Za sociologe, istoričare, psihologe, politikologe i ine istraživače sa prostora bivše SFRJ devedesete godine XX veka jesu, pored ostalog, sinonim za ratna razaranja, raspad države i slom socijalističkog sistema, etnička čišćenja, genocid(e), pauperizaciju itd., o čemu svedoče mnogobrojne istraživačke studije.
Za generacije omladinaca koji su početkom 90-ih godina bili petnaesto(šesnaesto...)godišnjaci, a čiji sam pripadnik bila i ja, pomenuti period jeste period formiranja ličnog identiteta, razvijanja sopstvenog, autentičnog pogleda na svet, period odrastanja i sazrevanja. Okosnica formiranja mog ličnog identiteta i identiteta mojih prijatelja, pripadnika pomenute generacije, bila je muzika.
Tokom 90-ih godina, ne samo naučni diskurs već i svakodnevni život pripadajućeg srbijanskog društva bivaju zaposednuti i određeni pojmovima kao što su: nacija, nacionalizam, etnički sukobi, nacionalni, etnički, verski identitet(i) itd. Sigurno je da su zato i mnogi pripadnici pomenute generacije od »metalaca«, »pankera«, »rokera«, »šminkera« i ostalih, postali jako brzo i veoma lako »Srbi«, »vernici«, »dobrovoljci«...
Otuda je možda jasna, a i opravdana moja zaokupljenost međuetničkim odnosima.
Kako je tema mog diplomskog rada bila vezana za oblike antisemitizma u Srbiji s akcentom na period nakon 1989. godine, u magistarskom radu nameravam da ispitam postojanje različitih oblika rasizma na tlu Srbije nakon petooktobarskih promena 2000. godine (u posmatranom periodu od 2001. do 2006. godine). (...)

U periodu nakon petooktobarskih promena 2000. godine u Srbiji se mogu uočiti:
• porast prisustva vidova antisemitizma kao elementa ideologije srpske marginalne ekstremne desnice (u okviru antisemitskih akcija i internetskog/virtuelnog antisemitizma);
• prisustvo legalizovanog prava na iskazivanje antisemitskih stavova i štampanje antisemitske literature; ali i
• trend smanjivanja etničke distance prema Jevrejima.
Kao poseban fenomen u vezi s antisemitizmom u navedenom periodu izdvaja se potiskivanje i poricanje antisemitizma u okviru Srpske pravoslavne crkve i šire – u kontekstu savremene srpske pravoslavne kulture (upor: Byford, 2005).
S obzirom na prisustvo vidova antisemitizma kao oblika rasizma,opravdano je celovito istražiti i prisustvo svih oblika predrasudnosti različitog stepena prema Romima koji su, pored Jevreja, etnička grupa prema kojoj tradicionalno postoje predrasude.
Rezultati socioloških i socijalnopsiholoških istraživanja, koja su izvršena krajem 80-ih i početkom 90-ih godina u Srbiji, ukazuju na postojanje stereotipija i izrazito velike etničke distance prema romskoj populaciji od strane većinskog neromskog stanovništva.
Brojni primeri iz socijalne realnosti Srbije i nakon petooktobarskih promena 2000. godine potvrđuju prisutnost predrasudnosti neromskog stanovništva prema Romima visokog stepena: od diskriminatornog ponašanja – faktičkog ograničavanja nekih prava, do fizičkih napada.
Otuda je pitanje: »Da li se analogno antisemitizmu može govoriti i o antiromizmu kao obliku rasizma?« sasvim opravdano, te će biti obrazloženo u ovom radu. (...)

Kako upućuje A. Smith, nacija i nacionalni identitet su složeni konstrukti sačinjeni od više uzajamno povezanih komponenti/dimenzija: 1) teritorijalna dimenzija pretpostavlja postojanje istorijske teritorije/domovine: nacije su teritorijalno omeđeni entiteti, te zahtevaju sopstvenu domovinu; 2) etnička dimenzija obuhvata zajedničke mitove i istorijska sećanja; 3) kulturna dimenzija se odnosi na zajedničku masovnu, javnu kulturu; 4) pravno-politička dimenzija pretpostavlja postojanje zajedničkih zakonskih prava i dužnosti svih pripadnika nacije u okviru zajedničkog pravnog sistema; 5) ekonomska dimenzija se odnosi na zajedničku ekonomiju sa teritorijalnom mobilnošću pripadnika nacije: u okviru nacije postoji zajednička podela rada i sistema proizvodnje. (...)

