Politika svakodnevnog života *

Trebalo bi, pred kraj, izvući na videlo jednu nit koja se s vremena na vreme javljala u prethodnim analizama, ali do sada nije dobila svoje zasebno mesto. Posredi je politički aspekt upotrebe pojma svakodnevnog života. Sada nas, dakle, zanima mesto ovog pojma u strujanjima kojima je društvena teorija reagovala na promene u političkom ambijentu savremenog sveta, ali istovremeno te promene unekoliko i oblikovala. Pojmovi ne obitavaju samo u bezvazdušnom prostoru čiste teorije, te se njihove upotrebe, implikacije i dejstva ne mogu valjano shvatiti bez razmatranja pomenutog konteksta. Oživljavanje interesovanja za temu svakodnevnog života u društvenoj misli smešteno je na prelaz šezdesetih u

sedamdesete godine XX veka, kada i nastaju razne verzije sociologije svakodnevnog života u užem smislu reči. Tokom narednih decenija, pojam svakodnevnog je neminovno trpeo uticaje izmenjenih političkih okolnosti i promena u političkom diskursu. Istovremeno, on postaje i jedan od uloga u tim borbama. Pokreti nove levice, kontrakulture, studentskog bunta 1968. i kasnije nastali "novi društveni pokreti" pomeraju očekivanja u pogledu radikalne promene društvenog ustrojstva upravo na sferu svakodnevnog života, a sa ekonomije i politike u uskom smislu reči. Svakodnevnom akteru (klijentima države blagostanja, studentima, ženama, tek dekolonizovanim narodima Trećeg sveta, rasnim manjinama na Zapadu, homoseksualcima, marginalcima...) pripisuje se uloga revolucionarnog subjekta koja je nekada pripadala proletarijatu. Uprkos tim pomacima, i dalje opstaje vera u mogućnost i neophodnost korenitog preobražaja: ideja "revolucije" ima istaknuto mesto u društvenoj teoriji kasnih šezdesetih i tokom sedamdesetih godina XX veka. Među stanovištima s kojima smo se upoznali u prethodnim poglavljima, ovu liniju zastupaju Lefevr i drugi kritički marksisti, a teorije novih društvenih pokreta nastavljaju praktično sve do danas.
Međutim, uporedo s ovom strujom, u drugoj polovini osamdesetih godina XX veka polako izranja jedan potpuno nov pravac politizacije svakodnevog života. On se, najkraće, može označiti kao teorija "svakodnevnog otpora". U obrisima smo ga našli već kod Sertoa, Mafezolija i Fiska, a svoj najkoncizniji i najpoznatiji izraz dobija u radovima Džejmsa Skota (Scott, 1985, 1990).
Na osnovu etnografskog proučavanja malezijskih seljaka Skot formuliše svoju ideju "svakodnevnih oblika otpora", "prozaičnih, ali neprekidnih bitaka" ili "nenametljivog segmenta političke borbe". Umesto neposredne konfrontacije s vlastima i ideološkog, simboličkog osporavanja poretka - što bi izazvalo nasilnu represivnu reakciju - ovo "oružje slabih" pribegava svakodnevnim taktikama odupiranja: "zabušavanju, pritvornosti, dezertiranju, prividnom pokoravanju, sitnim krađama, hinjenom neznanju, uvredama, paljevinama, sabotažama itd." (Scott, 1985 xvi). Ti "brehtovski, švejkovski" oblici otpora oslanjaju se na neformalne mreže i načelo samopomoći, te im nisu neophodni planiranje i koordinacija svojstveni političkom pokretu i revolucionarnoj borbi. Njihov cilj nije preokretanje strukture moći, već pojedinačni, konkretni dobici. Uprkos činjenici da upravo ovi oblici otpora predstavljaju glavni vid političkog prisustva obespravljenih masa kroz istoriju i u današnjici - jer većini društvenih grupa lišenih moći druge opcije i nisu bile otvorene - ta skrivena povest otpora prekrivena je velom ćutanja. Politička sociologija i politička istorija usredsređuju se, umesto toga, na retke eruptivne, dramatične situacije sukoba, kao što su oružane pobune. To je posledica svojevrsne zavere između aktera svakodnevnog otpora - koji se kriju iza anonimnosti i površinskog potvrđivanja postojećih odnosa moći, što je uslov njihove uspešnosti - i predstavnika vlasti. Iako je istorijat "skrivenih transkripata" (Scott, 1990) teško istraživati, njihova delotvornost ne sme se potcenjivati: kao što milioni sićušnih polipa malo-pomalo stvore koralni greben, tako i mnoštvo činova jedva vidljive neposlušnosti gradi svojevrsne političke i ekonomske grebene koji, terajući moćnike na ustupke, potlačenima čine život podnošljivijim (Scott, 1985, 36). Upravo ta "infrapolitika potčinjenih grupa", koja, poput infracrvenih zraka, ostaje izvan vidljivog spektra, pruža strukturnu i kulturnu podlogu vidljivoj političkoj akciji (1990, 184).1
Analize Skota i drugih koji su se pridružili ovom pravcu istraživanja bitno su izmenile političku sociologiju. Osim standardnih predmeta proučavanja (izbori, stranke, demonstracije, lideri), u vidokrug ulaze i nevidljive, neformalne, raspršene akcije potčinjenih grupa. Međutim, kako su ubrzo istakli kritičari, u ovoj struji javlja se tendencija romantizacije "oružja slabih", precenjivanja transformativnog potencijala sitnih činova odupiranja i jasnoće političke vizije kojom se rukovode njihovi akteri (Fox and Starn, 1997, 3). Otklon od prenaglašene retorike "revolucije" poprimio je formu poricanja smislenosti svakog radikalnog suprotstavljanja.
Ocrtana putanja kojom je pojam svakodnevnog života krenuo, u svom političkom aspektu, može se smestiti u opšti okvir populizma. On je politička inačica problema "nekritičkog populizma" koji je identifikovan u analizi savremenih studija kulture. Koncentracija na "svakodnevni otpor" dovodi do blagotvornog pomeranja žiže sa funkcionisanja uhodanih političkih mehanizama, kao i sa vidljive i dramatične istorije političkih sukoba, ali isto tako teži veličanju nediferenciranog "naroda" i njegovih impulsa. Pri tom se zanemaruju problemi predstavništva i posredovanja političke volje, što je obično udruženo sa ignorisanjem, čak i omalovažavanjem utvrđenih ustanova modernog liberalnog političkog poretka.2 Teško je ne primetiti da se pojava ovih teorijskih ideja vremenski poklapa sa opštim opadanjem levice u zapadnom političkom prostoru i usponom neokonzervativnih snaga, iako autori povezani sa stanovištem svakodnevnog otpora, mahom levičari koji sebe doživljavaju kao branioce interesa potlačenih grupa, odlučno odbacuju ovu asocijaciju. (Na slične "nenameravane posledice" teorija naišli smo u vezi sa studijama kulture.) Tako upotreba pojma svakodnevnog života na tlu

