|
Izazovi otvorenog grada
Diskurs sa nepoznatim jedna je od osnovnih
osobina grada
Podsetimo se teme otvorenog grada iz pokušaja razumnog sveta da, još devedesetih,
usred besnila rata u Bosni, smisli inicijalni koncept kojim bi se zaustavilo
bezumlje i usmerili mirovni napori ka trajnoj i kreativnoj pacifikaciji
Balkana. Prisetimo se i g. Košnika koji sa dve stotine policajaca isprobava
ideju otvorenog grada u Mostaru (ideja i za Sarajevo, Tuzlu, Banjaluku),
a kako razum na ovim prostorima teško nalazi tlo dobronamerni gradonačelnik
ubrzo biva gađan raketom sa susednog brda. I neposredno posle, s idejama
iz različitog korpusa, zajedno sa balkanskim liderom destrukcije, emisar
g. Holbruk crta "viski" mape - granice etničkih teritorija "entiteta",
uspostavljajući uz pomoć "logističke podrške" vatre sa neba poredak
koji ni do dan-danas ne funkcioniše.
U Srbiji su ideje otvorenog grada obnovljene u zamahu entuzijazma petooktobarskih
promena i "repozicioniranja" Beograda saradnjom sa Njujorkom (u
kulturi) i obeležene su performansima simboličkog silaska grada iz izolacije
brdovitog Balkana ka pitominama evropskih reka. Inače, za neupućene, princip
otvorenosti star je koliko i grad, ideja zadire u prirodu urbaniteta, integrativnu
sposobnost i životnost ovog artefakta, mesta i prostora, ukrsnice tokova
ljudi, roba, informacija, novca. "Gradski vazduh je slobodan",
isticali su mnogi autori predočavajući i nužnost otvorenosti zarad vitalnosti
i inovacije kao prirodnih stanja kojima grad podstiče i održava proizvodnju
viška vrednosti. O nemogućnosti otvorenosti bez bezbednosti nije potrebno
trošiti reči: takođe, pouke iz istorije govore o usponu bezbednosnih funkcija
u Evropi osamnaestog veka sa gradova na nacionalne države učinivši gradske
zidine nepotrebnim, sa analogijom na današnje uspone i mukotrpne pokušaje
zamene nacionalnih supranacionalnim (EU) i globalnim bezbednosnim obrascima.
| Na temu Otvoreni grad - izazovi i opasnosti, četrdesetak
urbanista iz celoga sveta, kao i ranijih godina, i ovoga maja u Salcburgu,
u odajama do granica nestvarnog dvorca-muzeja iz 18. veka, u ambijentu
geometrizovanih baroknih vrtova s jezerom podno snežnih Alpa, u kojima
su spavali i obedovali, na redovnom kongresu SCUPAD-a (Salcburški
kongres urbanog planiranja i razvoja) pokušali su da odgovore na pitanja
koja gradovima predočavaju okolnosti globalizacije. Ideje otvorenog
grada i danas pobuđuju nade i iščekivanja ali predočavaju brojne opasnosti,
te su urbanisti iz Njujorka, Barselone, Berlina i Barija pokušali
da uz bogate ilustracije i u kreativnom diskursu sa učesnicima iz
drugih gradova, plenarno i u radionicama, nagoveste moguća rešenja:
šta znači otvoreni grad u fizičkom (pristupačnost), društveno-kulturnom,
ekonomskom, političko-administrativnom smislu, |
|
|
sa potencijalima ali i rizicima koje otvoreni grad predočava, kojim je alatima
moguće promovisati, podsticati i održavati otvorenost?
