostane udovica.

Nije problem razumeti i Habermasa, treba ga čitati, i druge mislioce, a ja nisam ni siguran da li su svi njegovi spisi prevedeni kod nas, to ćemo na nivou temeljnih principa brzo prihvatiti, ali vi imate 200 godina sekularne republike u Francuskoj, a nigde nema većih problema u društvu nego kod njih. Islam koji buja, džamije koje niču, stotine crkava, verskih zajednica, među njima i veoma moćna i jaka Francuska pravoslavna crkva, koja u svojim redovima ima nekoliko generala i trojicu akademika... Iz crkve imamo zahtev da se pravoslavlje proglasi državnom religijom. Srpska pravoslavna crkva državnom verom – to je dokumenat Žičke eparhije, publikovalo ga je „Pravoslavlje”, komentarisao ga je svojevremeno ministar vera. Ponešto znam o tome, ali sam nedavno sreo  jednu neobjašnjivu sintagmu u novinama, a reči su ustavnog poglavara naše države Tome Nikolića.  On je upotrebio sintagmu pred kojom sam zastao i nemam namere da je objašnjavam, a ko mi bude pomogao biću mu zahvalan, a ona glasi: simfonija u sekularnosti. Šta je to? Simfonija je učenje iz IV veka, a sekularnost znamo šta je. On sad hoće nekakvu simfoniju u sekularnoj državi. Ja to nisam mogao da objasnim.

I na kraju... Moram da  citiram reči jednog francuskog sveštenika dominikanca o Karlu Marksu. Kaže taj sveštenik da  Karl Marks ima sve uslove da se svrsta u red velikih crkvenih otaca i učitelja koji fenomen i religije i društva objašnjavaju na najmoderniji način!!

Pogled iz  Hrvatske

SEKULARIZACIJA PRIPADA SAMOJ SRŽI KRŠĆANSTVA

Zoran Grozdanov

Na meni je da danas odgovorim na pitanje koliko su načela sekularizma, odnosno sekularizacije ugrađena u odnos crkve i države u Hrvatskoj. Na početku potrebno je reći da Hrvatska jest sekularna država, i to ne samo po slovu ustava, i da se to zapravo najviše vidi pogotovo posljednjih mjeseci. Zbog toga što posljednjih mjeseci dolazi do otvorenog sukoba crkve i države, kako institucionalne crkve, tako i katoličkih laičkih organizacija, po nekim antropološkim i moralnim pitanjima. Prije svega, tu bi bio spor oko zdravstvenoga odgoja koji je uveden u škole. Katolička crkva je smatrala da je taj zdravstveni odgoj, pogotovo onaj dio spolnoga odgoja uveden pod utjecajem homoseksualnih lobija. U praksi to znači da će djeca u školi učiti da homoseksualnost nije bolest nego nešto prirodno, i da to tako treba prihvatiti. I nedavno, ovih dana velika je inicijativa katoličkih udruga za uvrštavanjem u ustav stavke da je brak odnos između muškarca i žene, a ne dva ljudska bića. Ono o čemu ću govoriti, nisu primjeri sekularizacije ili nesekularizacije u Hrvatskoj, nego zapravo o mogućnosti religije da prihvati sekularizaciju.

