Oslobođenje ispod tuđinskog jarma i ujedinjenje u
jedinstvenu nacionalnu državu – dva su bitna obeležja
jugoslovenske ideje u njenom istorijskom nastajanju

Stvaranje i razaranje Jugoslavije

Da li je Jugoslavija veštačka tvorevina, odnosno da li su postojale i neke druge alternative za ostvarivanje nacionalnih ciljeva osim zajedničke države i zašto se zajednička država nakon sedam decenija ipak raspala

Milenko Marković

odgovor na prethodno pitanje da li raspad Jugoslavije jeste ili nije bio neminovan. Traganja za tim odgovorima potrebna su ne radi pokušaja da se stvara neka nova, treća Jugoslavija, jer je to nakon ovog bratoubilačkog rata lišeno svake realnosti, već radi toga da bi se stvarali uslovi u kojima bi ti narodi, sada već kao međunarodno priznate zasebne države, mogli da žive u miru, bez periodičnih ponavljanja međuetničkih obračuna. Do pravih odgovora na ova i slična pitanja može se
		Trupe Beogradskog bataljona ispred Dvora, jutro nakon ubistva kralja Aleksandra i kraljice Drage, 30. maj/12. jun 1903. Muzej grada Beograda

Istorijske odrednice srpskog nacionalnog i jugoslovenskog pitanja

Nijedan drugi narod u Evropi nije proveo toliko vekova pod tuđinskom vlašću kao balkanski južnoslovenski narodi. Srbi oko pet, Hrvati čak osam vekova. To je za te narode značilo otežan društveni, ekonomski i kulturni razvoj, pa i usporeno oblikovanje nacionalne svesti. Procesi nacionalnog buđenja i formiranja nacionalne svesti nisu nastajali kao drugde na talasu građanskih revolucija već u uslovima tuđinske vlasti i u otporu prema njoj. Konsekvence toga su kašnjenja – u odnosu na Zapad – u procesima nacionalnih integracija i formiranja nacionalnih država. Zbog toga se događalo da se borbe južnoslovenskih naroda za nacionalnu samostalnost doživljavaju u već formiranim nacionalnim državama zapadne Evrope kao istorijski anahronizam, kao nešto što ometa moderni trend evropske građanske civilizacije. To se prvi put dogodilo 1848. godine, kada se u tadašnjoj evropskoj levici nacionalno-oslobodilačka borba Srba i Hrvata protiv Mađara tretirala kao kontrarevolucija, kao udarac očekivanoj svetskoj revoluciji. Drugi put, mada pod sasvim različitim istorijskim okolnostima, veliki nesporazum između zapada i balkanskih južnih Slovena dogodio se 90-ih godina XX veka. Ako u prvom slučaju oslobodilačke borbe južnoslovenskih naroda nisu mogle naškoditi najavljivanoj evropskoj proleterskoj revoluciji, u drugom slučaju realno je očekivati negativne efekte po razvoj evropske integracije.
Međutim, na tok i rezultate oslobodilačkih borbi južnoslovenskih naroda u XIX veku bitno su uticali konfliktni interesi evropskih sila koje su nastojale da uspostave svoje interesne sfere na Balkanu. Osobito žestok sukob interesa događao se između Nemačke i Austro-Ugarske, s jedne, i Rusije, s druge strane. Izlazak na topla mora i kontrola puteva za Bliski istok bili su u fokusu interesa i jedne i druge strane. Na Berlinskom kongresu, da bi sprečile uticaj Rusije, evropske velesile uvode Austro-Ugarsku na Balkan (poveravaju joj mandatno upravljanje Bosnom i Hercegovinom), čime mlada srpska država, pored Turske, dobija novog velikog protivnika ujedinjenja srpskog i južnoslovenskih naroda. Taj splet različitih i međusobno suprotstavljenih interesa između evropskih sila onemogućavao je Srbiju u njenim namerama da ujedini sav srpski narod u jednu državu. Takav trend se očigledno nije uklapao u interese ne samo Austro-Ugarske, Nemačke i još nekih evropskih sila, nego ni u interese Rusije koja je više favorizovala stvaranje velike Bugarske.
Geopolitički položaj srpske države (središnica Balkana) činio ju je permanentno izloženom uticajima i ukrštanjima vizantijsko-pravoslavne i rimokatoličke kulture i civilizacije, pritiscima germano-romanske Evrope i slovenske Rusije, sukobljavanjima Istoka i Zapada. Srbija je i preko pravoslavlja ulazila u krug vizantijske kulturne sfere, ali je još od vremena Nemanjića nastojala da bude na Zapadu i Zapad u njoj (Stevan Prvovenčani prima kraljevsku krunu od pape, Vuk Karadžić promoviše srpsku kulturu u zapadnim zemljama, Dositej Obradović uvodi ideje zapadnog prosvetiteljstva u Srbiju). Srbija je tražila način za uspostavljanje delikatne ravnoteže, to jest da se ne priklanja samo jednom carstvu već da ostane i na Istoku i na Zapadu i koristi se benefitima i jedne (zapadne) i druge (istočne) civilizacije. I onda kada joj je Zapad stvarao najveće nevolje nije podlegala antizapadnoj ili uže antigermansko-austrougarskoj euforiji. S druge strane, čak i kad joj je ruska pomoć bila najpotrebnija (u vreme Hercegovačkog ustanka 1875, aneksije BiH 1908. ili 1914. godine) nije pristajala da bude instrumentalizirana u funkciji panslovenstva i ruske hegemonije.
U XIX veku, dok su se na drugim stranama Evrope stvarale ili su već stvorene nacionalne države, Hrvati, Slovenci, Muslimani i Srbi preko Drine i Save imali su nad sobom vlast Austrougarske imperije. Dve južnoslovenske države – crnogorska i srpska – osobito ova druga, tek su se obnavljale i postepeno teritorijalno se uvećavale potiskivanjem turske imperije sa svojih istorijskih prostora. Makedoniju i Kosovo i Metohiju Turci drže sve do 1912. godine. Južnoslovenski narodi, u toj situaciji, i da su hteli, a hteli su, osobito Srbi i Hrvati, nisu mogli u prvom redu zbog spoljnog faktora da ponove nekakav balkanski risorđimento ili nemački model nacionalnog ujedinjenja.
Može se samo nagađati da li bi jedan od ova dva modela nacionalnog ujedinjenja mogao da se realizuje i na balkanskim prostorima da su se kojim slučajem sto ili bar pedeset godina ranije raspale te dve imperije umesto što su se raspale u prvim decenijama XX veka. Možda ni tada ne bi išlo glatko stvaranje jedne nacije od nekoliko naroda ma koliko da su bili u pitanju etnički srodni narodi. Jer i tada bi mogle zasmetati verske razlike, vekovno življenje u podneblju različitih kultura i civilizacija, te svakako i pijemontske pretenzije Srba i Hrvata, koje su se počele osećati veoma rano, već pri prvim začecima jugoslovenske ideje. Pa ipak, iako sve to ostaje u sferi spekulacija, da je kojim slučajem mogao da se ostvari eksperiment nacionalnog ujedinjenja, poput onog u Italiji ili Nemačkoj, i istorijska sudbina balkanskih naroda možda bi bila drukčija, makar sa manje elemenata tragizma nego što su ih realno doživeli i proživeli.
U Evropi su nacionalna ideja i konstituisanje nacionalnih država prethodili transnacionalnim integracijama i stvaranju nadnacionalnih asocijacija država. Na prostorima bivše Jugoslavije zbog istorijskog kašnjenja u konstituisanju nacija i nacionalnih država, jugoslovenska ideja kao jedna univerzalistička ideja ili je prethodila ili se javlja istovremeno kad i nacionalna ideja. I ne samo to. Ona se, s obzirom na istorijske okolnosti, svodila najčešće na jedan oblik nacionalne ideologije. Tu razliku u odnosu na evropski tok kretanja veoma je važno uočiti da bi se shvatio »hod po mukama« jugoslovenske ideje na balkanskim prostorima. U Evropi univerzalizam i transnacionalno dolaze kao prirodan završetak nacionalne ideje iz XIX veka čiji je jedan od osnovnih principa »jedan narod u jednoj državi«. Zato se XIX vek često nazivao vekom nacionalnosti, a XX vek vekom integracija. Međutim, na balkanskim prostorima istorijski tok nije imao takav redosled. Kad se počela javljati – pri kraju prve polovine XIX veka – jugoslovenska ideja rađa se ne kao ideja transnacionalne integracije, kao izraz nadilaženja nacionalnih država, već kao izraz oslobodilačkih težnji južnoslovenskih naroda i njihovih htenja da kao i drugi narodi Evrope ostvare nacionalno ujedinjenje i nacionalnu državu. Dakle, oslobođenje ispod tuđinskog jarma i ujedinjenje u jedinstvenu nacionalnu državu – dva su bitna obeležja jugoslovenske ideje u njenom istorijskom nastajanju. Moglo bi se čak reći da jugoslovenska ideja u dužem vremenskom razdoblju nije bila ništa drugo nego samo drugi oblik izražavanja neostvarenih nacionalnih ciljeva južnoslovenskih naroda, pre svega srpskog i hrvatskog. Stvar je samo u tome što su tu ideju pojedini južnoslovenski narodi, živeći pod različitim istorijskim okolnostima, različito tumačili i na različite načine pristupali njenoj realizaciji.
Tokom svog istorijskog trajanja, jugoslovenska ideja, osobito s realizacijom prve i druge jugoslovenske države, dobijala je nova obeležja koja su praćena novim ili novo-starim razlikama u tumačenjima njene suštine. No o tome nešto više kasnije. Za sada konstatujmo da su u balkanskoj »istorijskoj nedoslednosti« u odnosu na razvijeni Zapad sadržane mnoge začkoljice balkanske istorije u poslednja dva veka.

