Ideja socijalizma juče, danas, sutra
Svako vreme ima svoju ideologiju koja
otvoreno ili prikriveno proganja i nastoji da uništi svoju opozicionu
ideju, želeći da ostane sama, apsolutno slobodna
Knjiga koja se u ovim koricama našla
predstavlja izbor mojih rasprava, eseja, polemičkih reagovanja nastalih
u periodu od 1963. pa u naredne tri decenije.*
Tek kad sam izbor završio, uočio sam da su svi ti tekstovi nastali
nekim određenim povodom, reagujući polemički na neki sasvim konkretan
izazov ili bivajući po pozivu angažovan na naučnim skupovima ili debatama
koje su u tim decenijama gotovo bez izuzetka tematizovale problem
čovekovih sloboda u društvu, posebno socijalističkom.
To da je kapitalizam, principijelno uzev, iscrpeo sve svoje sistemske
mogućnosti sa stanovišta stvarne čovekove slobode, te da je sledeći,
bitno novi korak u daljem istorijskom čovekovom približavanju slobodi
zadatak novog, socijalističkog sistema, to je bilo nešto |
|
|
što kod mislilaca izvorne marksističke provenijencije nije podlegalo nikakvoj
sumnji, pa se samo još postavljalo pitanje: da li su socijalističke revolucije
20. veka u izboru konkretnog sistemskog modaliteta doista pronašle put koji
pouzdano vodi do cilja? Stoga čitalac ne treba da se čudi što se ovi tekstovi
gotovo bez izuzetka bave sudbinom autentične ideje socijalizma u vremenu
u kojem je "socijalizam kao svetski proces" zaboravio na slobodu
kao njen supstancijalni element.
Čemu tematizacija socijalizma
Pitanje, međutim, koje se u prvoj deceniji 21. veka može s razlogom postaviti
glasi: čemu uopšte danas tematizacija ideje socijalizma? Zar nije, najzad,
jasno da je projekat socijalističkih društvenih odnosa definitivno propao?
I, konačno, zar sva dosadašnja "levičarenja" nisu čovečanstvo
koštala previše nedužne ljudske krvi u "protivprirodnim" i iluzornim
pokušajima da se uspostavi sistem socijalne pravde, koji je isključivo
utemeljen na eshatološkoj imaginaciji genijalnih, jednom humanistički
motivisanih, a drugi put vlastohlepno zainteresovanih pojedinaca, revolucionara.
"Proizvođačima socijalne magle", počev od renesanse, pa zaključno
sa socijalutopistima 18. veka, pridodat je, najzad, i veliki tvorac naučnog
socijalizma Karl Marks, mada je ovaj tek smešten sa stolicom u predvorju
sudnice u kojoj je Lenjinu, Staljinu, Mao Cedungu, zajedno sa njihovim
krupnijim i sitnijim sledbenicima, već izrečena smrtna presuda za zločinačko
nasilje nad istorijom.
Ideja kapitalizma, veruje se, kao ideja globalnog socijalnog poretka,
koja je u punom saglasju sa prirodom čovekovom, skršila je i razbila u
paramparčad tog "socijalističkog monstruma", udarivši mu glogov
kolac da se njegov duh nikome više ne javi ni u snu.
Obnova tematizacije te ideje pri današnjem stanju stvari na srpskoj političkoj
sceni i nakon iskustava koja je ova zemlja imala sa tom idejom od 1944.
godine, pa sve do samog kraja 20. veka, čini se još čudesnijom i a priori
osuđenom na propast. Dramaturgija događanja u Evropi, a posebno na tlu
bivše Jugoslavije, tokom 90-ih godina prošlog veka jasno potvrđuje da
socijalizam (takav kakav se kao društveni sistem svetu predstavlja) nije
uspešno priveo realizaciji nijedan od svojih uzvišenih ciljeva: slobodu,
bratstvo među narodima kao temelj socijalnog jedinstva u nacionalno složenim
državnim zajednicama i harmonije u međunarodnom prostoru, te, najzad,
društvenu jednakost među ljudima u neprotivrečnom skladu sa slobodom svakog
pojedinca.