Religija kao nacionalni identitet

Odnosi crkve i države posljednjih 20 godina, kako u Hrvatskoj tako i u Srbiji, su se uvelike promjenili. Zbog čega? Zbog toga što je zapravo crkva do devedesetih godina bila svedena na puku unutrašnjost, ona nije imala mogućnost nikakvog javnog djelovanja. Devedesetih godina i potrebom da se istaknu nacionalni identiteti zapravo crkve i vjerske zajednice, kako u Bosni, tako u Srbiji i u Hrvatskoj, došle su u prvi plan, zbog toga što su i katolička i pravoslavna i islamska vjerska zajednica zapravo bile potvrde nacionalnih identiteta određenih etničkih grupa. U tom razdoblju zapravo se dogodilo ono što je Miroslav Volf, poznati hrvatski teolog u svojoj nedavnoj knjizi „Javna vjera”, ali uzimajući druge primjere u obzir, rekao da se dogodilo ono što se događa inače sa religijama: ili su svedene na puku unutrašnjost, ili se dovode u poziciju određivanja zakona i velikog uticaja na društvo. Vjerske zajednice i crkve kod nas se nisu mogle pluralizirati. To je bilo jedno pitanje u opisu ove konferencije, zapravo, zbog čega se religije nisu pluralizirale. Dok nisu bile u ovoj poziciji u kojoj jesu, nisu se mogle pluralizirati zato što su bile svedene na puku unutrašnjost. Nisu imale mogućnost javnog djelovanja. Jer, kada religija javno djeluje, tek onda im se postavljaju granice i religije same uče postaviti sebi granice dokle mogu i  dokle ne mogu otići.

Proces sekularizacije je nepovratan i nezaustavljiv. Ono što je zanimljivo, što se tiče religije, opće je uvrežena tvrdnja zapravo, pogotovo kod nas, jer postoji velika suprotnost i veliko protivljenje religije prema sekularizaciji. Zbog čega? Zbog toga što po opće uvreženom mišljenju religija nema svojih sposobnosti, svojih mogućnosti da prihvati sekularizaciju. Zašto? Zato što religija sama po sebi postavlja apsolutne zahtjeve. Postavlja apsolutne zahtjeve u smislu uređenja društva, postavlja apsolutne zahtjeve u smislu identiteta čovjeka, i ako se taj identitet čovjeka naruši, pogotovo u Srbiji, Hrvatskoj, Bosni, gdje se devedesetak posto ljudi izjašnjava religioznima, i ako samo to društvo naruši taj identitet čovjeka za koji religija smatra da jest kakav treba biti, odnosno religija postavlja definicije, onda zapravo religija smatra da je to dekristijanizacija društva. Konkretno, u Hrvatskoj  je zapravo veliko pitanje: da li religija uopće može imati ikakvih unutarnjih potencijala da prihvati sekularizaciju?

Crkva je protiv sekularizacije

Po onome što se događa u Hrvatskoj, izgleda da ne. U tome se, zapravo, očituje nešto što je jedan poznati protestantski teolog Jurgen Moltman rekao: ili će religija potpuno prihvatiti postavke suvremenoga društva i postati zapravo jedna od organizacija suvremenog društva, što se na Zapadu vrlo često događa, tj. da postaje socijalna posluga, ili će se zbog te sekularizacije crkva zatvoriti u samu sebe, u svoje dogme, u svoje tradicije. To je ono što se događa kod nas. Problem sekularizacije  je problem koji je nastao već u prosvetiteljstvu, i sekularizacija je zapravo osvjetovljenje svih područja života. Znači, područja znanosti, područja društva, područja politike koje se definiraju samima sobom, a ne putem kršćanstva ili putem postavke kršćanske objave.

Danas mi, zapravo, u današnjem području smo i te kako zaostali po problemu sekularizacije. Mi zapravo živimo u nekakvom predmodernom vremenu. Zato što na Zapadu, koliko vidim, se više ne govori o sekularnom društvu nego se govori o postsekularnom društvu. Zbog čega? Zbog toga što je sekularizacija išla svojim tokom i dostigla je čak i svoj vrhunac do onih trenutaka prije desetak godina, kada su se dogodili teroristički napadi. Zašto su oni važni? Zbog toga što se u tim terorističkim napadima zapravo pokazalo da religija može imati jako veliku ulogu u javnom i političkom životu, da religija nije samo privatna stvar. Ona jest bila privatna stvar za te teroriste zbog toga što su u ime te religije izgubili svoj vlastiti život. Međutim, ona je pokazala zapravo da religija ima potencijale, bez obzira da li se tu radi o perverznoj mogućnosti ili ne, ali ima potencijale da utječe na društvo i na tijek povijesti i na tijek politike. Znači, religija se tu pojavila kao dosta bitan faktor političkog i društvenog života. Budući da mi na Balkanu, a to se prvenstveno odnosi na Hrvatsku, živimo na neki način u predmodernom vremenu, svi ti sekularizacijski procesi koji su se zbili na Zapadu, nas su na neki način mimoišli, te se tek danas pojavljuju u svojim zamecima.