Nacionalna i jugoslovenska ideja u Srba i Hrvata

jugoslovenskoj ideji videli sredstvo pomoću kojeg bi mogli obnoviti svoju državu, zamišljali južnoslovensku državu kao zajednicu ravnopravnih nacionalnih država, nešto poput federacije ili čak konfederacije država. Zanimljivo je da su se zastupnici jugoslovenske ideje u Hrvatskoj, od Ilirskog pokreta, Štrosmajera i Račkog do Trumbića, Supila i Jugoslovenskog odbora, zalagali za neku vrstu nacionalnog unitarizma (ideja »narodnog jedinstva«), žrtvujući hrvatsko nacionalno ime u interesu jedne nove svejužnoslovenske zajednice (ilirizam, jugoslovenstvo), očekujući u isto vreme da im ta ista zajednica obezbedi očuvanje hrvatskog nacionalnog identiteta i obnovu hrvatske
		Hrvati su, budući da su u jugoslovenskoj ideji videli sredstvo pomoću kojeg bi mogli obnoviti svoju državu, zamišljali južnoslovensku državu kao zajednicu ravnopravnih nacionalnih država, nešto poput federacije ili čak konfederacije država

nacionalne državnosti! Protagonisti jugoslovenske ideje priželjkivali su, mada na jedan skriven način, da se čitav taj proces nacionalnog ujedinjavanja južnoslovenskih naroda odvija pod pijemontskom ulogom Hrvata. Kažemo »skriven način«, jer su i sami Hrvati jugoslovenske orijentacije osećali da nemaju neophodne pretpostavke (pod tuđinskom su vlašću) za nekakav glasoviti pijemontizam.
Srbi su, s obzirom na istorijski drukčiju poziciju kroz čitav XIX vek (obnovili su nacionalnu državu), u svojim pogledima na jugoslovenstvo i karakter južnoslovenske države imali, da

tako kažemo, »čistije« ili manje skrivene stavove. Njihova je prva briga, kao što smo napred rekli, kako da oslobode sve Srbe i ujedine ih u jedinstvenu srpsku državu. Interes Srbije za oslobođenje i ostale »južnoslovenske braće« bio je sve vreme u funkciji tog osnovnog nacionalnog cilja i uglavnom kao projekat proširenja srpske države. Slično kao kod jugo-Hrvata (Gaj, Štrosmajer, Trumbić i
		Dolazak Petra Karađorđevića iz Ženeve u Beograd nakon što ga je Narodna skupština proglasila za kralja, 5. jun 1903, Muzej grada Beograda