Dugogodišnji protagonisti "realnog" ostvarivanja tih ciljeva,
držeći neprikosnoveno sve poluge vlasti u svojim rukama u čvrstom uverenju
da su veliki kreatori istorije, završili su (danas je to definitivno jasno)
na njenom smetlištu, ređe kao humanistički motivisani utopisti, a češće
kao za svagda ukleti nosioci totalitarne volje za moć, ili čak najčešće
kao krvožedni šovinisti, ratni zločinci (bez obzira da li im je suđeno
ili ne) i najprizemniji kriminogeni grabljivci materijalnih dobara - secikese,
lopovi, pljačkaši.
Pri svemu tome, socijalizam se, a ne protagonisti praktične realizacije
njegovih ideala, proglašava za najveću sramotu nacionalne istorije. Dojučerašnji,
dobro plaćeni ideolozi te "nacionalne sramote" mirne savesti,
gotovo svi izreda, upisuju se u još bolje plaćene ideologe žigosanja te
"sramote", kao da su na toj "pravoj strani" od samog
svog rođenja, spremni da još jednom žrtvuju i sam život za opšti napredak
i blagostanje naroda. Stoga je u očigledno prevarenom narodu na isto tako
očigledan način otelovljena sramota i poniženje uma, dostojanstva čovekovog
i njegovih moralnih ideala iz kojih je on crpeo energiju tokom čitave
svoje istorije.
Levica i desnica
Nijedna socijalna filosofija ne može da ignoriše drevno, bezbroj puta
potvrđeno saznanje zdravog razuma i nesporne zaključke koje je iz tih
saznanja izvukao: prevare i razočaranja su večni koliko i čovekovo neposustajanje
u iluzornom verovanju i borbi za konačni trijumf istine nad neistinom,
pravde nad nepravdom, dobra nad zlom. Čovekova egoistička težnja nejednakosti,
institucionalizaciji socijalne nepravde i međusobnog porobljavanja jednako
je večna koliko i njegovo nemirenje, odnosno njegova borba za uspostavljanje
društvenog poretka jednakosti, socijalne pravde i slobode svakog pojedinca.
Stoga su tzv. leve političke ideje jednako kao i tzv. desne utkane u ontološku
strukturu ljudskog sveta sa krajnjom osnovom u protivrečnoj prirodi čovekovog
bića. Fundamentalne konsekvence ovog stava na političku sferu društva
se tiču, pre svega, ideje demokratije čije institucije u načelu jemče
razvoj čovekove političke slobode u društvu, obuhvatajući ovaj polaritet,
što u praksi znači pluralizam političkih ideja i interesa, koji ne može
mimoići u svom konstituisanju nijedna koncepcija političkog sistema koja
deklariše svoje respektovanje čovekovih političkih sloboda. Kao što znamo,
svi politički sistemi, bilo leve bilo desne provenijencije, koji su ignorisali
u praksi ovaj stav, završili su u diktaturi.
"Desne ideje" su u principu i po prirodi same stvari ideje onoga
što jeste, ideje onoga što je već došlo do svog prava, te su stoga apologija
postojećeg. Drugim rečima, "desne ideje" reprezentuju vladajuću,
samozadovoljnu, te prema tome i konzervativnu stvarnost koja je, po pravilu,
životno zainteresovana da se promene ne dogode. Tek kad nosioci te stvarnosti
shvate (i ukoliko shvate) da su promene neminovne i da odupiranjem "novom"
mnogo više gube nego prilagođavanjem, dogodi se ono što smo bezbroj puta
iskusili - vrednosni haos i politička pometnja. "Leve ideje"
su, pak, ideje onoga što tek treba da bude, ideje negacije onoga što jeste,
te su, prema tome, ideje promene. Njihova je teleologija, bar što se destruktivne
usmerenosti tiče, "iznuđena" i data je u samom karakteru njihovog
društvenog položaja.