Rastuće nejednakosti globalizacije i problemi urbanog
mesta
Primer Njujorka je, prema očekivanjima, prednjačio. Grad s nasleđenom
inherentnom otvorenošću, suočen danas postindustrijskim pomakom ka proizvodnji
usluga, ali istovremeno grad kojeg je katastrofalni događaj terorističkog
napada 11. septembra 2001. primorao na nova promišljanja. I na rešenja
koja su obeležila način upravljanja, viziju razvoja i kolektivnu kreativnost,
rešenja drastična do te mere da su pokrenula lavinu novih globalnih bezbednosnih
konfiguracija kontroverznog epiloga koji svakodnevno gledamo na glavnim
vestima. Obnova Donjeg Menhetna, mesta slojevitih značenja fokalne tačke
globalizacije, danas svedoka novostvorenih spektakularnih bogatstava ali
i uvećanih razlika, suočava se i sa porastom nisko plaćenih poslova i
neformalne (sive) ekonomije. Nejednakosti ugrađene u servisno intenzivnu
ekonomiju stvaraju novi urbanistički izazov i konvencionalne alate gradskih
vlasti i urbanističke profesije čine prevaziđenim. Nedostaci strategije
ekonomskog razvoja vođene vlasništvom nekretnina i otvaranja grada za
investicije u poslovni prostor i u novo stanovanje, ali i u kulturu spektakla
na grandioznim otvorenim prostorima uz podršku masovnog javnog transporta,
predočavaju porast cena nekretnina i pritiske koji potiskuju jeftino stanovanje,
uzrokuju džentrifikaciju i povećanje segregacije uz veoma malo boljitka
za zaposlene nižih primanja. Uočavanje opasnosti od gubitka inovativnog
potencijala grada vodila je pomaku ka novim okolnostima demokratizacije
i tehnoloških izazova. I kao što je već poznato, formiranje Civilne alijanse
sa oko 90 organizacija, udruženja građana, vlasnika zemljišta, finansijskih
institucija, preduzetnika, umetnika, medija i sl. kulminiralo je konkursom
za urbanističko-arhitektonsko rešenje memorijalnog kompleksa, nagoveštavajući
okolnosti koje bi se mogle nazvati formama kolektivne kreativnosti. Ipak,
iskaz moći u Alijansi i odlučujuće odluke biznisa nekretnina i finansija
rezultirali su kontroverznim arhitektonskim rešenjem Danijela Libeskinda
u liku grozda nebodera nadvišenih 500 metara visokom kulom u apstrahovanom
liku koji simbolizuje statuu slobode, povećava stepen izgrađenosti, gustinu
i opštu intenzifikaciju ionako prezagušenog centra njujorške konurbacije.
Trenutno je u realizaciji iščekujući ili potvrdu inspirativnih i optimističkih
projekcija ili opravdanosti skepse brojnih kritičara.
Uspesi oslonca na nasleđe kompaktne gradnje i raznovrsnosti
namene
Poslenici iz Barselone, ponosni na razvojne uspehe otvorenosti svoga grada,
istakli su transformaciju tipičnog lučko-industrijskog grada sa istorijom
industrije zahuktavanom još od ranog devetnaestog veka proizvodnjom lokomotiva
i železničke opreme, koji je uz vodeći tekstilni centar postao najvećom
koncentracijom radništva uz sve rizike socijalnog konflikta i poznatim epilogom
radničkog pokreta i građanskog rata. Danas je prosto neverovatno da su od
1970-ih godina prosto nestale pojedine industrijske oblasti pretvarajući
se u turistička, stambena i kulturna područja. Za ubrzane promene smatra
se odlučujućom urbana strategija označena radikalnim preoblikovanjem ekonomske
i socijalne strukture, pa čak i imidža, poslenici iz Barselone je smatraju
(strategiju) toliko spektakularno uspešnom da je privukla pažnju međunarodne
javnosti. Danas je Barselona metropolitensko područje koje raste integrišući
sve širu oblast i strukturalno transformiše priključene celine u jasno diferencirane
entitete. Promena ekonomskih aktivnosti i porast dohotka po stanovniku ostvareni
su novim šansama omogućenim pomakom na metropolitenski nivo, i to povećanom
dostupnošću poboljšanog
 |
|
transportnog sistema. Naravno, ovakav je razvoj
praćen rizicima oštećenja životne sredine, opadanja funkcionalne