dr.) i Srbi su jugoslovensku ideju shvatali predominantno kao oblik nacionalne unitarizacije, odnosno ovaj put srbizacije južnoslovenskih naroda. Drugim rečima, nova nacija, nastala tim amalgamom, trebalo bi da bude uvećana srpska nacija samo pod drugim (jugoslovenskim) imenom. To bi bila i suština tzv. integralnog jugoslovenstva koncipiranog i praktikovanog tokom života prve Jugoslavije.
Pijemontska uloga Srbije nametala se sama po sebi. Pre svega svojim oslobodilačkim borbama protiv dveju imperija – Austrougarske i Turske. Ali treba reći da se Srbija za ulogu pijemonta više nametala slavom svoga oružja nego što se pripremila nekim dometima unutrašnje demokratije. U tome su verovatno sadržani i neki razlozi neuspeha prve Jugoslavije. Što se tiče karaktera zajedničke države, Srbi su uvek davali prednost unitarnom naspram federalnog ili nekog još labavijeg oblika državnog uređenja.
Treći blok razlika u tumačenjima jugoslovenske ideje proizlazio je iz različitog prilaza rešavanju položaja Srba u Hrvatskoj i uopšte povlačenja granica između Srbije i Hrvatske. Na tim pitanjima u poslednjih sto pedeset godina sukobljavala su se dva državno-nacionalna programa – Starčevićeva ideja »hrvatskog državnog prava« i Garašaninova ideja o »državi svesrpskog ujedinjenja« – koji su, osobito u XX stoleću, bitno uticali na

međusobne odnose ta dva naroda i na sudbinu jugoslovenske ideje, kao i na sudbinu i prve i druge Jugoslavije. Starčevićev program obnove hrvatske države u njenim istorijskim granicama suočio se sa dva problema koja nije mogao da reši: da se oslobodi austrougarske vlasti i da pronađe modus za status srpske etničke zajednice koja je naseljavala u najvećem broju prostore tzv. Vojne krajine. Starčevićev zahtev da se obnovi hrvatska država bio je bez sumnje legitiman. Kao što je, uostalom, bio legitiman i Garašaninov zahtev »svi Srbi u jednoj državi«.
		Interes Srbije za oslobođenje i ostale »južnoslovenske braće« bio je sve vreme u funkciji tog osnovnog nacionalnog cilja i uglavnom kao projekat proširenja srpske države

Starčevićev program, međutim, polazio je od toga da ideju hrvatskog državnog prava ugrožavaju ne samo Austrija (Habzburgovci) i Mađarska nego i srpska populacija u Vojnoj krajini. Ugaoni kamenovi tog programa su ideje da je samo hrvatski narod »politički narod« i da je konsekventno tome hrvatsko državno pravo nedeljivo. Starčević, opterećen »srpskim kompleksom«, nije priznavao Srbima ni politički subjektivitet, ni etničku posebnost pa, konsekventno tome, nije ostavljao prostor za bilo kakva i bilo kolika kolektivna prava Srba u Hrvatskoj. Oni su za njega »nečista pasmina« ili, u najboljem slučaju, »kolebljivi Hrvati«.2 Njegov nacionalni ekstremizam u konceptu obnavljanja hrvatske države pretpostavljao je ili asimilaciju ili eksterminaciju drugih nacionalnosti iz okvira granica hrvatske države, za koju je pretpostavljao, zajedno sa Kvaternikom, da se prostire od Alpa do Drine i od Albanije do Dunava, odnosno do Timoka na istoku.3 Na taj način, Starčevićev nacionalni program bio je duboko protivurečan: oslobodilački naspram Austro-Ugarske ali nacionalšovinistički kad je u pitanju odnos prema drugim etničkim grupacijama, osobito prema srpskoj etničkoj populaciji u Hrvatskoj.
Protagonisti jugoslovenske ideje, Štrosmajer i Rački, istina, koriguju Starčevića time što srpskoj populaciji priznaju etničku posebnost (»rodoslovnu nacionalnost«) ali je ne tretiraju i kao »politički narod«, smatrajući da je politička narodnost« u kneževini Srbiji, a da oni u Hrvatskoj »zajedno sa Hrvatima tvore jedan politički narod«.4 Drugim rečima, i autori jugoslovenske ideje ne odstupaju od ideje hrvatskog državnog prava, samo što su nastojali da je učine koliko-toliko prihvatljivom i za Srbe u Hrvatskoj. Savremenim jezikom rečeno, Srbima su priznavali status nacionalne manjine, a ne i status konstitutivnog naroda hrvatske državnosti.
U stvari, moglo bi se reći da je ideja obnavljanja hrvatske države u različitim oblicima sadržana u programskim ciljevima svih hrvatskih političkih stranaka od nacionalno-

ekstremnih (starčevićevci, frankovci i sl.) do nacionalno umerenih i jugoslovenski usmerenih stranaka, grupacija i istaknutih pojedinaca u periodu od Ilirskog pokreta 30-ih i 40-ih godina XIX veka, do ujedinjenja 1918. godine. Razlikovale su se samo po tome kakvo su rešenje nalazile za srpski etnos u Hrvatskoj i u kojim su sve granicama zamišljali obnovljenu hrvatsku državu. Karakteristično je, međutim, da sve te stranke nisu nalazile rešenje koje bi moglo zadovoljiti i hrvatske
		Protest građana povodom austrougarske aneksije Bosne i Hercegovine, Pozorišni trg, oktobar 1908, Muzej grada Beograda

težnje za samostalnom državom i priznanje legitimnih kolektivnih prava Srba u toj državi. Konfliktnosti oko tog pitanja uticale su na to da se stvaraju odnosi nepoverenja, etničke distance i podozrevanja u stvarne namere i jednih i drugih. Vremenom se to pretvaralo i u odnose etničke netrpeljivosti, koje su i Beč i Budimpešta vešto podsticali i produbljivali u interesu održanja imperijalne vlasti na prostorima južnoslovenskih naroda.

