|
Godina XVII (2005)
|
1-31. jul 2005.
|
 |
|
|
Republika
|
Kultura
|
|
|
|
|||||||||||||||
|
Prevodioci trideseti put na beogradskom međunarodnom susretu Mada su po prirodi svoga posla usamljenici - a možda upravo zbog toga - književni prevodioci vole da se druže s ljudima iste struke i sličnih interesovanja. Zato udruženje koje ih okuplja svake godine, počev od 1975, upriličuje jedan međunarodni skup, najveći ove vrste kod nas, na kojem književni prevodioci iz naših krajeva i iz mnogih zemalja sveta imaju prilike da se sastanu i u neposrednom dodiru među sobom razmene svoja dragocena iskustva.Ove godine, na jubilarnom, 30. Beogradskom međunarodnom susretu prevodilaca (26-29. maj, u sedištu Udruženja književnih prevodilaca u Francuskoj 7), uz učešće tridesetak gostiju iz Danske, Francuske, Mađarske, Makedonije, Nemačke, Poljske, Portugalije, Rumunije, SAD, Slovenije i Ukrajine, te prevodilaca iz SCG i samog Beograda, razgovor se u okviru radioničkih okruglih stolova vodio na pet, za ovu priliku posebno odabranih tema, uz nadu da one odgovaraju profesionalnom interesu prevodilaca, zanimanju ljudi koji se šire bave književnom kulturom, i da unekoliko odslikavaju raspoloženje vremena. Tema Pisac kao prevodilac je staru nedoumicu o odnosu kreativnih moći autora i prevodioca (sukob ili potpora) intenzivirala njihovim sastavljanjem u jednoj osobi; Tumačenje i značenje stavilo je prevodioca pred izbor da verno prenese značenje originala, ili da ga kreativno protumači; tema Prevod kao otkrivanje originala već se otvoreno opredelila za stvaralačko angažovanje prevodioca; četvrta, Prevodilačke poetike u 20. veku, predstavljala je pokušaj da se, na prelazu vekova i milenijuma, sažeto prikažu škole teorijske misli o prirodi i metodu prevodilačkog umeća; peta tema, Prevod: potvrđivanje ili poništavanje kulturnih razlika, našla se u posebnom sazvučju s iskušenjima procesa globalizacije, koji jezike male rasprostranjenosti stavlja pred neminovnost pojačanog zalaganja za svoj opstanak. Izbor i formulisanje pete teme sa svoje su strane podstakle dve nedavno objavljene teorijske knjige. U delu O različitim metodima prevođenja (Rad/AAOM, 2003, prevod Aleksandra Bajazetov-Vučen), autor Fridrih Šlajermaher, u dilemi da li u prevođenju privesti čitaoca piscu (postranjivanje) ili pisca čitaocu (podomaćivanje), još daleke 1838. odbacuje etnocentrično prevođenje (koje ničim ne obogaćuje ciljni jezik nego ga potvrđuje u njegovoj samodopadljivosti), i zastupa otvorenost za strano, gde prevodilac treba da postigne "stranu sličnost" ne škodeći svom jeziku. Opšta savremena sociološka misao o krizi ličnog identiteta, povlačenju u samodovoljnost, zatvaranju pred Drugim, što podjednako pogađa pripadnike oba pola, našla je svoje književnoprevodilačke odjeke i u delu Prevođenje i slovo, ili konačište za dalekog (Rad/AAOM, 2004, prevod Aleksandra Mančić), gde autor Antoan Berman suštinu prevođenja, u njegovom etičkom usmerenju, vidi u "otvaranju dijaloga, mešanju, decentriranju", spremnosti da se prizna i prihvati Drugi. Očito je došlo vreme da se dovede u pitanje trajna validnost tradicionalnog suda da je dobar prevod onaj koji se "ne oseća", koji zvuči kao da je autor delo pisao na jeziku prevoda; prevod ima pravo na stranost, jer autentično umetničko delo postoji samo na maternjem jeziku. Ne čudi što je ova tema veće zanimanje pobudila kod učesnika iz jezičkih sredina manjeg obima - iz Mađarske, Slovenije, Poljske. Roland Orčik (Segedin; pesnik, prevodilac, urednik) ovu temu povezuje s razmišljanjem o prirodi prevodilačkog posla mađarskih autora okupljenih oko novosadskog časopisa Uj Symposion (koji, sve od 1961, objavljuje i mađarske autore i prevode južnoslovenskih pisaca): da li oni svojim
