|
Godina XVIII (2006)
|
1-31. mart 2006.
|
 |
|
|
Republika
|
Kultura
|
|
|
|
|||||||||||||||
|
Jovan Bajford, "Potiskivanje
i poricanje antisemitizma - sećanje na vladiku Nikolaja Velimirovića u
savremenoj srpskoj pravoslavnoj kulturi", izd. Helsinški odbor za
ljudska prava, Beograd 2005, str. 235
Vladika Nikolaj Antisemitski Proces rehabilitacije episkopa Nikolaja Velimirovića tokom prethodne dve decenije, mnogobrojni putevi i načini izabrani od strane najekstremnjih delova Srpske pravoslavne crkve ali i elitnih predstavnika savremene srpske pravoslavne kulture da se iz kolektivnog sećanja potisnu i opovrgnu njegovi kontroverzni stavovi, pre svih oni koji se tiču negativnog odnosa prema Jevrejima, te bespoštedni napori da se dokaže "svetost" ovog pravoslavnog teologa i on kanonizuje - što je maja 2003. godine i učinjeno - predmet je ove vrlo opsežne studije Jovana Bajforda, profesora socijalne psihologije Univerziteta u Notingemu.U istraživanju Velimirovićeve rehabilitacije autor najveću pažnju poklanja diskursu javnog pamćenja, odnosno prikazivanju Velimirovića u medijima, u govorima na raznim političkim skupovima i verskim svečanostima, u knjigama, pamfletima, dijalozima i polemikama intelektualaca i sl. Kolektivno, odnosno javno pamćenje, za razliku od istorijskih činjenica, uvek je simplifikovano, ideološki angažovano, dvosmisleno, svodi interpretaciju istorijskih događaja na mitske arhetipove. Stoga je samo javno pamćenje, budući neistorijsko ili bolje reći "protivistorijsko", sposobno da proizvede od zločinaca heroje, od krivaca žrtve, od uzroka posledicu a od posledice uzrok. Da je to tako, danas nam vrlo jasno svedoči primer glorifikacije srpskih generala, pre svih Ratka Mladića, kojima kolektivno pamćenje, uprkos nesporno počinjenim zločinima u nedavnom ratu u Hrvatskoj i Bosni, uporno pokušava da pribavi oreol "srpskih boraca za istinu i pravdu i veru pravoslavnu". Antisemitizam vladike Nikolaja u njegovom teološkom opusu jeste ključna tačka oko koje se spori liberalni deo javnosti (koji je u ogromnoj manjini) sa konzervativnim crkvenim krugovima i srpskom desnicom koji dominiraju društvenim i političkim životom današnje Srbije. Suština tog disputa jeste u tome da li vladiku treba pamtiti kao "najvećeg srpskog duhovnika posle svetog Save" ili prosto kao vladiku čija su filozofska shvatanja poprimila ne samo kleronacionalističku formu nego su čvrsto ukorenjena u nacifašistički ideološki kontekst tridesetih godina XX veka koji je harao Nemačkom i Italijom, i hvatao korene čak i u nekim delovima demokratske Evrope. Nikolajeve predrasude prema Jevrejima izražene u njegovim spisima od kojih je najpoznatiji Poruka srpskom narodu kroz tamnički prozor, u najboljoj su nacifašističkoj tradiciji i sasvim neprihvatljive za jednog hrišćanskog mislioca, naročito za onoga za koga se zahteva
Svesno potiskivanje Nikolajevog antisemitizma ostavljalo je praznine u diskursu kolektivnog sećanja pa je moralo biti popunjeno drugim, povoljnijim sadržajima. Ti sadržaji su bili razni, a najčešće mitotvorački. Tako je za samo nekoliko godina od izdajnika, klerofašiste i antisemite čije je ideje nakon Drugog svetskog rata osudila ne samo Titova vlast nego i deo crkvenih krugova (naročito aktivno u tom smislu bilo je Udruženje pravoslavnog sveštenstva), vladika Nikolaj postao "mučenik za narod i veru istinitu". Taj svesno stvoreni mit o navodnom Nikolajevom mučeništvu u "nemačkom zarobljeništvu" trebalo je da u najširoj javnosti, odnosno javnom mišljenju potpuno potisne sve