Važno je ovde odmah podsetiti na staro otkriće dijalektičkog mišljenja,
po kojem se i svaka "leva politička ideja" u svom ostvarenom
vidu (dakle, nakon što se potvrdi kao vladajuća) postepeno transformiše
u "desnu", izazivajući vlastitu negaciju koja, kao ideja o novom
prostoru slobode, nagoveštava neko novo vreme. U tom smislu ideja socijalizma
kao ideja društvenog poretka istinske slobode, jednakosti i socijalne
pravde je ideja "večnog" obnavljanja čovekovih težnji sve umnijem
društvenom poretku, kao i ideja neprekidnog obnavljanja energije organizovanog
političkog osporavanja stalno novih vidova političke neslobode i društvene
nejednakosti. Utopijski karakter ostvarivosti te ideje u njenom definitivno
čistom i savršenom vidu nipošto ne obesmišljava čovekove napore na izmeni
sveta, već naprotiv, tu delatnost kao svesno preobražavalačku delatnost
čini slobodnom ljudskom delatnošću, a izmenjeni svet koji je njen rezultat,
ma koliko ne bio u punom skladu s projektovanim ciljem, čini ljudskim
svetom. Otuda je i od velike praktično-političke važnosti razumeti da
su i "leve" i "desne" ideje, ma koliko u svom programsko-političkom
vidu po sili same stvari bile vrednosno orijentisane, definisane i specifičnim
ontološkim kauzalitetom kojem određuje meru istorijsko vreme, u čemu čovek
nije tek pasivni subjekt, već i njegov slobodni mada, konkretnim okolnostima,
ograničeni stvaralac.
"Leve ideje" su, dakle, ideje moguće i održive promene samo
ukoliko su usklađene sa istorijskim mogućnostima, odnosno ukoliko uvažavaju
objektivna istorijska ograničenja. U protivnom, izvršene promene moraju
biti plod političkog nasilja nad istorijom, te kao istorijski nedelotvorne
društvo neminovno uvode u "voluntaristički ćorsokak". Desnim
programskim idejama time biva otvoren put da, u formi "revolucionarnog",
trijumfalno povrate svoje "istorijsko pravo", ali će ono ovog
puta biti ojačano i zasnovano i na neuspehu praktične realizacije "levih
ideja". To se dogodilo u 20. stoleću sa idejom socijalizma u lenjinističko-staljinističkoj
"izvedbi", koja je, kao istorijski preuranjena, na vlastitom
zgarištu sasvim zakonomerno "kumovala" revandikacionom piru
ideja ekstremnog liberalno-demokratskog kapitalizma koji je na planetarnom
nivou globalizovao zavisnost nerazvijenih (istočnih) od razvijenih (zapadnih)
zemalja.
Boljševički ispad
Takva zakonomerna očekivanja su zasnovana upravo na Marksovoj filosofsko-istorijskoj
koncepciji s kojom "boljševički istorijski ispad" nema gotovo
nikakvog bitnog srodstva. Drugo je pitanje da li je i koliko je, naročito
iz perspektive prve dekade 21. veka, sama Marksova koncepcija koherentna
i realistički utemeljena, a posebno koliko u njegovoj socijalnoj imaginaciji
i viziji budućnosti ima eshatološkog i utopijskog, a koliko još živog, filosofski
neprevaziđenog i kritički usmeravajućeg.
S tim u vezi, teško je osporiti tačnost i današnju inspirativnu vrednost
Marksove kritike formalizma buržoaske demokratije, a naročito filosofsko-antropološke
osnove te kritike. Gotovo sve Marksove ocene koje je još tada izrekao o
ograničenim mogućnostima pojedinca, da se nekim stvarnim uticajem na donošenje
važnih odluka u procesu savremenog demokratskog odlučivanja potvrdi kao
"zoon politikon", vrede i danas zajedno sa njihovom argumentacijom.