političkog ima dvosmislene reflekse: s jedne strane - dignitet potcenjenog, ignorisanog običnog čoveka i otvaranje novih prostora individualne i grupne emancipacije a s druge strane - gubljenje utopijskog horizonta i približavanje "akomodacionističkim" političkim pozicijama. Ovu političku ambivalenciju pojma svakodnevnog ne treba gubiti iz vida. Ako se vratimo sociološkim teorijama svakodnevnog života, zaključićemo da je pomeranje u političkoj ulozi svakodnevice značilo dodatnu potporu novoj legitimnosti ovog područja, ali je istovremeno značilo i izvesne promene u unutrašnjim svojstvima pojma. Tu mislim na odnos prema normativnosti. Dok je Lefevr u svoje vreme (u prvim decenijama po završetku Drugog svetskog rata) mogao manje-više bez ustručavanja da govori o "preobražaju svakodnevice" kao dęlu opšteg projekta stvaranja boljeg društva i kao nužnom preduslovu same teoretizacije svakodnevnog, danas je ta pozicija znatno manje verodostojna. U izmenjenom teorijskom pejzažu, ranije osnove za neupitno vrednovanje umnogome su potkopane: "Predstave o progresivnom ili
		Pablo Ruiz Picasso, Deux femmes, 1901.