Shodno navedenom, postavljeno pitanje: »Koje su to etničke karakteristike koje etnonacionalizam uzdiže u konstituens nacije?« može se preformulisati kao pitanje: »Koje komponente/dimenzije nacije i nacionalnog identiteta utiču na pojavu i jačanje etnonacionalizma?«
Pokušaj odgovora na oba pitanja sadržan je u činjenici da etnonacionalizam uzdiže spoj etničke, kulturne i teritorijalne dimenzije nacije i nacionalnog identiteta u dominantni konstituens nacije. Drugim rečima, isticanje zajedničkih mitova i istorijskih sećanja, insistiranje na postojanju i/ili ponovnom otkrivanju osobene etnoistorije,1 a u krajnjoj instanci izmišljanje etnoistorije, isticanje povezanosti s određenom teritorijalnom deonicom, a u okviru masovne, javne kulture i to uz nezaobilazno isticanje razlika od drugih etnosa, nacija, odnosno forsiranje obrasca prijatelj–neprijatelj (etnosa, nacije), jesu komponente koje čine srž etnonacionalizma. (...)

Antisemitizam i antiromizam, kao tipovi rasizma koji su prisutni u Srbiji i tokom 90-ih godina XX veka i danas, jesu, zapravo, kako je obrazloženo, epifenomen i/ili produkt etnonacionalizma kao (još uvek) dominantne političke matrice. Naime, posmatrajući kroz prizmu »grozdova ideja«zajedničke tačke koncepta rasizma i nacionalističke mitologije koja čini srž etnonacionalizma jesu i zajedničke tačke antisemitizma i antiromizma kao tipova rasizma i etnonacionalizma:
1) verovanje u posebnu »pozvanost« po kojoj je sve što se odnosi na vlastitu naciju/»rasu« primerno i sveto – npr. »sveto tlo« (»Kosovo – sveto tlo i kolevka srpskog naroda« kao okosnica srpskog etnonacionalizma),»čistota nacije«, »čistota rase«;
2) jačanje navedenog verovanja u »posebnu pozvanost« u okviru javnog diskursa utiče na intenzivno obnavljanje unutar grupne solidarnosti i izvan grupne antipatije. U kontekstu međuetničkih sukoba (realnih i potencijalnih) i izražene, te normalizovane ksenofobije, čitave grupe i delovi nacije kao »mrzitelji tuđeg« – npr. grupe »skinhedsa« i ostali (ekstremni) desničarski pokreti, kao što je obrazloženo kroz brojne primere, proizvode rasističke eskalacije i dalje učvršćivanje nacionalističkih mitova i predrasuda;
3) i rasizam i nacionalistička ideologija – pa i etnonacionalizam kao tip nacionalizma, jesu modaliteti i sredstva prikrivanja odnosa dominacije i subordinacije (između različitih nacionalnih/etničkih/rasnih itd. grupa kroz prizmu većina – manjina) unutar svoje nacije/društva/države.
U ovom potonjem slučaju reč je, zapravo, o mezo- i makrosocijalnoj ravni na kojima se očituje odnos državnih institucija i države prema svojim manjinama (sam taj odnos pokazatelj je stepena demokratičnosti jednog društva i države, o čemu je bilo reči) a koji je, kako je obrazloženo kroz brojne primere, jednom rečju – ambivalentan.
Kada je reč o pripadnicima jevrejske zajednice u Srbiji, paradoksalno malobrojnosti ove zajednice, te uprkos činjenici da na prostorima bivše Jugoslavije, pa samim tim i u Srbiji antisemitizam predstavlja marginalan politički fenomen, u Srbiji se danas mogu uočiti brojni oblici antisemitizma.
Za razliku od 90-ih godina XX veka kada u Srbiji na makrosocijalnoj ravni antisemitizam ima funkciju proizvodnje neprijateljstava različitih oblika i intenziteta prema »uvek prisutnom neprijatelju – Jevrejima« prema obrascu prijatelj–neprijatelj nacije, kao i funkciju neprihvatanja odgovornosti u okviru sopstvene nacije za neuspešno vođenje