To posebno važi za povezanost funkcionisanja savremenog sistema demokratije
sa krupnim privatnim kapitalom, koji se sve više organizuje na multinacionalnom
i planetarnom nivou, gomilajući do besmislenih razmera bogatstvo u rukama
sve užeg kruga svetske oligarhije, posebno one najjače, američke. Možda
je smislenije povezati fukcionisanje te demokratije, a posebno informativno-mas-medijskog
sistema u okviru nje, sa vladavinom novca uopšte, kao što je, uostalom,
i sam Marks to učinio sa stanovišta svoje teorije otuđenja i fenomenologije
postvarene čovekove svesti i postvarenih društvenih odnosa uopšte. Naime,
nije preterano reći da danas, više nego u drugoj polovini 19. veka, važi
stav da nema istine u političkim procesima na nacionalnom kao, uostalom,
i na međunarodnom nivou koja se ne može "kupiti", odnosno neistine
koja se ekonomskom prinudom ne bi mogla podići na nivo njenog istinitog
važenja, uz istovremeno pribavljanje moralnog i demokratskog legitimiteta.
Uprkos tome, ali i baš zato, demokratija sve više dobija zvaničnu političku
i moralnu podršku, kako na unutrašnjem tako i na međunarodnom planu, pri
čemu se u propagandno ideologiziranoj formi predstavlja kao istinska sloboda
čovekova, koju je opravdano čak i silom naturiti svim narodima sveta. Na
taj način jedan partikularni, tj. posebni nacionalni interes, s osloncem
na silu, ili postvareni međunarodni demokratski mehanizam uspeva da se nametne
i afirmiše kao interes čitave međunarodne zajednice.
To što se u okviru suptilne kritičke analize sa stanovišta teorije otuđenja
i postvarene društvene svesti može izreći na račun stanja stvarne demokratije
u zemljama "demokratskog Zapada", u neuporedivo većoj meri važi
za zemlje bivšeg "realsocijalističkog sveta", odnosno zemlje "demokratske
tranzicije", što je eufemistička sintagma za označavanje restauracije
kapitalizma u zemljama poraženih diktatura jednopartijskih sistema. Ovde
se uspostavljanje ili funkcionisanje sistema višepartijske demokratije,
gotovo bez izuzetka, događa kao vulgarna vladavina stranačkih pluraliteta
na svim društvenim nivoima, koja, s jedne strane, daje demokratski legitimitet
munjevitom i kriminogenom nastanku neooligarhije, a na drugoj, taj legitimitet
daje beskrajnom materijalnom osiromašenju naroda koji će, opet, toj oligarhiji
na "političkom tržištu" ponuditi najnižu moguću cenu "svoje"
političke volje.
Ispisivanje ovih kritičkih opaski na račun savremenih vidova demokratije
nipošto ne znači da sistem savremenih demokratskih institucija ne predstavlja
veliku civilizacijsku tekovinu koja je, bez sumnje, unapredila čovekov politički
položaj u društvu, ili da bi demokratija kao sistem političkih odnosa u
savremenom političkom društvu mogla imati alternativu u bilo kom obliku
autokratije. To je samo još jedno od nepobitnih svedočanstava i o "večno"
obnavljajućoj energiji čovekove volje za moć i njegovih neprekidnih nastojanja
da stečenu društvenu premoć nad drugima institucionalno ovekoveči i na novom,
istorijski suženom ili izmenjenom prostoru čovekove neslobode.
Toga je bio svestan i Marks, pa je, pred kraj života, imajući u vidu ta
realna demokratska dostignuća i potencijale buržoaske demokratije, u svom
čuvenom govoru radnicima u Amsterdamu, dozvolio mogućnost da bi njene institucije
mogle poslužiti nenasilnom
|
revolucionarnom društvenom prevratu i uspostavljanju novih socijalističkih
društvenih odnosa. Problem je, međutim, u tome što on nije ostavio
iza sebe nikakvog traga o reviziji realpolitičkih aspekata svoje
teorije proletarijata, već je u radničkoj klasi kao realnom društvenom
činiocu video osnovnog nosioca praktične realizacije programa revolucionarnih
promena i uspostavljanja sistema novih socijalističkih odnosa, u
kojem bi ona, umesto buržoaske klase, bila vladajući politički činilac.