reakcionarnom, te tradicionalna dihotomija između levog i desnog pretpostavljaju, u manjoj ili većoj meri, jednu metafiziku istorije i jasnu ideju o pravcu društvene promene, koje su u poznoj modernosti postale neodržive" (Buechler, 1995, 452). Stoga je naglašeno heteronomistički pristup svakodnevnom životu, naročito u svom marksističkom izdanju, skoro sasvim napušten. Zanimljivo je pratiti kako se neki istaknuti predstavnici "radikalne sociologije", te izrazito materijalističke, konfliktne teorije sa revolucionarnim namerama, koja je ranih sedamdesetih godina XX veka bila veoma rasprostranjena u Velikoj Britaniji i SAD, s vremenom "spuštaju" na ravan svakodnevnog, uz smanjivanje i političkih i teorijskih ambicija. Kao primer te evolucije može poslužiti samorefleksija Stenlija Koena i Lorija Tejlora, izneta u njihovoj knjizi o "pokušajima bekstva" iz svakodnevice (Cohen and Taylor, 1979). Oni opisuju put koji su prešli - od teorije etiketiranja modifikovane marksizmom, koja je u društvenim devijantima videla mogućne nosioce korenitog preobražaja društva, do zanimanja za obično, prosečno i neprimećeno. U središte njihove pažnje sada dolaze strategije otpora svakodnevici koje ljudima pomažu da "prožive svoj dan", a koje su umetnute u istu tu svakodnevicu: "mogućnosti sopstva unutar poretka ili nasuprot njemu, a ne sopstvo u nekom zamišljenom budućem utopijskom poretku" (Cohen and Taylor, 1979, 23). Njihovi junaci više nisu kriminalci, autsajderi i revolucionarni lideri, već sasvim obični ljudi, koji sasvim običnim sredstvima nastoje da očuvaju svoju psihičku stabilnost i osećanje samoidentiteta: "Njihove borbe sa stvarnošću retko kad su frontalni napadi, ljute bitke ili planirane kampanje. Češće su to prekidi u protoku života, intermeca, kratke pauze, sitna koškanja, magnovenja drugačijih stvarnosti" (Cohen and Taylor, 1979, 24).
Sve u svemu, pojam svakodnevnog života prolazi kroz proces, ako se tako može reći, denormativizacije. Rezultati tog procesa, sumarno rečeno, raspoređuju se između dve krajnosti. Na jednoj strani je ekstremna romantizacija, koju smo našli u "idolatrijskim" stanovištima, a koja svakodnevici ne postavlja više nikakve zahteve, naročito ne zahteve da postane drugačija nego što jeste. Naprotiv, u svakodnevicu, kao bezvremeni supstrat svekolike ljudske egzistencije, nijedna teorija više ne sme da "dira", već sme samo da je izdaleka posmatra, sa smernošću i divljenjem. Na drugoj strani nalaze se teorije koje, uz presudan dodatak duboke samorefleksije, čuvaju normativne momente u upotrebi pojma svakodnevice, odnosno elemente težnje ka "boljem". To "bolje", opet, zadobija različite forme: kod Džin Koen i Endrua Arata, teoretičara novih društvenih pokreta, taj cilj je "radikalna pluralna demokratija"; kod Habermasa, to je racionalizovani svet života i odbrana načela komunikativnog delanja od nadiranja sistemskih imperativa; kod Burdijea, to je raskidanje koprene dokse koju su izatkale instance moći; kod Gidensa - osnaživanje ljudske dčlatnosti. U svim tim verzijama ključna reč je emancipacija, koja je sačuvana, ali detaljno obrazložena i mnogo obazrivije upotrebljena kao vrednosni orijentir.
Sažmimo, na kraju ovog odeljka, tačke povezanosti sociologije svakodnevnog života sa političkom sociologijom i političkom teorijom. Kao što je rečeno u Uvodu, pojam svakodnevnog života od samog svog početka ima potencijal da posluži kao oruđe kritike određenih formi života, ili određenih formi politike. Protežući ovu ideju, možemo reći da on služi i kao oruđe kritike određenih vrsta političke teorije. Najkraće rečeno, nesumnjivo smislen doprinos sociologije svakodnevice području proučavanja političkog sastoji se u ukazivanju na političku težinu svakodnevnih praksi. Istraživanja "svakodnevnog otpora", bez obzira na svoje nedostatke, kao i teorije novih društvenih pokreta odigrali su u tome važnu ulogu. Ali, postoje i druge potke koje se ovde stiču. Recimo, danas veoma razvijena oblast političke antropologije savremenih društava, zajedno sa istraživanjima simboličkog i obrednog aspekta politike;3 zatim posvakodnevljavanje pojma moći, koje se može izvući iz interakcionističkih i etnometodoloških uvida, a koje je pomenuto u vezi sa Gofmanovom dramaturgijom.4 Spona koju između sociologije i politikologije tvori područje svakodnevnog života dokazala se kao neophodna obema disciplinama. Kao što političke analize teško da mogu biti potpune bez uvođenja elementa svakodnevnog, tako i sociologija svakodnevnog života teško da može biti adekvatna ukoliko ignoriše politički kontekst svog predmeta i političke implikacije sopstvenih nalaza.

* Iz: Ivana Spasić, Sociologije svakodnevnog života, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd 2004, str. 338-343.
1 Zapazimo paralelu s Melučijevom idejom odnosa između latentne i manifestne faze aktivnosti pokreta.
2 Još jednom: zahvaljujući sopstvenom iskustvu decenijskog življenja u samodeklarisano populističkom poretku, lako možemo da uvidimo kolike se opasnosti tu kriju.
3 Plodnost takvog pristupa pokazao je, u našim uslovima, Ivan Čolović.
4 Evo jedne sažete formulacije mogućnog pravca istraživanja: "U meri u kojoj ljudi 'državu' shvataju kao izraz kolektivne volje naroda, manifestaciju Boga ili naprosto kao samoodrživi entitet, umesto kao isprekidan zbir delanja određenih ljudi, od kojih su neki naoružani - oni ojačavaju moć onih koji 'državu' sprovode u delo. ... Iz ovog ugla, svakodnevni akteri i sociolozi... na sličan se način oslanjaju na postvarenja i tako doprinose povlašćenosti onih pojedinaca koji u mikrosituacijama u stvarnom životu mogu računati sa poniznošću drugih" (Collins, 1987, 86).