Crkva se meša u donošenje zakona

U Hrvatskoj se tu prije svega misli na ulogu i položaj religije u javnome suodlučivanju, što se oprimjerilo i dobilo svoju snagu prilikom, kako sam već rekao, rasprava o zdravstvenom odgoju prije nekoliko mjeseci, a i u zahtjevima katoličkih nevladinih udruga za referendum zbog mogućeg uvođenja i ozakonjivanja homoseksualnih brakova. Ono što počiva u pozadini tih reakcija od strane crkve je da eventualno uvođenje i ozakonjivanje homoseksualnih brakova narušava ne samo kršćanski identitet hrvatskoga društva, već i da moguće izglasavanje tih zakona i uredbi uvodi kao sumoralni poredak, te uvelike šteti poimanju čovjeka i njegovom identitetu. U tome zapravo vidim dvostruku perverziju poimanja religijskog u javnom prostoru. Prvo, ovime se brani ruralni poredak za kojeg se smatra da je najbolji mogući od svih, ako ne i jedini. Drugo, religija ovim na javni prostor koji je sekularan, dakle u potpunosti lišen religijskog umovanja, namjeće svoj sustav vrednota za koji smatra da je jedini ispravan. U pozadini takvih stavova počiva poimanje kršćanske religije o kojem želim govoriti. Još kad je sedamdesetih godina veliki protestantski teolog Bonhefer u svojim pismima iz Flosenburga, iz koncentracijskog logora u koji je bio zatočen, a kasnije pogubljen zbog svog učešća u organizaciji atentata na Hitlera, napada upravo takav kršćanski nazor na svijet kojemu je potrebno potpuno objašnjenje svijeta, čovjeka, društva iz kršćanske perspektive jer inače gubi tlo pod nogama i raspada se. Drugim riječima, iz perspektive religije, svi ti sekularizacijski zahtjevi postaju početkom, razlogom uništenja svijeta, čovjeka i društva. I nagrđavanjem ideje čovjeka i njegove biti. Tako će Bonhefer reći: Bog je ukinut u ovom vijeku i nadvladan kao moralna politička prirodoznanstvena radna hipoteza, ali kao i religiozna i filozofska radna hipoteza. Bonhefer će u nastavku pomalo posprdno ustvrditi da je jedino područje koje znanost ne može objasniti ono područje smrti čovjeka pa se sva religija upreže da zadrži to područje pod religijskom ingerencijom. Reći će Bonhefer i pitaće se što će se dogoditi kad znanost objasni i to područje, područje smrti. Hoće li se negdje urušiti i pokazati se suvišnom izmišljotinom i pukom mitologijom neprosvjećenog uma. Bonhefer tu daje niječan odgovor jer, kako će reći, kršćanska religija ne ovisi o kršćanskom uređenju svijeta. Bonhefer sve te procese izbacivanja Boga iz javnog područja vidi kao zrelost svijeta koju treba pozdraviti, a ne ograničavati ili osuđivati. Dakle, po mom sudu, a to je nešto na čemu treba graditi dijalog sa sekularnim društvom i njegovim zagovarateljima, u samoj srži kršćanske vjere se nalazi zahtjev za sekularizaciju. Primjerice, sržno vjerovanje kršćanskog utjelovljenja u Bogu je zapravo puko i čisto sekulariziranje Boga.