On, pri tom, očigledno nije u dovoljnoj meri uzeo u obzir posledice,
inače,
|
|
|
|
Vincent Van Gogh, Farmhouse
in a Field, 1888.
|
 |
očekivanog razvoja visoke tehnologije na promene u socijalnoj strukturi
društva u kojoj radnička klasa klasičnog tipa neminovno postepeno postaje
manjinski sloj društva. On, isto tako, očigledno nije u dovoljnoj meri uzeo
u obzir činjenicu da taj isti tehnološki razvoj omogućuje eliminaciju zakona
pauperizacije i antagonizirajućeg potencijala radničke klase kao političkog
subjekta.
Mada u istorijski potpuno nedozrelim uslovima sa kojima Marks nipošto nije
računao u svojoj filosofiji revolucije, lanac "uspešnih socijalističkih
revolucija" u 20. veku pokazao je ipak na empirijski način svu realnu
insuficijentnost radničke klase kao samostalnog vladajućeg političkog činioca
u društvu i to u oba praktična modela - sovjetskom i jugoslovenskom. Onaj
prvi će ostati u istoriji zapamćen kao vulgarna vladavina partijske birokratije
u ime radničke klase koja je pretvorena u apsolutni objekat i nemuštu ikonu
na levijatanskim zidinama hrama sovjetskog svedržavlja. Onaj drugi će, pak,
biti vulgarni pokušaj partijske birokratije da sve vidove vlasti fiktivno
prenese na radničku klasu, znajući unapred da će faktička vlast ostati u
njenim rukama, budući da radnička masa objektivno taj teret neće moći preuzeti
na sebe. Kao što znamo, krajnji rezultat, suštinski uzev, u celosti je bio
isti.
Poznato je da mnogi marksolozi i marksistički teoretičari misle da u Marksovoj
teoriji proletarijata osnovni pojam (pojam proletarijata) figurira isključivo
kao filosofsko-istorijska kategorija, a ne kao realni socijalno-politički
činilac. Da se o toj isključivosti ipak ne radi, čini se da je dovoljno
ukazati, između ostalog, samo na činjenicu da se Marks i lično veoma mnogo
angažovao u radničkom pokretu, posebno u organizovanju Prve internacionale,
radeći na praktičnoj pripremi revolucije koju bi izvela upravo postojeća
radnička klasa, prešavši put od "radničke klase po sebi" do "radničke
klase za sebe". On je, zapravo, na izvestan način ostao do kraja zatočenik
svog uverenja da je prinudni i eksploatisani karakter radničkog rada nepresušno
vrelo rađanja revolucionarne svesti, zrelosti i prevratničkog raspoloženja
radničke klase kao klase.
Trajnost ideje slobode
Što se, s druge strane, tiče Marksove kategorije proletarijata kao filosofsko-istorijske
kategorije, ona, budući da na filosofski još neprevaziđeni način zastupa
ideju opšteljudske emancipacije, bez sumnje ostaje i dalje nezamenljivi
kapital i kritički sadržaj svake stvarne ideje socijalizma kao ideje koja
će uvek i iznova da se odupire svakom pokušaju konzerviranja uspostavljenog
oblika čovekove neslobode, nejednakosti i socijalne nepravde.
Ideja socijalizma, dakle, nije, niti može biti uslovljena bilo čijim,
pa ni Marksovim učenjem kao takvim, jer nijedno učenje nije "starije"
od čovekove egzistencije. U tom smislu, sudbinu socijalizma ne treba povezivati
sa sudbinom Marksovog učenja, već sudbinu Marksove filosofije treba dovoditi
u vezu sa njenim aktuelnim socijalističkim potencijalom i njenom sposobnošću
da istinskom socijalističkom pokretu osvetli pravac mogućeg kretanja do
cilja, ma koliko taj cilj u svom konačnom vidu bio utopijskog karaktera.
U tom ontološkom smislu će veliki i slavni filosof "pozitivne utopije"
Ernst Bloh, obraćajući se 1968. godine učesnicima Korčulanske filosofske
letnje škole, istaći: "Centar onoga oko čega sve naše misli, želje,
nade i djela, ako nešto vrijede, kruže, uvijek je socijalizam".