Čija je Bosna?

jeste dilema koja je pratila njenu istorijsku sudbinu osobito od sredine XIX veka, kada su se u Hrvatskoj i Srbiji uobličile nacionalne ideologije sa jasno izraženim pretenzijama prema Bosni. Kod Hrvata, počev od Starčevića, preko Štrosmajerove Narodne stranke (Rački), frankovaca, ustaške NDH do današnjeg HDZ, osobito njenog desnog krila, održavana je ideja da granice hrvatske države treba da su na Drini. S druge strane, od Garašaninovog »Načertanija«
		Srpska i hrvatska istoriografija i nacionalne ideologije najčešće tvrde da je Bosna istorijski pa i etnički hrvatska, odnosno srpska zemlja

Ilija Garašanin i Svetozar Marković – dva pravca misli o srpskom i jugoslovenskom pitanju

Nezaobilazno je u ovom kontekstu, makar u opštim naznakama, upoznati se sa socijalističkim i građanskim gledištima o tome kako urediti odnose između balkanskih naroda i unutar toga kako rešavati srpsko nacionalno pitanje. Načelno gledano,

socijalistička tradicija nije apriorno dobra niti je građanska tradicija apriorno loša struja u gledanjima na jugoslovensko i srpsko pitanje. U tom pogledu svakako je instruktivna usporedba Svetozara Markovića i Ilije Garašanina koji su bili savremenici i koji su u izvesnom smislu utemeljivači socijalističke, odnosno građanske nacionalne i jugoslovenske misli u Srbiji. Garašanin je, po idejama izloženim u »Načertaniju«, prevashodno ideolog srpske građanske klase u povoju, tvorac
		Odlazak srpske vojske u Prvi svetski rat, Terazije, 30. jul 1914, Muzej grada Beograda

nacionalnog programa čiji su ciljevi srpsko nacionalno jedinstvo, odnosno stvaranje svesrpske nacionalne države. Nazivan je zbog toga i »ocem srpske nacije«, po čemu bi se mogao upoređivati sa Macinijem, Kavurom i Bizmarkom, tvorcima italijanskog i nemačkog nacionalnog ujedinjenja. U »Načertaniju« se, istina, govori i o ujedinjenju južnih Slovena, pa bi se, s obzirom na tu činjenicu, moglo reći da je njime po prvi put u srpskoj sredini promovisana i jugoslovenska ideja. Međutim, onako kako je izložena u tom dokumentu vidljivo je da je ona tek u drugom planu, i da se ne računa sa njenom skorom realizacijom. Osim toga, Garašaninova recepcija jugoslovenske ideje podrazumeva ujedinjenje južnih Slovena pod pijemontskom ulogom Srbije čime se ona u samom začetku ispoljila kao konkurentska hrvatskom pijemontizmu u ostvarivanju te ideje (Štrosmajer i Rački).
Primarno je – u »Načertaniju« – ujedinjenje srpstva širenjem srpske države, prisajedinjenjem srpskih neoslobođenih krajeva koji se nalaze pod Otomanskom i Austrougarskom imperijom. Po tome je Garašaninov nacionalni program, bez sumnje, samo deo opšteg trenda konstituisanja nacionalnih država u duhu liberalnog principa »jedan narod – jedna država«, koji je dominirao Evropom XVIII i XIX veka. U tom smislu taj nacionalni program je u duhu vremena u kojem je nastao, jer je izražavao aktuelnu potrebu da se srpski narod nacionalno integriše, što je svakako pozitivan istorijski proces na kojem su se formirale francuska, engleska ili nemačka nacija u XIX ili čak u ranijim vekovima. Tu stranu stvari nisu uviđali Svetozar Marković i, mnogo kasnije, komunistička levica.
Za razliku od Garašanina, koji je oslobođenje i ujedinjenje srpstva zasnivao na liberalnom načelu narodnosti i nacionalne države, Svetozar Marković je taj isti problem rešavao na načelima individualnih sloboda, narodne samouprave i balkanske zajednice naroda. Istini za volju, Marković nije previđao »načelo narodnosti« i na teorijskom planu pravio je razliku između tog načela i načela »čovečanstva«. Ali, on je to načelo smatrao nedovoljnim i beživotnim ukoliko nije povezano s ostalim društvenim načelima, kao što su ljudske slobode i narodna samouprava. Marković je, naime, smatrao veoma bitnim da se nacionalno jedinstvo i nacionalna sloboda (sloboda od spoljne potčinjenosti) srpskog naroda ostvaruje na bazi unutrašnjih sloboda (sloboda od unutrašnje tiranije i despotije). Zato put do jedinstva i oslobođenja srpskog naroda, prema Markoviću, vodi preko unutrašnjih sloboda do kojih se dolazi socijalnom revolucijom. Revolucijom do jedinstva, a ne putem aneksija ili putem dogovora kancelarija i vlada, jedna je od osnovnih maksima Svetozara Markovića. Konsekventno tome, Garašaninov koncept srpskog jedinstva, koji je pretpostavljao »prosto prisvajanje susednih srpskih zemalja«, samo je spoljni izraz nastojanja da se utvrdi neograničena vladavina dinastije Obrenovića.7 Time je Svetozar Marković, na njemu svojstven način, izrekao i za današnje uslove aktuelnu misao, po kojoj despotska, nedemokratska vlast u Srbiji nije podobna da bude nosilac i realizator ni srpskog nacionalnog pitanja ni jugoslovenske ideje niti da ostvari bilo kakvu značajniju ulogu na Balkanu. U tom pogledu, Svetozara Markovića nije demantovala istorija sve do današnjih dana.
Drugo (prvo je načelo slobode) po čemu se odlikuje Markovićevo gledanje na srpsko nacionalno pitanje jeste njegovo shvatanje da bi balkanska federacija bila najpogodniji oblik za ostvarenje i nacionalnih i socijalnih težnji srpskog i drugih balkanskih naroda. Svetozar Marković je smatrao da je politika velike Srbije, koja je proizlazila iz Garašaninovog »Načertanija«, »najveća politička utopija« nalazeći za to konkretne istorijske razloge u tadašnjim balkanskim i evropskim prilikama. U toj politici on je video i najveću smetnju da se narodi »sjedine kao slobodni ljudi i ravnopravni radnici, kao savez opština-županija-država – kako im najudesnije bude«.8 Njih dvojicu, iako su savremenici, razdvajaju vekovi. Ilija Garašanin je s idejom nacionalne države duboko u svom vremenu, Svetozar Marković je s idejama slobode i balkanske (kon)federacije daleko ispred vremena u kojem je živeo. Jer, to je bilo vreme obnavljanja srpske države nakon petstogodišnjeg državnog diskontinuiteta, vreme oslobađanja još neoslobođenih delova srpskog naroda, a na unutrašnjem planu vreme začetaka građanske klase i institucija građanskog političkog sistema.
Konkretnost srpske situacije, ali i duh same epohe predstavljali su istorijski plodnije tlo za recepciju Garašaninove nacionalne ideje nego za Markovićeve ideje o ljudskim slobodama i udruživanju naroda. Jer, istorijska građa – despotska država i seljačko-birokratska struktura vladajuće elite – nije davala i demokratsku potku nacionalnoj ideji. Nacionalna ideja kod Srba, koja se rađala u uslovima despotske vladavine, više se nadahnjivala bizmarkovskom idejom države nego idejama Francuske revolucije (sloboda, jednakost, bratstvo) i utoliko je Markovićeva oštra kritika režima mlade srpske države