Kršćanstvo sekularizira Boga

Bog utjelovljenjem sekularizira samoga sebe. Kršćanstvo je uvijek i neprestano ukazivalo na taj povratan proces, proces divinizacije čovjeka, kako putem morala, tako i putem vjere. Upravo u tom procesu divinizacije čovjeka, jer je čovjek po kršćanstvu, po svim religijama pozvan da bude svet, nalaze se sve teškoće odnosa crkve i sekularnog društva. Ono što ne divinizira čovjeka, a to svakako iz taka kršćanske perspektive ne čine zahtjevi kojima se dokida krišćanski nadzor nad čovjeka društvo treba osuditi i svim se silama boriti protiv toga. Međutim, ako promatramo ovo kretanje utjelovljenjem, u tom utjelovljenju Bog sekularizira samoga sebe, u potpunosti prihvaća sve ono ljudsko, isuviše ljudsko kako bi rekao Niče, i daje mu njegovu potvrdu i autonomiju. Nadalje sekulariziranjem samoga Boga, onoga što je Hegel već davno izrekao kao sintezu nepomirljivoga i proturječnoga, u samoj srži kršćanske religije se nalazi zahtjev za pluralizam. Potreba za pluralizmom nalazi se po mom mišljenju u središtu naših društava koja još uvjek funkcioniraju po načelima monoumlja na bilo kojem području. Tim sjedinjenjem proturječja u samom Bogu, da teološki tako kažem, postavlja se i novi princip ne samo na društvenom nego i na religijskom području, a on glasi: što je više razlika, to je veće moguće jedinstvo. S tim da to jedinstvo ne proizlazi iz prethodno određenog, onako kako to jedinstvo treba izgledati, kako religija zapravo nastupa u javnome prostoru, već to jedinstvo proizlazi iz same razlike. Dakle, dolazi do nečeg novog. U razlikama se, naime, očituje ne samo nužna potreba i procesi koji se događaju na društvenom području, već su one sastavni dio religijskog identiteta. Dakle, iz ovog navedenog zaključujem sljedeće: sekularizacijski procesi sami po sebi nisu samo nužno potrebni kršćanstvu da mu se izmakne tlo pod nogama glede svih onih stavova iz svjetonazora koji su se gradili kao kršćanski i koji su sada dovedeni u pitanje, već u tim sekularizacijskim procesima područje kršćanskog pogleda na svjet se širi, dopunjuje i obogaćuje. Drugo, odnos crkve, kršćanstva prema sekularizaciji trebalo bi biti pozdravljan kao nešto što doprinosi prepoznavanju prava i mogućnosti svih onih članova društva koji su bili stigmatizirani putem takvog kršćanskog pogleda na svjet. Crkva bi se, naime, prema svom sržnom identitetu morala okretati prema onima koji su marginalizirani na društvenom, političkom području, bez obzira na njihov moralni status i pripadnost. I kao treća, sekularizacija, odnosno osvjetovljenje svih područja života pripada samoj srži kršćanstva, koje upravo u toj raznolikosti može djelovati ispražnjen od svih sistema moći i dominacije nad identitetom čovjeka i društva, koje je stoljećima izgrađivano.