Svako vreme ima svoju ideologiju koja otvoreno ili prikriveno proganja
i nastoji da uništi svoju opozicionu ideju, želeći da ostane sama, apsolutno
slobodna. Čak i onda kad ideološki i politički pluralizam uzima za svoj
princip, ona se odnosi prema njemu de facto licemerno, poštujući ga uglavnom
samo onoliko koliko mora. Baš zato što je civilizacijski razvoj unapredio
i ojačao formalno moralni, politički i istorijski legitimitet društvene
jednakosti ljudi, čini se da je opšta hipokrizija u srazmernom porastu
sa merom tog civilizacijskog razvoja, tako da Rusoovljeve rezerve u pogledu
teze o moralnom progresu koji se u ljudskoj civilizaciji ostvaruje dobija
na značaju i aktuelnosti.
Ovo je upravo to vreme koje uzima za svoj temeljni princip ideološki i
politički pluralizam čije važenje treba da jemče moderne demokratske institucije,
a uistinu je to antisocijalističko vreme. Nastojeći da posredstvom svojih
svemoćnijih i sve raznovrsnijih propagandnih sredstava ideju socijalizma
poistoveti sa idejom i praksom primitivnog, istorijski neutemeljenog komunizma,
ono svako zalaganje i borbu za uspostavljanje realno moguće društvene
jednakosti i socijalne pravde žigoše kao borbu za ukidanje prirodnih razlika,
ugrožavanje slobode pojedinca i vezivanje ruku stvarnim nosiocima opštedruštvenog
i opšteljudskog progresa. Na taj način ostaje netaknut privilegovani status,
odvezane ruke i apsolutna sloboda, u "zemljama tranzicije",
pojedincima, pojedinim društvenim grupama ili političkim činiocima da
u procesu restauracije kapitalizma nesmetano opljačkaju društveno bogatstvo
i svirepo bace u materijalnu bedu ogromnu većinu naroda, uništavajući
pri tom milione života, a u razvijenim zemljama na međunarodnom planu
odvezane ruke da rafiniranom eksploatacijom nerazvijenih ekonomija stalno
uvećavaju vlastito bogatstvo, kako bi sa lakoćom očuvali socijalni mir
i "razvijali demokratiju" na unutrašnjem planu.
Zbog svega toga je socijalistička ideja danas u bitnom smislu najnepoželjnija
ideja, posebno u zemljama bivšeg "realsocijalističkog sveta",
u kojima se ona čini odgovornom i za one "grehe istorije" koji
su počinjeni i pre njenog začeća. Nevolje ideje socijalizma su ovde utoliko
veće što nju na političkoj sceni i dalje zastupaju krhotine tog "starog
sveta", koje olako s vremena na vreme menjaju imena i političke programe
u potrazi za političkom voljom bilo kog parčeta biračkog tela, a da se
pri tom ipak ne odriču nijednog značajnog krajputaša iz svoje "slavne"
političke biografije. Možemo ipak verovati da će ideja socijalizma nakon
svih njenih istorijskih peripetija ipak pasti u ruke društveno kompetentnih
političkih činilaca koji će je slediti po meri njenog "istorijskog
prava" i tako započeti novi, nadajmo se, uspešniji civilizacijski
ciklus.
Znam, prema tome, da sam čak i ovim pokušajem ideološki emancipovanog
zastupanja ideje socijalizma upravo drsko na sebe navukao od truleži raspalo,
musavo i pocepano odelo gubavca, te da, išetavši bezazleno među ljude,
širim oko sebe nepodnošljivo neprijatne mirise, vraćajući okruženju sećanje
na "ono što smo za svagda želeli da zaboravimo".
Ali, čovek ništa istorijski važno ne sme da zaboravi. To što smo upravo
"želeli za svagda da zaboravimo" moramo (kad se već dogodilo)
pretvoriti u plodotvorno iskustveno bogatstvo, kako bismo lakše prepoznali
gde počinju "gresi istorije", a gde "gresi" vlastohlepnih
moćnika ili neostvarivi snovi naših savremenika ma koliko oni bili humanistički
motivisani.
Ideja ove knjige je upravo time inspirisana.
* Pogovor knjizi Socijalistička
jugoatlantida, koja uskoro izlazi iz štampe. Oprema redakcijska.
|