pogađala metu. Marković je bez sumnje u pravu kad uočava u samim začecima konstituisanja srpske nacije istorijski raskorak između nacionalnog i demokratskog principa, raskorak koji će biti sudbonosan za potonju istoriju i srpskog i jugoslovenskog pitanja. U pravu je kad čitav problem oslobađanja i ujedinjavanja srpskog naroda bazira na načelu ljudskih prava i sloboda. Ali je grešio kad zanemaruje ulogu države u procesima nacionalne integracije. Svojim shvatanjima da je srpska država iscrpla svoju ulogu, i da ujedinjenje Srba pretpostavlja ukidanje srpske države, mada se ona polovinom
		Garašanin je srpsko nacionalno pitanje tretirao predominantno kao državno pitanje, Marković pak to isto pitanje tretira kao pitanje ljudske slobode, odnosno kao demokratsko pitanje

Stvaranje prve Jugoslavije: očekivanja i razočarenja

Ta izmešanost nije bila skorašnjeg datuma, već je imala viševekovno trajanje kojim se stvarao jedan novi kvalitet suživota. Osim toga, jugoslovenska ideja, negde više negde manje, zahvatala je kulturne i političke krugove skoro svih nacionalnih sredina, mada najviše u Hrvatskoj i Srbiji. Iz tih razloga smatramo da prva Jugoslavija nije veštačka tvorevina, kao što sugerira teza o »versajskoj Jugoslaviji«, ma koliko da je tačno da je međunarodni faktor odigrao nesumnjivo veliku ulogu u njenom stvaranju. Ali je, s obzirom
		Miting pristalica JRZ-a dr Milana Stojadinovića na Pozorišnom trgu, 1937, Muzej grada Beograda

Druga Jugoslavija

(socijalizam), tako i pogledu uređenja zajedničke države (federacija). To su razlozi zbog kojih druga Jugoslavija nije ni slučajna ni spolja nametnuta tvorevina. U tim istim razlozima sadržano je i objašnjenje zašto, recimo, nije mogla pobediti alternativna platforma četničkog pokreta. Ali stoji i činjenica da su u socijalističkom i federativnom projektu druge Jugoslavije, pored elemenata koji su omogućavali uspon i stabilnost, sadržane i pretpostavke birokratskog okoštavanja socijalnog sistema i destruiranja zajedničke države. Jedna takva pretpostavka sadržana je u voluntarističko-autoritarnom modelu socijalizma s kojim se startovalo 1945.
		Zajedno sa samoupravnim socijalizmom i federalizmom, druga Jugoslavija je doživela svoje najveće uspone, kakve nikad nije imala recimo prva Jugoslavija, ali i svoje katastrofalno iščeznuće

godine i koji je počeo da se menja u demokratskom smislu tek 1948. godine, nakon sukoba sa Staljinom i Kominformom. Druga veoma važna ograničavajuća pretpostavka sadržana je u nepostojanju razvijenijih ekonomskih, socijalnih i političkih uslova za demokratsku ekspoziciju i ekonomsko utemeljivanje socijalističkog projekta društva. Oskudna stvarnost pothranjivala je i inače doktrinarno predimenzioniranu ulogu subjektivnog faktora tako da je demokratizacija socijalističkog projekta više zavisila od poticaja i inicijativa političkog vrha partije i države, nego odozdo, od poticaja same stvarnosti. Time se bar delom može objasniti zašto jugoslovenski model socijalizma, ma koliko liberalnija varijanta u odnosu na sisteme istočnoevropskih zemalja, nikad nije unekim ključnim odrednicama prekidao i pupčanu vrpcu sa modelom »realnog socijalizma«. To se može ilustrovati sa nekoliko primera. Jugoslovenski komunisti prvi su iz kruga socijalističkih zemalja inicirali tržišnu varijantu socijalizma ali se nisu osmelili i za radikalnije konsekvence ekonomskih zakonitosti. Izostajala je spremnost da se prihvati veća uloga tržišnog vrednovanja cene rada ili rizik propadanja ekonomski nerentabilnih preduzeća. Daleko je bila i pomisao da bi trebalo izjednačiti privatni i društveni sektor svojine i stvarati neki oblik mešovite privrede. Bez obzira na tržišnu orijentaciju u privredi, u svom programu pa i praktično, Savez komunista je ostajao u onom idejnom okviru u kojem se sistem socijalizma vezivao za ekonomsku osnovu društvene (u stvari državne) svojine, zazirući, svakako s pravom, s obzirom na svoju ideologiju, da bi slabljenje monopola društvene (državne) svojine u korist privatnog kapitala moglo značiti i prestanak monopola njegove vlasti. Zato su uglavnom i propadale sve privredne reforme ili su se provodile kompromisno i polovično. Radikalno zamišljena privredna reforma iz 1965. godine propala je zbog otpora partijsko-državnih birokratija (iz bojazni od erozije njihove vlasti), dobrog dela slabije plaćene i niže kvalifikovane radničke klase (iz bojazni da se ostane bez zaposlenja).
Podstaknuti sukobom sa Staljinom i Kominformom, jugoslovenski komunisti su shvatili da nezavisnost zemlje, osobenost jugoslovenskog socijalizma ali i legitimitet svoje vlasti mogu da sačuvaju i osnaže demokratizacijom društva i jednim novim demokratskim konceptom socijalizma. U tom cilju po prvi put se u nekoj od socijalističkih zemalja iniciraju procesi demonopolizacije vlasti komunističke partije, decentralizacije i podruštvljavanja državne vlasti, uvodi samoupravljanje i pluralizam samoupravnih interesa kao oblik nestranačke demokratije. Objektivno kritički gledano, ne bi se mogla osporavati činjenica da su se tim procesima, bez obzira na njihove ograničenosti i na birokratske manipulacije, ipak širili prostori demokratije i da je druga Jugoslavija, u pogledu ljudskih i nacionalnih sloboda i životnog standarda građana, bila svojevrsni mini-zapad za istočnoevropske zemlje.
Međutim, iz istog objektivno kritičkog ugla gledano, svi ti demokratski procesi imali su svoje gornje granice preko kojih jugoslovenski komunisti iz ideoloških razloga nikako nisu mogli da pređu. Tu gornju granicu činili su jednopartijski sistem i društveni sektor privrede. Ma koliko da se demokratizacija provodila pod parolama demonopolizacije vlasti Saveza komunista činjenica je da su izvan vidnog polja ostajali privatno-svojinski sektor