Srbija- društvo nedovršene sekularizacije

POLITIČKO PRAVOSLAVLJE

Milan Vukomanović

Pokušaću u da razjasnim neke pojmove na samom početku, ali na jedan način koji bi nam svima bio pristupačan, a onda da se osvrnem na situaciju kod nas u Srbiji, da pokušam da iz takve jedne pojmovne perspektive objasnim šta je ono što se sad trenutno dešava u Srbiji a propo ključnih reči kao što su sekularizacija, sekularizam, klerikalizacija itd. Dakle, moja prva teza bi bila da je društvo u Srbiji jedno društvo nedovršene sekularizacije. Ne samo društvo u Srbiji, ja bih rekao da i u regionu imamo dosta posla sa tim nedovršenim procesom sekularizacije. On je nedovršen, znači da je negde započeo. Započeo u socijalističkoj Jugoslaviji, i trajao je do druge polovine osamdesetih godina sasvim sigurno. Tokom devedesetih godina sasvim sigurno je tu došlo do jednog prekida u tom procesu, koji je inače proces dugog trajanja. Sekularizacija je uvek proces dugog trajanja i ima veze sa promenama u samom društvu. Dakle, to je neka vrsta oslobođenja društva od religije. Religije više nema, nije involvirana u niz nekih struktura u kojima je recimo u prošlosti, u Srednjem veku, bila uključena i nauka, i obrazovanje, i porodica, i brak, i sve što možete zamisliti. Do tog odvajanja uglavnom u vreme prosvetiteljstva dolazi i kod nas je taj proces prekinut devedesetih godina.

Srbija u desekularizaciji

Mi smo ušli u proces desekularizacije, kao jedan obrnuti proces sociološki gledano. S druge strane, zapadna društva su postsekularna društva - upotrebljuje se u nauci ovaj poznati Habermasov termin i pojam - a zašto mi još uvek nismo postekularno društvo razlog je jedna vrsta konsenzusa koja je postignuta na nivou i države i društva, gde pre svega verske zajednice sebe vide i participiraju kao deo civilnog društva Postoji naime, jedna stalna tenzija, s jedne strane između većinske, vodeće religijske institucije tj. Srpske pravoslavne crkve i, s druge, organizacija civilnog društva, liberalnih intelektualaca, dakle utoliko je sekularizam u Srbiji danas reaktivnog tipa. On doduše  nije onaj sekularizam sa ideološkim nabojem koji je imao u socijalističkoj Jugoslaviji. No, sekularizacija u to vreme ipak nije bila samo ideološki profilisana. Ona je išla i kao jedan društveni proces, naporedo sa procesima u Evropi, ali sada je taj sekularizam, postao sekularizam reaktivnog i polemičkog tipa.

Zašto je on reaktivan? Na šta se tu reaguje? Reaguje se upravo na jednu vrstu hibridizacije između religije i politike, odnosno pre svega Srpske pravoslavne crkve i politike, odnosno države, i primere te hibridizacije su nam odlično predstavile naše mlade kolege iz Sekularne inicijative. Ja sam im veoma zahvalan na tome. Tu imamo jedan materijal koji kumulativno gledano ima težinu i snagu i koja može da se koristi kao ilustracija upravo za ovakve neke pojmove o kojima i ja govorim. Dakle, postoji jedna vrsta hibridizacije. Taj hibrid sam sklon da nazivam, političkim pravoslavljem. Tu mislim u stvari na jednu vrstu sinkretizma i interakcije između doktrine prakse Srpske pravoslavne crkve i nekih političkih institucija u Srbiji. Neke političke partije više nego druge učestvuju u tome. Recimo, Demokratska stranka Srbije je dugo već bila stožer političkog pravoslavlja u Srbiji. Zatim tu su i neke paraklerikalne organizacije, čak neke paraklerikalne koje su klerofašističke. Ne što ih ja tako nazivam, nego što su tako zavedene u dosijeima MUP-a Srbije. Neke bivše paraklerikalne koje i sada participiraju u političkom životu, kao što su Dveri recimo, i naravno, eksponirani predstavnici arhijereji Srpske pravoslavne crkve, kao oni što su učestvovali na onom kvazi ritualu na Trgu Republike, za upokojenje Vlade i Skupštine, što je nečuveni događaj u širim razmerama, ne samo za Srbiju.