efikasnosti i opasnostima po socijalnu koheziju grada, ali se za
očuvanje kompetitivnosti, funkcionalnosti i kvaliteta života pokazao
povoljnim nasleđeni model urbanizacije sa centralnim gradskim područjem
karakteristične gustine, kompleksnosti i socijalne kohezije, model
teško uporediv sa bilo čime sličnim na listi gradova Evrope. U veoma
decentralizovanoj regionalnoj politici Španije, u kojoj Katalonija
uživa veliki stepen autonomije, Barselona zauzima 10% teritorije
a proizvodi 69% nacionalnog dohotka; četvrtina stanovništva Katalonije
živi na svega 1% teritorije autonomne provincije. Pri svemu tome,
nosilac transformacije turistička aktivnost odista zahvaljuje prisustvu
Kosta Brave i Kosta Dorade kao glavnih destinacija
|
Mediterana, koje su dale i inicijalni pravac kasnije zapljusnut talasom
novog turizma, poslovnih, konferencijskih i sajamskih putovanja. Prelomnica
spektakularne organizacije Olimpijskih igara 1992. godine i promenjenog
imidža ka kulturnom i arhitektonskom šarmu označila je i promociju lepote
života i zabave. Otvaranje grada ka moru sa pet kilometara vodenog fronta
s olimpijskom lukom i otvaranjem brojnih restorana i barova, mora se pripisati
planiranju za olimpijadu pri čemu je održivost iskazana masovnim korišćenjem
novostvorenih plaža i od strane lokalnog stanovništva. Uspeh pretvaranja
istočnog industrijskog centra u područje novih aktivnosti pripisan je kompaktnosti
uz kompleksnost nasleđene urbane strukture, nasleđe koje je produžilo kombinovanje
namena, sada proizvodnje softvera, telekomunikacija, multimedija, štampe,
obrade podataka, elektronske komercijale, umetničkih aktivnosti, istraživačkih
centara i obrazovanja, na oko 200 hektara sa novih 3,5 miliona kvadratnih
metara poslovnog i stambenog prostora a u vrednosti 7,5 milijardi evra.
Da bi se podržale vrednosti kompaktnosti i kompleksnosti a na tradiciji
organizacije spektakla, nova akcija uprave grada vezana je za javnu investiciju
"Svetski forum kultura, Barcelona 2004", namenjen glavnom izazovu
21. veka, dijalogu među kulturama.
Integracija participacijom u javnom gradskom prostoru
Iskustva i dileme Berlina vezane su za zamašnu populaciju imigranata i za
problem njihove društvene i prostorne integracije. O inherentnoj zavisnosti
gradova od imigracije bez koje bi gubili stanovništvo i inovativni potencijal,
svedoči i današnja demografska projekcija starenja stanovništva uz predviđanja
još veće zavisnosti od doseljavanja populacije u radno sposobnim godinama.
Ukazujući na integraciju imigranata kao strateški odlučujućom za budućnost
proširene Evrope, rešenja su locirana ka obrascima lokalnog prostora, naglašena
je važnost osobina i tradicija javnog prostora grada u kojem se susreću
stranci, doseljenici, ali i starosedeoci koji se ne poznaju. Svi zajedno,
uživajući u slobodi anonimnog boravka u javnom prostoru ("gradski vazduh
je slobodan"), doprinose ambivalentnosti stranca, osobini koja je i
iskonska
| ambivalentnost grada. Diskurs sa nepoznatim jedna
je od osnovnih osobina grada. Danas ova osobina čini normalno stanje
modernih društava, ona ne mora da bude uvožena imigracijom - globalizacija,
individualizacija i funkcionalna diferencijacija čine integraciju
homogenizacijom nepotrebnom. Stoga se smatra da u današnje vreme strategije
asimilacije i "kuvajućeg lonca" (melting pot) ne daju odgovore,
jer normalnost stranosti (strangeness) |
|
|
omogućava modernim društvima da integrišu stranca ne uništavajući njegovu
stranost. I bez imigracije, moderna društva moraju sama da nađu načina da
se nose sa sopstvenim stranošću. Mehanizmi demokratije i tržišta kao otvorenih
sistema urbanog života uz poštovanje ljudskih prava, temelji su tradicija
evropskog grada. Na to podsećaju i Maks Veberova istraživanja demokratske
samouprave slobodnog grada, civilnog društva i ekonomije oblikovane tržištem.