privrede (izuzev u obliku zakonski strogo ograničene tzv. male privrede) i stranački pluralizam, čime se ta vlast jedino i mogla dokinuti. I jedno i drugo, i privatni kapital i stranački pluralizam, osobito za dogmatsko-konzervativne snage unutar Saveza komunista, značilo je povratak u kapitalizam. Međutim, i demokratske snage u tom istom Savezu komunista, ma koliko da je njihovom zaslugom znatno liberalizovan politički i privredni sistem, nisu bile spremne da prihvate i
		Oslobođenje od fašizma, smotra jedinica NOVJ, Trg Republike, 21. oktobar 1944, Muzej grada Beograda

stranački pluralizam kao korak u pravcu razvoja demokratije. Kao što su u sferi ekonomije razvijali utopiju društvene svojine kao »svačije i ničije«, tako su te snage i u sferi političkog sistema razvijale utopiju »nestranačke« ili »nadstranačke« demokratije. Dopuštajući mogućnost da se kod drugih, recimo u zapadnoevropskim zemljama, prelaz u socijalizam ostvaruje i preko višepartijskog sistema, Savez komunista se držao stava da takav put nije primenljiv i na jugoslovenske prilike. Prvo, iz teorijskih razloga jer se smatralo da samoupravni sistem kao vid nestranačke demokratije, za razliku od parlamentarne demokratije, omogućava građaninu da ne bude samo birač, već da može i neposredno da utiče na rešavanje problema koji se tiču njegovih konkretnih klasnih i životnih interesa. Drugo, rukovodeći se praktično-političkim razlozima, smatrao je da bi se višestranaštvo izrodilo u pluralizam nacionalnih partija što bi zemlju moglo izložiti opasnosti od nacionalističke dezintegracije. Taj drugi razlog, s obzirom na udeo nacionalizama u rušenju avnojske Jugoslavije, svakako je imao težinu. Ali je dominantno u tom protivljenju bilo to da je Savez komunista u suštini imao negativan odnos prema mogućnostima građanske demokratije za stvar socijalizma i istovremeno gajio nekritičko i idealizovano gledanje na mogućnosti samoupravne neposredne demokratije u zemlji koja nije imala prethodno istorijski ostvarenu industrijsku i građansku revoluciju. Jednostavno, nije

ulazilo u idejni vidokrug Saveza komunista (komunističke partije) da bi on koji je došao na vlast revolucionarnim putem trebalo da, makar koliko to zahtevali interesi demokratije, rizikuje gubitak te vlasti u izbornim nadmetanjima s opozicionim strankama. Događao se jedan istorijski paradoks: dok se u zemljama građanske demokratije nije smanjivala ni uloga države ni uloga političkih stranaka, u zemlji nedovršene industrijske i građanske revolucije insistiralo se na odumiranju države i »kidanju pupčane vrpce i sa višepartijskim i sa jednopartijskim sistemom«. Načelno uzev, koncept neposredne demokratije dobro je
		Samoupravljanje kao jedna dobro zamišljena korekcija etatizma, kao pravac i vizija društvenog razvoja, pretvaralo se u normativno nasilje nad stvarnošću i u jedan vid birokratske manipulacije radnicima i građanima

zamišljen kao pravac u kojem bi trebalo da se odvija proces demokratske transformacije društva.
Uostalom, pitanje kako demokratiju učiniti što neposrednijom univerzalni je problem koji je zaokupljao i neprekidno zaokuplja manje-više sve zemlje predstavničkih demokratija. Međutim, u zemljama zrelih građanskih demokratija neposrednost se razvojno nameće, ona takoreći organski izrasta iz jednog razvijenog sistema političkog pluralizma, javlja se kao pitanje daljeg razvoja građanske demokratije. U jugoslovenskom slučaju, konceptom neposredne demokratije trebalo je da se zaobiđe faza stranačkog pluralizma i iz jednog autoritarnog sistema jednopartijske demokratije uskoči u nestranačku demokratiju. Na taj način samoupravljanje kao jedna dobro zamišljena korekcija etatizma, kao pravac i vizija društvenog razvoja, pretvaralo se u normativno nasilje nad stvarnošću, u jedan vid birokratske manipulacije radnicima i građanima. Zamišljeno kao oblik ukidanja jednopartijskog sistema, samoupravljanje se iz početnog vida antibirokratske revolucije pretvorilo u maskirani oblik očuvanja monopola vlasti Saveza komunista. Jednostavno rečeno, postavlja se pitanje da li je Savez komunista u svojoj demokratskoj evoluciji mogao da izađe iz svoje kože, pa da se iz revolucionarne partije transformiše u reformsku partiju, odnosno da li je mogao da se socijaldemokratizira i prihvati stranačka pravila igre u borbi za vlast. Ako to nije mogao da prihvati odmah iza revolucije, mogao je možda to da učini dve-tri decenije kasnije. Neke su se pretpostavke u tom smislu i sticale osobito nakon sukoba sa Kominformom. One su sadržane u procesima unutrašnje demokratizacije i intenzivnoj saradnji sa širokim spektrom levih i demokratskih snaga u Evropi i svetu. Međutim, Savez komunista kao da je imao dve duše, jednu koja je težila

demokratizaciji i drugu koja ga je stalno vraćala na prvobitne idejne izvore i koja mu konačno nije dozvolila da pređe rubikon tzv. realnog socijalizma. Time se najpre i može objasniti činjenica da su se u Savezu komunista i u poznim osamdesetim godinama održavale ne baš zanemarljive predrasude prema socijaldemokratiji. Ne treba zaboraviti da se i u radu Edvarda Kardelja Pravci razvoja... socijaldemokratija tretira uglavnom kao ideološki neprihvatljiva pozicija za
		Slet povodom Dana mladosti na stadionu JNA, 25. maj 1982. Muzej grada Beograda