Čuvari simboličkih resursa

Srpska pravoslavna crkva u tom kontekstu, ja bih rekao i dobar broj arhijereja prihvata taj koncept političkog pravoslavlja, iako ga tako ne naziva. Ja ga tako nazivam, jer se radi baš o tom fenomenu. Sama crkva se stavlja u poziciju nekakvog nosioca i čuvara simboličkih resursa u Srbiji. Na šta mislim kad kažem simbolički resursi? Kosovo je recimo jedan neiscrpni simbolički resurs u tom pogledu; monarhija je jedan simbolički resurs. Sedamdeset godina i više, mi živimo u jednoj republici, ali bez obzira na to, vrlo često predsednik republike ili neki drugi državnici u pratnji predstavnika Crkve učestvuju u raznim kvazirojalističkim performansima ovde u Srbiji, i uopšte se ne zapitaju koja je njihova ustavna uloga i mesto i kakav je to presto upražnjen koji sad neki prestolonaslednik treba da nasledi? Stalno se govori o prestolonasledniku, a zaista mi ovde ne vidimo neki presto već više od 70 godina. Njegoš je takođe postao jedan simbolički resurs. Kanonizacija takvog jednog tobože sveca, znači jednu vrstu religijske političke kontrole, gde, naravno i ovi bilateralni odnosi sa Crnom Gorom automatski budu afektirani. Ima i crnogorskih vernika i srpskih vernika, ali nisu svi za tu vrstu kanonizacije. Arhijerejski sabor je nedavno zaobišao to pitanje, ali ono je pokrenuto. Što bi rekli, gurnuta je noga u vrata i sada će se to pitanje ponovo pojavljivati, verovatno hronično, na saborima i na drugim mestima. Ovde, dakle, ne postoji jedan konsenzus, s jedne strane, između aktera civilnog društva i drugih aktera, akademske javnosti, kulturne javnosti, obrazovne javnosti oko nekih temeljnih vrednosti koje su ugrađene danas u Evropu i Evropsku uniju i oko kojih postoji konsenzus. To je pre svega konsenzus oko demokratske političke kulture i oko nekih temeljnih pojmova koji su deo sekularne evropske tradicije i deo moderne u Evropi. Oni nisu oblikovani ni prema nekakvim hrišćanskim principima, ni prema islamskim, jevrejskim ili bilo kojim drugim principima. A oni su internacionalni po svom karakteru i oni se prepoznaju kao demokratija, ljudska prava, desni pluralizam, politički pluralizam, individualna ljudska prava. Oko toga u demokratskoj Evropi postoji konsenzus i to je tekovina evropske prosvećenosti, nešto što se danas prihvata, iz te postsekularne perspektive u Evropi.

Kada je reč o Srbiji, Srpska pravoslavna crkva kao noseća, glavna, politički centralna religijska institucija, ima jednu izuzetnu ugodnu poziciju u društvu. Ona je, naime, iznad države, iznad društva, iznad ostalih građana. To je jako važno razumeti kada govorimo o njoj. U političkom smislu gledano, ona se ponaša kao nekakva vlada u senci. Dakle, svaki čas političari moraju da trče u Patrijaršiju ili neko drugo mesto da objasne svoje političke stavove arhijerejima, tako da Crkva baveći se i državnim sporazumima, međunarodnim sporazumima preuzima na sebe nedvosmislenu političku ulogu. Ona smatra da može da kritikuje sve što joj nije po volji. S druge strane, ima neka prava i privilegije koje nemaju drugi građani u ovoj zemlji. Recimo, kad je reč povraćaju nacionalizovane imovine, oni su tu prvi uvek na redu bili. Oni su tu za penzije, za oslobođenje od poreza, iako se živi u luksuznim parohijskim i eparhijskim domovima. Ova zemlja vapi za pokretanjem socijalnih pitanja, pitanjima ekonomsko-socijalne pravde. Crkva se time ne bavi, ona se bavi političkim, međudržavnim pitanjima, sporazumima itd. Ona se toliko ugodno oseća u toj poziciji, da danas gotovo da živi u komunizmu, dok svi mi ostali građani živimo u nekoj vrsti hibridnog državnog kapitalizma, ili kako već da nazovemo sad taj sistem. Predstavnici Crkve imaju veća prava od drugih građana i pred sudovima. Upotrebiti danas u Srbiji jednu volterovsku metaforu o jahačima Apokalipse u književnom kontekstu, bila je osnova za gonjenje naših građana i za brze i drastične presude. Ako se ne varam, tu je pretilo sto dana zatvora čoveku koji je izrekao tu metaforu.