Tradicionalni principi tržišta rada i stanova omogućavaju svakome da podjednako
učestvuje u stvaranju društvenog bogatstva. Odvojenost doseljenika od sredine
iz koje potiču, a neintegrisanost u sredinu u koju su se naselili, čini
ih "objektivnim" posmatračima i "sa distance", ali istovremeno
i "ljudima sa margine", s ivice konstantne ugroženosti ekonomskom
propašću ili psihološkim oboljenjima. Danas, nažalost, filter mehanizmi
tržišta rada i stanova funkcionišu tako da imigrant doseljenik dolazi u
fizičku bliskost ne sa građanima po modelu Stendalovog veličanja indiferentnosti
i "superiorne nesposobnosti da se uznemiruje nečijim lošim ponašanjem",
nego sa gubitnicima u strukturnim promenama, onima koji traže "žrtveno
jare" za svoje životne promašaje. Kao pozitivan ventil pominju se oblici
dobrovoljne segregacije i "pozitivne" getoizacije "sela u
gradu" pravdajući i pojavu etničkih područja - zona. Međutim, kao i
svaka druga segregacija, i ova sadrži brojne zamke, i iskustva su pokazala
da su mafijaške organizacije i različiti vidovi organizovanog kriminala
locirani baš u takvim četvrtima. Dakle, jedan od oslonaca na tradiciju evropskog
grada vezan je za ulogu javnog gradskog prostora ("gradski vazduh je
slobodan"), dakle za prisustvo ali i povećanje javnog prostora osvajanjem
novih mesta za aktivnosti u kojima svako može javno da učestvuje. (Protivnici
anonimnosti zagovaraju društvenu kontrolu tehnološkim inovacijama video-nadzorom
uz dekodiranje identiteta.) Specifičnosti Berlina i razvijenih evropskih
centara upiru prst na napuštena industrijska postrojenja i na velika područja
koja zjape i vape za aktiviranjem. Iskustva već govore o uspešnim ostvarenjima
rekonstrukcije i promene namene. Istovremeno, ideja otvorenog grada ukazuje
na iskustva i tradicionalnu ulogu javnog gradskog prostora vezujući za ponašanja
oslonjena na evropske urbane tradicije kao preduslove koji ne smeju da utihnu
da ne bi izostali vitalnost i inovativni potencijali.
Teškoće kontrola na graničnim teritorijama
Na drugom kraju otvorenosti, u ulozi najkrhkije regulativne karike, grad
Bari, tradicionalna "vratnica Evrope", simbolizuje ogromne probleme
povećanja globalizujućih razlika bogatih i siromašnih. Grad Bari je dugogodišnjom
vezom, preko Jadrana, sa svetom socijalističkog lagera (preko Jugoslavije
kao veze) - trajektom
 |
|
Bar-Bari-Dubrovnik, ostvarivao trgovinu i kakvu-takvu
komunikaciju, dok su uz normalni kargo uspostavljeni i tokovi šverca
(prvenstveno cigareta). U vreme tranzicije, sankcija prema YU i
rata na Balkanu tokovi iz ex-komunističkih zemalja proširuju geografsko
poreklo na Grčku i Tursku, a u velikoj meri i migrantima sa Srednjeg
istoka i iz Azije. Južni Jadran postaje tranzitnim područjem za
političke
|
azilante, siromašne imigrante u potrazi za zaradom, proširuje se i ilegalna
trgovina robama, pored cigareta, sada su tu droga, oružje, žene za prostituciju,
deca za prosjačenje i dr. Događaj iz 1991. godine i simboličko iskrcavanje
starog zarđalog broda iz Valone sa 11 000 očajnika presipanih preko paluba,
obeležio je eksplozivno pražnjenje višedecenijskih potisnutih želja za slobodnim
putovanjima iz hermetizovanog Enver Hodžinog režima, ali i nagoveštaj velikih
imigracionih pritisaka uz prateće ilegalne tokove. Tada, kao i danas, gradske