Savez komunista. Zanimljivo je u ovom kontekstu podsetiti se jedne konstatacije i jednog predviđanja Dragoljuba Jovanovića u ranom poratnom vremenu, kad je rekao da je prva Jugoslavija propala zato što je u njoj bilo više nacija, a vladala je samo jedna, a da bi druga Jugoslavija mogla propasti ako bude vladala samo jedna partija. Šansa da se to ne dogodi, mada ne mnogo izgledna, ukazala se na XIV (prekinutom i nedovršenom) kongresu Saveza komunista Jugoslavije na kojem su pojedinci i grupacije delegata iz Bosne i Hercegovine i Hrvatske predlagali da se SKJ podeli na dve leve partije. Taj predlog, međutim, nije prošao, dobrim delom zahvaljujući žestokom otporu delegata iz SK Srbije. Raspad SKJ, koji se dogodio na tom kongresu, ubrzao je i raspad jugoslovenske države. Time se potvrdila simbiotička povezanost Partije i Države, odnosno partijski karakter te države. Takav njen karakter nije joj pružao mnogo izgleda da preživi raspad partije. Tom činjenicom se može objasniti zašto pokušaji i nastojanja tadašnjeg predsednika savezne vlade Ante Markovića da se očuva zajednička država nisu urodili plodom. U svakom slučaju, u (ne)mogućnosti da jugoslovenski socijalizam izađe iz svoje prvobitne (boljševičke) ljušture i evoluira u model evropske socijaldemokratije sadržan je i odgovor na pitanje da li je Jugoslavija imala šanse da se održi u nekom reformisanom obliku ili je raspad bio njena jedina alternativa.
Druga značajna oblast u kojoj treba tražiti odgovore na prethodno postavljeno pitanje svakako je nacionalna politika, odnosno kako se rešavalo nacionalno pitanje u drugoj Jugoslaviji. Za tu oblast postoji veliko interesovanje i u zemlji i u svetu zbog činjenice da se ta višenacionalna država za koju se smatralao da je imala uzorno rešeno nacionalno pitanje raspala upravo po nacionalnim šavovima.
Indikativna je svakako činjenica da su i prva i druga Jugoslavija srušene pod teretom međunacionalnih sukoba, mada pod različitim međunarodnim okolnostima: jedna je srušena u Drugom svetskom ratu, druga usred svetskog mira. Doživele su, dakle, sličnu sudbinu bez obzira na to što je prva Jugoslavija bila unitarna i kapitalistička, a druga Jugoslavija federativna i socijalistička država. Paradoksalno je ali istinito da je druga Jugoslavija izrasla na prevazilaženju bratoubilačkog rata u uslovima nemačko-italijanske okupacije i da je nakon skoro pola veka trajanja iščezla opet u jednom još strašnijem bratoubilačkom ratu. Tragičan kraj zajedničke jugoslovenske države nekim političkim snagama i pojedincima služi kao argumentacija za dokazivanje, prvo, da je stvaranje Jugoslavije istorijski promašaj i zabluda i, drugo, da je nacionalno pitanje onako kako je rešeno u avnojskoj Jugoslaviji išlo na štetu nacionalnih interesa pojedinih naroda (srpskog, na primer). Najveće nezadovoljstvo učincima zajedničke države, osobito u poslednjim godinama njenog postojanja, iskazali su Slovenci, Hrvati i Srbi, dakle ona tri naroda čijim ujedinjenjem je i stvarana prva Jugoslavija.

Aktiva i pasiva

jedan nov istorijski dogovor naroda Jugoslavije o uslovima življenja u zajedničkoj državi. Zašto u tome ipak nije uspela? Po našem mišljenju, u prvom redu zbog toga što se koncept reforme zasnivao na dvema pretpostavkama od kojih je, kako je kasniji razvoj pokazao, jedna bila nerealna, a druga pogrešna. Kao prvo, smatralo se da će samoupravljanje, za koje se verovalo da je »uhvatilo duboke korene«, biti dovoljno snažna podloga za novi tip odnosa u federaciji, odnosno dovoljno snažna brana nacionalno-republičkim zatvaranjima i rastakanjima jedinstvenog jugoslovenskog tržišta. I drugo, vladalo je uverenje da će Savez komunista biti dovoljno snažan kohezioni faktor i dovoljno pouzdana idejna brana nacionalističkim tendencijama u društvu. Međutim, samoupravljanje se pokazalo preslabim za ojačale republičke države, a ideološki postulat da Savez komunista treba da bude ključni garant uspešnosti reforme potvrdio se u praksi kao ključni defekt u samom konceptu te reforme. Savez komunista, od kojeg se očekivalo da održava balans između
		Dogodilo se nešto što na prvi pogled deluje kao paradoks: da jedna revolucionarna partija koja je započinjala politički uspon i postizala najveće političke uspehe baš u borbi protiv nacionalizma, i koja je tvorac druge Jugoslavije, završi u nacionalizmu i postane jedan od uzročnika raspada te Jugoslavije