SPC kao vrhovni arbitar

S druge strane, ovaj novi dosije Srpske pravoslavne crkve vrvi od raznih dela koja se mogu okarakterisati i kao krivična dela i kao ozbiljni prestupi, makar na nivou morala. Ali ne samo morala, tu su finansijske, kriminalne afere itd, i niti se crkveni sudovi bave time, niti se državni sudovi bave time. Zbog toga kažem da je Crkva u jednoj izuzetno ugodnoj poziciji. Ona se s druge strane postavlja kao vrhovni arbitar u raznim pitanjima: pitanja istorije, pitanja kulture, samo shvatanje kulture je tu vrlo redukcionističko. Pravoslavna duhovnost i kultura, to je sintagma na koju svi padaju, daju pare i naša kulturna politika ide u tom pravcu pa jasno vidimo koliko su drugi akteri u svemu tome potpuno marginalizovani. Pravoslavlje, s jedne strane, prihvata svet globalnih struktura, tehniku, tehnologiju, finansije, ekonomiju, ali s druge strane neguje jedan kulturni koncept koji je vrlo fragmentaran, vrlo partikularan, usko nacionalan. U svemu tome, naravno, ne ispoljava se ni približna doza odgovornosti. Uvek su velika očekivanja kao što je bila od majskog arhijerejskog sabora. Ta očekivanja splasnu već tokom samog zasedanja Sabora, ništa se značajnije tu ne desi. Ta pitanja se jednostavno ne otvaraju, ne pokreću se, zato što se ne pokreću u krilu Crkve. Zbog toga civilni intelektualci u Srbiji pokreću ta pitanja, na polemički način, kao što sam rekao, iz pozicije jednog sekularizma koji je reaktivan. Jer, ako oni to ne pokrenu, ko će to pokrenuti? Država to ne pokreće, a očigledno sama Crkva ne oseća potrebu da se drži svojih katehizisa i svojih unutrašnjih načela, svojih ustava, svojih principa. Dakle, građani koji stvari posmatraju iz jedne puke spoljne perspektiv bi morali pokretati ta pitanja. Naravno, onda slede reakcije zašto se stalno kritikuje Crkva, zašto se stalno napada Crkva, ali radi se o tome da u Srbiji nemate dovoljno aktera u toj debati. Znači, ta pitanja se zataškavaju, guraju se pod tepih, ne otvaraju se, ne pokreću se i ogromna doza neodgovornosti, ja bih rekao je na samoj Srpskoj pravoslavnoj crkvi, zbog toga što se to danas tako dešava.

Makedonski unikati

ASIMETRIČNA SEKULARNOST

Ramadan Ramadani

U svom izlaganju ću preći preko Habermasa, jer su ga dva-tri puta spomenuli, tako da ću se pozvati na jednog drugog Njemca koji je malo stariji, to je Hajnrih Hajner i pročitaću mali dio poezije koji mislim da argumentiše ono što bih htio da kažem za predstavljanje odnosa prema religiji u mojoj zemlji Makedoniji. Naime, to je poznata pesma prepjevana od Alekse Šantića, Azra, itd. Kaže: Ja se zovem El Muhamed iz plemena starih Azra/ što za ljubav glavu gube i umiru kada ljube. Zašto sam ovaj dio, ili ovaj stih, odabrao? Da bih kazao: Makedonija je unikatna u ovom regionu po odnosu crkve i države, po odnosu religije, a isto tako nalazimo unikatne primene kršenja principa sekularnosti države, kao i mješanja države u vjerske stvari i probleme. Predstaviću ono što mislim da je kontekst koji omogućava sva ova narušavanja, ili sva zalaganja za princip sekularnosti da nekad ne budu podosta devatirani ili uspješni u Makedoniji.