njegove negativne osobine. Relativizacija Velimirovićevog antisemitizma naročito je došla do izražaja u javnim istupima i tekstovima teoloških pisaca proisteklih iz škole mišljenja Justina Popovića (Atanasije Jevtić, Amfilohije Radović, Artemije Radosavljević, Irinej Bulović), sveštenih lica i službenika SPC poput dr Žarka Gavrilovića, Slobodana Mileusnića i drugih, versko-nacionalno orijentisanih srpskih književnika Vuka Draškovića, Dobrice Ćosića, Danka Popovića, Matije Bećkovića, Predraga Kijuka, Slobodana Rakitića ali i pripadnika ekstremnih desničarskih i verskih organizacija, npr. nedavno preminulog Nebojše Krstića, osnivača Obraza, Mladena Obradovića, sadašnjeg vođe ovog udruženja, Branimira Nešića, vođe tzv. Srpskog sabora Dveri, Milana Batesa, lidera organizacije studenata Filozofskog fakulteta u Beogradu Sv. Justin Filozof, i drugih. Iako u svim tim istupima upadljivo nedostaju pravi dokazi o Velimirovićevom "mučeništvu" to nije smetalo protagonistima takvih tvrdnji da "muke i stradanja vladike Nikolaja" uzmu zdravo za gotovo, kao svršenu, aksiomatsku činjenicu. Većina tih tvrdnji zasnovana je na opštim retoričkim stavovima poput "prošao je kroz pakao Dahaua", odnosno "mnogi očevici su posvedočili o njegovim stradanjima", dakako bez navođenja izvora o tome itd. Osim metoda supstitucije negativnih strana Velimirovićeve ličnosti i dela mitom o "mučeništvu" i "svetosti", Bajford ističe da su predstavnici desnice i srpske pravoslavne kulture redovno primenjivali i metode energičnog poricanja da je vladika ikada bio antisemit, negirajući "predrasude" o Nikolaju koje su "plod komunističke i ateističke propagande", a neretko su koristili i metod ofanzivne retorike kada bi ustajali u njegovu odbranu. Te filipike su naročito karakteristične za dvojicu najvećih - kako ih mnogi van crkveno-teoloških krugova kolokvijalno nazivaju - "jastrebova" u Srpskoj pravoslavnoj crkvi Atanasija Jevtića i Amfilohija Radovića. Bajford jasno uočava da apologija Velimirovića od strane srpske teološke misli, kada je o antisemitizmu reč, ide u više pravaca: od potpunog poricanja da je vladika kao božji čovek uopšte mogao biti antisemita, preko odbijanja da se o tome raspravlja - što je takođe jedan od oblika poricanja ("ko je taj ko može da raspravlja o teološkim stavovima sv. vladike Nikolaja?"), pa do povlačenja "jasnih granica" između termina "antisemitizam" i "antijudaizam", pri čemu, prema apologetama Velimirovića, ovaj prvi znači "primitivnu mržnju prema Jevrejima koju je gajio Hilterov fašizam", a drugi, "puko neprihvatanje jevrejske religije i njezinih dogmi koje govore o Hristu kao varalici", što je navodno imao u vidu vladika Nikolaj kada je kritikovao Jevreje i njihov odnos prema hrišćanima. Nepoverenje i mržnja prema Jevrejima predstavljaju zapravo panhrišćanski fenomen (ne, dakle, samo katolički "izum" kako se u SPC upinju da dokažu) negde izražen više a negde manje u zavisnosti od aktuelnih društvenih i političkih prilika. U Srbiji podela i mržnje, ratova, bede, oskudice i sve jače izraženog kleronacionalizma, ta pojava sve više uzima maha. Rastuća popularnost dela Nikolaja Velimirovića i njegovo ekspresno proglašavanje za sveca (nekakva srpska verzija ideje santo subito) samo ilustruju ovaj trend u srpskoj pravoslavnoj kulturi, ali nažalost i celom srpskom društvu. Utoliko je značaj ove Bajfordove studije veći za čitaoce okrenute sadašnjosti i budućnosti i neopterećene mitovima i avetima prošlosti.
|
|||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
|
Republika
|