posebnih nacionalnih i zajedničkih jugoslovenskih interesa, sve se više okretao svojoj naciji, tražeći u njoj nov oslonac legitimnosti svoje vlasti. Mada formalno jedinstven, Savez komunista je u postreformskom periodu funkcionisao kao pluralizam nacionalnih partija, dajući svoj obol onome što se nazivalo »legalnim nacionalizmom« republika i pokrajina. Dogodilo se nešto što na prvi pogled deluje kao paradoks: da jedna revolucionarna partija koja je započinjala politički uspon i postizala najveće političke uspehe baš u borbi protiv nacionalizma, i koja je tvorac druge Jugoslavije, završi u nacionalizmu i postane jedan od uzročnika raspada te Jugoslavije.
Ambiciozni cilj ustavne reforme iz 1974. godine da ostvaruje novi samoupravni oblik transnacionalne integracije sukobio se s oskudnim objektivnim pretpostavkama (nejako samoupravljanje, nerazvijena tržišna privreda), ali i sa sopstvenim ideološkim ograničenjima tvoraca reforme (zadržavanje jednopartizma i monopola društvene svojine). U takvim okolnostima reforma je proizvodila protivurečne rezultate: ona je, istina, slabila moć savezne države i time smanjivala opasnosti od unitarizma, ali je u isto vreme davala poticaj dezintegracionim i separatističkim tendencijama. To objašnjava zašto reforma nije uspevala da nalazi ravnotežu između centripetalnih i centrifugalnih sila na novoj samoupravnoj (to jest nedržavnoj) osnovi, koja bi suzbijala ne samo tendencije unitarizma i ograničavanja nacionalne samostalnosti već i tendencije nacionalnog autarkizma i

separatizma. Reforma je, drugim rečima, pravila jake brane prema federalnom unitarizmu i etatizmu, ali nije imala i adekvatna sistemska rešenja i mehanizme za zaštitu od nacionalističko-separatističke erozije sa nivoa republika i pokrajina. To, dakako, ne znači da ustavnu reformu nije trebalo provoditi na platformi borbe za veću samostalnost nacija i republika. Jer to bi onda moglo da vodi zaključku da je Jugoslavija moguća jedino kao centralistička i unitaristička država što protivureči istorijskom iskustvu i prve i druge Jugoslavije. U stvari, tek na reafirmaciji nacionalne samostalnosti, koja je bila potisnuta centralizmom i unitarističkim konceptom jugoslovenstva, jedino su se i mogli graditi novi odnosi u federaciji i osnaživati ideja jugoslovenstva. Problemi su, međutim, nastajali kad se u Savezu komunista – jednom od ključnih faktora jugoslovenske zajednice – počela gubiti granica između nacionalnog i
		Džoov bager, 5. oktobar 2000. snimak Goranke Matić

nacionalističkog, i kada se gubila vizija kako i šta dalje sa nacionalnim pitanjem. Pred istorijski neutemeljenim samoupravnim konceptom nacionalnog pitanja pobeđivalo je shvatanje da je povratak naciji i nacionalnim programima ne samo najbolji način odbrane od federalnog centralizma i unitarizma, već i najsigurnije sredstvo da se održi vlast unutar »svoje« nacije–države. To i daje odgovor na pitanje zašto je Savez komunista radije pristajao na nacionalizam nego na politički pluralizam, mada je baš u borbi protiv nacionalizama i sticao svoj najveći moralni i politički kredit na jugoslovenskom prostoru.
U raspravama o ustavnoj reformi 70-ih godina ispoljile su se ne male razlike u tumačenjima njenog smisla i njenih ciljeva. One su došle do izražaja osobito između Slovenije i Hrvatske, na jednoj, i Srbije, na drugoj strani, dakle između onih naroda čijim je ujedinjenjem i stvorena prva Jugoslavija. U Sloveniji i Hrvatskoj potencirao se princip nacionalne samostalnosti, u Srbiji – principi jedinstva države i jugoslovenstva. U Sloveniji i Hrvatskoj potencirano je strahovanje od federalnog centralizma i unitarizma, u Srbiji se više strahovalo od slabljenja centralističkog federalizma. Reforma, ma koliko unela konfederalne elemente i time išla u susret zahtevima Slovenije i Hrvatske za većim stepenom nacionalno-republičke samostalnosti, nije u potpunosti zadovoljila te dve republike, a ozlovoljila je Srbiju definisanjem njenih dveju autonomnih pokrajina – Kosmeta i Vojvodine kao konstitutivnih elemenata federacije, čime su one, bez presedana u savremenom svetu, stekle status državnosti sui generis. Na taj način ustav je nekim odredbama jačao nacionalnu državnost i ravnopravnu poziciju republika, dok je drugim odredbama slabio državno jedinstvo Srbije pa time i njen ravnopravni položaj u federaciji. Nemoć Srbije da u federaciji izlazi sa jedinstvenim republičkim interesom, iseljavanje Srba i Crnogoraca sa Kosova i Metohije pod pritiskom albanskog nacionalizma, ekonomsko zaostajanje i slično, objektivno su doprinosili otvaranju srpskog nacionalnog pitanja i zaoštravanju odnosa u federaciji, posebno između »Istoka« (Srbije) i »Zapada« (Slovenije i Hrvatske). Time je ustavna reforma 1974. koja je imala pretenzije da uvede Jugoslaviju u novi tip odnosa između naroda ugradila u sebe i klice raspada zajedničke države.

potencijala za bilo kakve radikalne promene i u društvu i u federaciji. Ono se držalo uverenja da treba čuvati stečeno i kloniti se novotarija, što je veoma dobro sažeto u paroli »i posle Tita Tito«. I kako nije bilo dovoljno snažnih i organizovanih demokratskih snaga, rešavanje jugoslovenske krize preuzele su nacionalističke snage rođene u samom Savezu komunista, potpomognute snagama građanskog nacionalizma. Nakon partijskog puča na VIII sednici CK SK Srbije, koji su izvele dogmatske i nacionalističke snage, nacionalizam konačno prelazi iz opozicije u poziciju, to jest postaje oficijelna državna politika Srbije, od kojeg trenutka jugoslovenska kriza dobija nove, rekli bismo
		Kako nije bilo dovoljno snažnih i organizovanih demokratskih snaga, rešavanje jugoslovenske krize preuzele su nacionalističke snage rođene u samom Savezu komunista, potpomognute snagama građanskog nacionalizma

Autor je diplomirani politikolog i publicista

1 Dejvid Mekenzi, Ilija Garašanin, državnik i diplomata, Prosveta, Beograd 1987, str. 79.
2 Ivo Banac, Nacionalno pitanje u Jugoslaviji, Globus, Zagreb 1988, str. 91–92.
3 Isto, str. 91.
4 Isto, str. 95.
5 Đorđe Đ. Stanković, NikolaPašić i jugoslovensko pitanje, (2), 1985, str. 254–255.
6 Ivo Banac, op. cit.
7 S. Marković, Srbija na Istoku.
8 Isto.
9 NIN, 4. januar 1987, str. 20.