Prvo je Makedonska pravoslavna crkva, ili sad Ohridska arhiepiskopija. Ona je u Makedoniji ustavna kategorija, ali sa zagradom. Naime, po našem ustavu, u Makedoniji postoji, pet verskih zajednica i od njih je zagrada stavljena samo posle Makedonske pravoslavne crkve. Da ih nabrojim: Makedonska pravoslavna crkva, Islamska verska zajednica, Katolička crkva, Jevrejska zajednica i Protestantska ili Metodička. I one skupa čine neku koaliciju, ja bih rekao koaliciju za klerikalizaciju, protiv drugih, tzv. novih crkava. Tako da imamo jednu kategorizaciju u Makedoniji, koju najbolje prikazuje jedan verski analitičar kad je rekao da je u Makedoniji za neke vjerske zajednice država majka, za neke maćeha, a za neke je Babaroga. I to je sadašnje stanje.

Zašto pitanje Makedonske pravoslavne crkve, stvara unikatnost države Makedonije? Makedonska pravoslavna crkva je najbrojnija po broju vernika i kao što je poznato, nepriznata je od drugih pravoslavnih crkava, još od raskola sa Srpskom pravoslavnom crkvom 1967. godine. i kao takva u danim momentima ona se osjeća nekako slobodnija u političkom flertovanju sa političarima, sa državom, pa i po pitanju ulaska u javni prostor. Tako Makedonska pravoslavna crkva ima dug niz nekoherentnosti pa i nesuvislosti u nastupima u javnosti. Meša se u politički život i arbitrira u mnogim političkim i državnim pitanjima. Isto tako, zbog toga što crkva nije priznata od strane drugih sestrinskih crkava, država na nju gleda blagonaklono i preko nje utvrđuje makedonski nacionalni identitet, i svojski se trudi da pomogne crkvi oko tih njenih pregovora, pre svega sa Srpskom pravoslavnom crkvom oko pitanja sticanja pune autokefalnosti.

Drugi momenat koji čini Makedoniju unikatnom, jeste da većinske vjerske zajednice predstavljaju samo Makedonska pravoslavna crkva i Islamska verska zajednica. Prema poslednjem popisu iz 2002., pripadnici islamske verske zajednice su 33 posto, a Makedonske pravoslavne crkve više od šezdeset posto. Ova dva momenta čine unikatno stanje. Treći problem što omogućava kontekst narušavanja sekularnosti države jeste da se i u Makedoniji etničnost skoro uvjek veže sa vjerskim pitanjima. Tako da za prosečnog Makedonca, jedan Albanac iz Makedonije je po automatizmu Musliman. Za prosečnog Albanca, Makedonac je po automatizmu pravoslavac, dakle, automatski nosi tu vjersku auru ili identifikacijsku liniju.

S druge strane, u Makedoniji imamo mnogo slučajeva gdje ima asimetrične sekularnosti. Asimetrična sekularnost znači da se sekularnost poštuje, ali samo prema nekim vjerskim zajednicama, alio ne i za dve većinske crkve. Makednoski političari umeju da kažu: Makedonska pravoslavna crkva ima poseban tretman i sekularnost ne važi za nju! Isto kažu i albanski političari u Makedoniji za islamsku versku zajednicu. Sekularnost tako važi samo za jevrejsku, katoličku i protestantsku-metodističku crkvu! Te dve crkve kao i predstavnici države se ne obaziru na princip sekularnosti u državi ili zbog toga što nema ko da im uradi ekspertizu kako treba da izgleda položaj crkve u ustavom regulisanom sekularnom društvu ili zbog toga što misle da se to njih ne tiče. A mora ih se ticati.

Ur.
Foto: D. Stojković