Osnovna funkcija potiskivanja i poricanja antisemitizma prisutnog prevashodno u teološkoj misli Nikolaja Velimirovića, uz istovremeno promovisanje pozitivne predstave o životu vladike, jeste utvrđivanje, potvrđivanje i reprodukovanje kolektivnog (etničkog, nacionalnog – srpskog,odnosno verskog – pravoslavnog) identiteta Velimirovićevih sledbenika u okviru SPC, te njegovih brojnih poštovalaca u kontekstu savremene srpske pravoslavne kulture.
Dalje, iako je za razliku od političke prakse 90-ih godina na makrosocijalnoj ravni prisutna kako zvanična oštra osuda konkretnih antisemitskih akcija, tako i sprovođenje istrage od strane nadležnih službi, u Srbiji je i dalje prisutno legalizovano pravo na iskazivanje antisemitskih stavova i štampanje antisemitske literature. Potonje predstavlja jednu od posledica prihvatanja i shvatanja – od strane pojedinaca i grupa, nesumnjivo zvanično promovisane ideje tolerancije kao tolerancije »zdravo za gotovo«, ali i posledicu na mezo- i makrosocijalnoj ravni prisutnog planskog zaborava antifašizma, o čemu je bilo reči.
Višedimenzionalnost i ambivalentnost odnosa prema Jevrejima u Srbiji na mezo- i makrosocijalnoj ravni očituje se i u potvrdi i (re)produkovanju etnonacionalizma kroz instrumentalizaciju shvatanja Jevreja kao »viševekovnih prijatelja srpskog naroda« kroz obrazac prijatelj–neprijatelj i to u funkciji političke manipulacije i/ili »hvatanja za slamku« državnih zvaničnika u kontekstu aktuelnih pregovora u vezi sa statusom Kosova.
Najzad, na potvrdu ambivalentnosti i složenosti antisemitizma u Srbiji upućuje i činjenica da je etnička distanca prema Jevrejima kao vid antisemitizma neznatna, odnosno da se tokom 90-ih godina XX veka i danas može uočiti trend smanjivanja etničke distance prema Jevrejima od strane većinskog stanovništva Srbije.
Kada je reč o pripadnicima romske manjine u Srbiji, za razliku od prakse 90-ih godina XX veka na mezo- i makrosocijalnoj ravni, počinioci brojnih pojedinačnih napada na pripadnike romske manjine bivaju izvedeni pred lice pravde (uglavnom je reč o »skinhedsima«) – sve češće, ali ne i uvek zbog neefikasnosti istražnog postupka. Različiti primeri ilustruju ambivalentnost prisutnu u mezo- i makrosferi savremenog srbijanskog društva prema rešavanju brojnih problema romske populacije u Srbiji – nemogućnost ostvarivanja prava na obrazovanje, problem stanovanja u nehigijenskim naseljima itd. Na primer, kako je navedeno, iako Romi jesu naši ravnopravni sugrađani, te gradska vlast ima političku volju da im obezbedi uslove za pristojan život, obrazovanje itd., gradska vlast ipak izlazi u susret građanima novobeogradskih blokova koji ne žele Rome za (privremene) susede. Itd.
Najzad, kada je mikrosfera pretpostavljenih socijalnih odnosa u pitanju, različita sociološka i socijalno-psihološka istraživanja ukazuju na činjenicu da je ambivalentnost prisutna, ako ne i dominantna, u stereotipijama većinskog neromskog stanovništva Srbije prema Romima. Tako su, na primer, u iskazima ispitanika prisutni kontradiktorni stavovi da su Romi »vredni i marljivi« i da »teško žive jer su lenji«. Slično, neki ispitanici u svojim stavovima iskazuju izražen senzibilitet za brojne probleme romske populacije uz istovremeno prisustvo socijalne distance prema Romima.
Dakle, i odnos prema romskoj manjini karakteriše ambivalentnost na mikro-, mezo- i makroravni savremenog srbijanskog društva i države.