vlasti u Bariju suočavaju se s problemima koji prevazilaze njihove kompetencije
i mogućnosti. Imigrante prvobitno smeštaju u kontejnerske kuće na napuštenim
vojnim aerodromima, pomažu im dobročinstvom crkvenih i drugih organizacija,
ređe akcijom javnih institucija. Donekle regulisano doseljavanje, kontrolom
viznog režima i dozvola za rad, čini da je kriminal promenio stil i mnoge
grupe organizovanog kriminala lociraju se oko grada (pominju se mafijaške
organizacije Santa Corona Unita - Ujedinjena sveta kruna i druge). Neke
od njih stvaraju ogranke u Crnoj Gori, Albaniji, na Kosovu. Imigranti i
domaća sirotinja u zapuštenim i siromašnim gradovima Apulije nastanjuju
se u enklavama nalik getima, dok sela u okolini pružaju utočište jeftinijeg
stanovanja u napuštenim seoskim kućama uz sezonski posao u poljoprivredi,
oko grubih radova klesanja kamena i sl. Sela postaju privremena skloništa,
a gradovi mesta multikulturnosti u kojima se integracija odvija kontaminiranom
kulturom, novokomponovanom muzikom i umetnošću koja integriše lokalne i
nelokalne tradicije ali postiže i nacionalne i internacionalne promocije.
Novonastale etničke mešavine doprinose izbegavanju eksplicitne društvene
odbojnosti i otpora prema imigrantima ali aspekti socijalne politike postaju
veoma važni segmenti integracije. Difuzija znanja postaje veoma važna i
naglašava probleme obrazovnog sistema koji postaje i trajnim preduslovom
blagostanja, ali istovremeno ukazujući da novonastale potrebe ni približno
nisu zadovoljene radom niti formalnih i neformalnih institucija, niti na
nacionalnom, regionalnom ili gradskom nivou. Evropski problem zahteva angažovanje
Evrope, odnosno aktivno uključivanje poslenika i institucija Evropske unije,
i to na mnogo širem planu, uključujući kontrole u zemljama protoka ali i
intervencije na mestima porekla, naravno uz mere smanjivanja globalnih razlika.
Pouke govore da lokalna akcija gradskih vlasti mora da insistira na obrascima
što mešovitije ekonomije, odnosno protiv monokulturnih ekonomija.
Fragmentarni uvidi u probleme otvorenog grada u uslovima globalizacije samo
su ilustracija iz razvijenog sveta, deo su pokušaja da se razume čime se
gradske vlasti i urbanisti sukobljavaju prihvatajući neminovnosti nadolazećih
promena uzrokovanih primenom novih tehnologija komunikacija i novih organizacionih
obrazaca od uticaja na promene koncepcija prostora i vremena, senzibiliteta
i povećanih brzina reagovanja. Nagovešteni uspesi gradova nasleđene prostorne
i funkcionalne kompaktnosti i kompleksnosti podsećaju na povoljnosti oslonca
na iskonske osobine urbaniteta, na heterogenost aktera, na participaciju
u javnom životu, na integrativnost urbaniteta, ali i na činjenicu da su
kontrole na granicama teritorija manje efikasna sredstva od mnogo temeljnijih
intervencija. Uz ukazivanje na potrebu smanjenja razlika između bogatih
i siromašnih sve je očitija potreba oslonca i na sopstvena iskustva uz uvažavanje
univerzalnih principa urbaniteta, oslonca na urbanu tradiciju koja nije
kratka. Pet hiljada godina iskustva govori o prirodi života u javnom prostoru
koji sadrži oblike demokratije i participacije a uz tržišne mehanizme oslanja
se na otvorenost koja danas postaje strateškim zahtevom razvoja modernih
društava. Nove opasnosti samo su izazovi koje je grad oduvek uspevao da
rešava osloncem na višemilenijumska iskustva.
|
