Izgleda da bi se svi složili da se Latinska Amerika pokrenula ulevo u periodu posle 2000. Ali šta to znači?
Ako se posmatraju izbori širom Latinske Amerike, partije levo od centra na njima pobeđuju u velikom broju zemalja od 2000. godine – najuočljivije u Brazilu, Urugvaju, Argentini, Čileu, Ekvadoru, Venecueli, Nikaragvi i, sasvim nedavno, u Paragvaju. Postoje, naravno, značajne razlike između situacija u ovim zemljama. Neke od ovih vlada izgledaju prilično blizu centru. Druge govore revolucionarnijim jezikom. A postoji i nekoliko izuzetaka – primetno Kolumbija, Peru i Meksiko (mada je u Meksiku konzervativna vlada pobedila na poslednjim izborima sa otprilike istim stepenom legitimnosti sa kojim je Buš pobedio na izborima u SAD 2000. godine). Stvarno pitanje nije da li se Latinska Amerika pomerila ulevo, već koliko se daleko levica pomerila u Latinskoj Americi.
Izgleda mi da postoje četiri vrste dokaza tvrdnje da se Latinska Amerika pomerila ulevo. Prva vrsta dokaza pokazuje da su sve ove vlade, na jedan ili drugi način, nastojale da uspostave distancu između sebe i SAD, do nekog stepena. Bušova administracija bi više volela, u svim ovim slučajevima, da su pobedili izborni oponenti. U prošlosti, kada bi neprijateljske vlade dolazile na vlast u Latinskoj Americi, SAD bi se potrudile oko njihovog zamenjivanja, čak i svrgavanja. Ali, opadanje moći SAD u svetskom sistemu i, posebno, preokupacija SAD ratovima koje gubi na Bliskom istoku, izgleda da su iscrpli političku energiju s kojom su SAD, prethodno, odlučnije postupale. Propali državni udar protiv Čaveza 2002. dobar je dokaz za to.
Kako su ove vlade uspostavile distancu između sebe i SAD? Bilo je raznih načina. Godine 2003. SAD nisu bile u stanju da nagovore dva latinoamerička člana Saveta bezbednosti UN u to vreme (Čile i Meksiko) da podrže rezoluciju koja bi ozakonila invaziju Iraka. U poslednjem izboru generalnog sekretara Organizacije američkih država (OAS), SAD su podržale kandidata koji je izgubio, što se nikada ranije, u istoriji OAS, nije dogodilo. A kada se jedan danas siguran prijatelj SAD u Latinskoj Americi, Kolumbija, ove godine našao u ozbiljnom sporu sa Venecuelom i Ekvadorom, druge latinoameričke države su se stavile na stranu Ekvadora i Venecuele. Ekvador sada odbija da obnovi sporazum sa SAD o američkoj vojnoj bazi koja je tamo postavljena.
Druga vrsta dokaza o levičarskom kretanju bio je snažan uspon političkog značaja i snage domorodačkih pokreta širom Latinske Amerike – najupadljivije u Meksiku, Ekvadoru, Boliviji i centralnoj Americi. Domorodačke populacije Latinske Amerike dugo su bile najugnjetavaniji delovi stanovništva i, u najvećoj meri, bile su držane izvan političkih struktura. Međutim, danas mi već imamo jednog domorodačkog predsednika u Boliviji, koji predstavlja istinsku socijalnu revoluciju. Snaga ovih pokreta i u zoni Anda i u područjima Maja u centralnoj Americi postaje glavni faktor u njihovoj politici, i to trajan faktor.
Treća vrsta dokaza je preživljavanje i, čak, ponovo uskrsavanje teologija oslobođenja. Vatikan je dugo nastojao da uguši ove pokrete sa barem istom odlučnošću s kojom su se SAD služile protiv levičarskih vlada pedesetih i šezdesetih godina. Teolozi su bili ućutkivani a saosećajni biskupi pažljivo zamenjivani posebno nesaosećajnima. Ipak, katolički pokreti inspirisani teologijom oslobođenja nastavljaju da cvetaju u Brazilu. Predsednici Ekvadora i Paragvaja odrasli su u toj tradiciji. A nadiranje protestantskih evangelističkih grupa u Latinskoj Americi moglo bi da učini da Vatikan postane tolerantniji na teologe oslobođenja, koji su, barem, katolici, i možda pomogne da se zaustavi ovo gubljenje poverenja u crkvu.
Konačno, Brazil je pametno nastavio sa svojim uspešnim naporom da postane vođa regionalnog američkog južnog bloka. Ovo, možda, po sebi ne izgleda levičarski. Ali u kontekstu svetskog procesa multipolarizacije uspostavljanje takvih regionalnih zona slabi moć ne samo SAD već i čitavog severa u uslovima odnosa sever–jug. Vođstvo Brazila u grupi tzv. G-20 zemalja bilo je glavni faktor u oduzimanju sposobnosti Svetske trgovinske organizacije da uvede neoliberalni program.
Prema tome, kuda sve to vodi? Sigurno ne do »revolucije« u tradicionalnom značenju reči. Ono što ovo znači jeste to da se središnja tačka u politici Latinske Amerike, položaj »centra«, značajno pomerio prema levici. Ovo se mora staviti u kontekst svetskog događanja. Ovo premeštanje ka levici dešava se, isto tako, i na Bliskom istoku i u istočnoj Aziji. Dešava se i u SAD. Udar svetske ekonomske recesije verovatno će uskoro postati ozbiljniji i bez sumnje će još više podsticati ove tendencije.
Hoće li biti reakcije desnice? Nema sumnje da hoće. U Latinskoj Americi mi to vidimo danas u pokušaju bogatijih i »beljih« istočnih regiona da se otcepe od Bolivije i da se izvuku ispod uticaja većine domorodačke populacije, koja je konačno došla na vlast u centralnoj vladi. Nalazimo se u politički uzdrmanim vremenima, i u Latinskoj Americi i drugde. Ali je levica danas, u Latinskoj Americi, u daleko jačem položaju da bije ove svoje bitke nego što je to mogla u proteklih pola veka.