Vojvoda

Nedavno smo, usred mira, dobili, opet, nove četničke vojvode. Ovog puta čak petnaestoricu, pa tako ovoj sveslovenskoj i praslovenskoj reči nikako ne preti opasnost da u XXI veku postane arhaična.
U pitanju je, u stvari, složenica od sintagme voje (voja, u značenju "vojnik" ili "vojska") i od voda (od voditi), znači onaj koji vodi vojsku, zapovednik vojske, vojskovođa. Ova titula je od davnina postojala kod svih slovenskih naroda. U doba vojne demokratije vojvoda je bio vođa plemena, odnosno saveza plemena u vreme rata.
Vojvoda (lat. belli dux) je visoka titula koja je u periodu Nemanjića podrazumevala vojnu funkciju, a kasnije, u vreme Despotovine, i vojnu i civilnu vlast u oblasnoj i lokalnoj upravi.
Još od Nemanjinog vremena vojvoda je najviši vojni čin posle vladara. Otuda su vojvode pripadale krugu najkrupnije vlastele i zapovedale su odredima vojske jedne ili više župa. Shodno Dušanovom zakoniku vojvode u vojsci imaju istu vlast kao i car; tačnije, car svoju vlast vrhovnog zapovednika prenosi na vojvode. Vojvode dobijaju apsolutnu sudsku vlast i za sporove koji spadaju u nadležnost vojnog suda.
U vreme Despotovine vojvode dobijaju još veći vojni značaj jer se vode skoro neprestani ratovi za odbranu i očuvanje zemlje, pa se tako u njihovoj funkciji objedinjuju vojna i civilna vlast na poverenoj im teritoriji. Poznati Zakon o rudnicima despota Stefana (iz 1412) zna samo za vojvode u čijim je rukama bila i vojna i upravna i sudska vlast. Jedna od mera militarizacije zemlje bila je i ta što su raniju vlastelu-krajišnike, koji su upravljali krajištima, sada zamenili vojvode-krajišnici, koji su dobili još veća ovlašćenja i obaveze.
Titula vojvode postoji i u bosanskoj državi Kotromanića, kao i u Zeti Crnojevića. U ovoj poslednjoj titula se održala i posle pada zemlje pod tursku vlast, kada su vojvode postale plemenske starešine u Crnoj Gori i Hercegovini. Prema narodnoj tradiciji, naziv vojvode ili velikog vojvode preuzimaju, u toku Prvog i Drugog srpskog ustanka, narodni prvaci koji su se istakli u ratu, potiskujući tako kneževe kao stare organe vlasti.
Inače, ovaj slavizam (poput brojnih drugih) ušao je i u osmanski rečnik. U XV veku u osmanskim dokumentima (na srpskom jeziku) termin vojvoda bio je sinonim za krajiškog bega i sandžak-bega. U ovom carstvu titulu vojvode nosilo je i lice zaduženo da upravlja posedima (hasovima) sandžak-bega u jednoj ili više nahija, kao i posedima drugih visokih državnih dostojanstvenika i pripadnika carske porodice.
Predanje pripisuje ovu titulu istorijskim ličnostima, kao i likovima iz narodne epike. Vojvoda je, pored ostalih, kosovski junak Miloš Obilić. A glavni junak lepe narodne pesme o opsadi i padu grada Stalaća na Moravi je vojvoda Prijezda (zasad bez potvrde u istorijskim izvorima).
Ovu titulu nosile su takođe i starešine senjskih uskoka, a "tako se zove i Arnautin čuvar manastira Deviča i Dečana" (reč je o poznatim "manastirskim vojvodama"). Vojvode je, od samog početka (XIX vek), imao i četnički pokret.
Ova titula je najviši vojnički čin u srpskoj, a potom u jugoslovenskoj vojsci. Dobijao se samo za naročite ratne zasluge; srpska vojska imala je četvoricu vojvoda: Radomira Putnika, Stepu Stepanovića, Živojina Mišića i Petra Bojovića. Za ratne zasluge u Prvom svetskom ratu francuski maršal Franše D'Epere imenovan je za počasnog vojvodu jugoslovenske vojske.
Pored navedenih značenja vojvoda je i plemićka titula članova nekih vladarskih porodica; zatim jedan od svatovskih časnika (nosi neuobičajenu odeću, stalno je aktivan i stara se o kretanju svadbene povorke i o poretku svatova; negde se naziva i čauš, čaja) i, najzad, junačina, ljudina.
Reč ima i leksikologijsku familiju, pa je tako vojvodić sin ili unuk vojvodin, ali i prezime (uz oblike Vejvoda i Vivoda); vojvoditi znači imenovati koga za vojvodu; vojvoditi se izdavati se za vojvodu; a vojvodovati - biti vojvoda, zapovedati; vojvodstvo - čast i dostojanstvo vojvode, vođstvo, zapovedništvo, vojvodina; vojvotkinja - titula žene ili kćeri vojvode ili člana vladarske porodice i, najzad, vojvodina je oblast i pokrajina kojom upravlja vojvoda, kao i zvaničan naziv za Autonomnu Pokrajinu Vojvodinu (prvobitno ime: Vojvodstvo Srpsko i Tamiški Banat).
Postoje i složenice: vojvod-baša, podvojvoda, nadvojvoda, nadvojvotkinja.