U svom prilogu "Prevod kao međusoban odraz susednih naroda", Zoltan Virag (Segedin; profesor, prevodilac) navodi slučaj mađarskog lekara, pisca, prevodioca i izdavača Kornela Šentelekija koji je, službujući početkom 20. veka u Bačkoj, smatrao svojom dužnošću da omogući kulturni dijalog između sunarodnika Srba, Hrvata, Mađara i Nemaca, delujući kao pokrovitelj manjinskih autora. Po Šentelekiju, plodno međudejstvo u interetničkom dijalogu nikad ne može da se ostvari samo u maternjem jeziku, već traži uravnoteženu mešavinu jezika i kultura koji postoje naporedo; samo sposobnost za dijalog i priznavanje drugosti može da prihvati rizik opštenja identiteta, i očuvanja u raznolikosti. U svom provokativnom viđenju dileme o razlikama, Agnješka Lasek (Poljska; profesor, prevodilac) utvrđuje da verno, objektivno prevođenje književnog teksta, takoreći jezičko kopiranje originala, neminovno podrazumeva potvrđivanje razlika. Ali, pita se ona, da li prevod koji naglašava razlike između kultura može biti prihvaćen u novom jezičkom prostoru kao prava umetnička vrednost? Kako je jezik materijal za građenje umetničkog dela, te razlike, po njoj, moraju bar delimično da se nivelišu. Dve suviše bliske kulture, kao poljska i srpska, ne trpe preterano potvrđivanje razlika, jer ove, budući samo nijanse u značenju, mogu biti prihvaćene tek na podlozi prepoznatljivosti. Paradoksalno, po njoj, prevod zahteva poništavanje određenih razlika da bi potvrdio suštinsku različitost dveju kultura. Iako često dolazimo u dodir s nepoznatim, još nismo dovoljno spremni da slušamo druge, i tuđe kulture prihvatamo bez predrasuda, kaže Darja Hribar sa Mariborskog sveučilišta. Danas su poznavanje i tolerancija, uz zamašan emocionalni i intelektualni napor, neophodni za opstanak u multikulturalnom svetu, a nepristrasno poznavanje drugih osobito je značajno za prevodioce, glavne posrednike između jezika i kultura. U podeli jezika na manjinske i većinske, gde su drugi u nesumnjivoj prednosti, slovenački jezik, kaže Darja Hribar, sa svoja dva miliona korisnika, svakako pripada grupi manjinskih. Stoga je slovenačka književna scena veoma prijemčiva za prevode stranih književnosti, dok se slovenački autori retko i teško prevode na velike jezike. Kada se i prevode, njihova dela trpe teške promene svake vrste, doživljavaju radikalno potiranje svoje osobenosti, skoro do ugrožavanja autorstva. Posebno stradaju drame (Drago Jančar), gde metod funkcionalnog prevođenja po definiciji zanemaruje načelo kvaliteta. Temeljno redukovanje svega stranog u jednom prevodu, smatra Darja Hribar, uvek se završava osiromašenjem samog originala. I Mađarska, čiji jezik ne spada među velike, podnosi posledice neravnopravne književne utakmice, kaže Oto Fenjveši (Vesprem; pesnik, prevodilac, izdavač). Istraživanja pokazuju da zanimanje mađarskih čitalaca za domaće autore i one iz bivših socijalističkih zemalja neprestano opada, dok za autore iz Severne i Južne Amerike raste. Zato Mađarska ulaže poseban napor da odbrani svoju kulturnu osobenost, otvarajući kulturne centre širom sveta, obezbeđujući stipendije u prevodilačkoj kući u Balatonfiredu prevodiocima mađarske književnosti, dotirajući strane izdavače koji objavljuju mađarske autore. Kulturne razlike u opštenju i prevođenju treba čuvati, a ne uklanjati, smatra Oto Fenjveši. Razlike naše narode čine bogatijima; različitost sveta je uzbudljivo štivo. Razgovor na petu temu Beogradskog susreta prevodilaca, Prevod: potvrđivanje ili uklanjanje kulturnih razlika, dakle, dobrim je delom odrazio raspoloženje vremena i stav savremenih društvenih mislilaca: u opštenju svake vrste mora se poštovati samosvojnost drugosti (nedavno su u Madridu ministri kulture zemalja sveta usvojili Uneskovu Konvenciju o zaštiti različitosti kulturnih sadržaja i umetničkog izraza). Ovo načelo pogotovo važi za prevodilačko opštenje. Original ima pravo na svoju stranost, kako bi njegovo prevedeno prisustvo zaista moglo da nas obogati. Postaćemo slični samo ako jedni drugima priznamo da se razlikujemo.
|
|||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
|
Republika
|
