Radikalsko strančarstvo*

Slobodan Jovanović

Druga zamerka (pored terora - prim. Red.) činjena radikalnom režimu ticala se njegova partizanstva. Opozicija je tvrdila da su se, na vladi, radikali pokazali veći partizani od naprednjaka i liberala. Naprednjaci su čistili protivnike nemilosrdnije iz državne službe nego što su to liberali činili, ali radikali su pretekli i same naprednjake. Porast budžeta pensionara nije dopuštao sumnje o tome. Radikali su govorili da do ostavke Kralja Milana njihov čovek s teškom mukom mogao je dobiti službu u administraciji i sudstvu; oni su stoga morali odjednom uvući veliki broj svojih pristalica u državnu službu - a da bi tim pristalicama mogli načiniti mesta, morali su baciti u pensiju dojakošnje liberalne i naprednjačke činovnike.
Novi radikalni činovnici bili su mahom mladi ljudi između trideset i četrdeset godina. Jedni od njih nisu ranije bili u državnoj službi - npr. advokati koji su odjednom postali okružni načelnici; drugi opet načinili su nagao skok u karieri - npr. sekretari ministarstva koji su preko noć uzdignuti za državne savetnike. U centralnu upravu dovučeno je dosta ljudi iz unutrašnjosti; izgledalo je kao da će se naše više činovništvo propalančiti. Ti ljudi koji su bez postepenosti iskočili na visoke položaje, činili su utisak ratnih bogataša i nisu umeli da se odmah nađu u novom dostojanstvu; jedni zbunjeni i spleteni, drugi napeti i pokondireni. U kancelarijama nastajali su novi običaji; ranije, dolazilo se na kavu i razgovor samo kod ministra; sada su takva primanja zavedena više ili manje kod svih činovnika... Svaki radikal držao je da ima slobodan ulazak u ministarstva onako isto kao u uredništvo Odjeka; pregrada između kancelarije i ulice dignuta je; kancelarije, zbog mnogobrojnih dolaznika i beskrajnih razgovora, ličile su na partijske kavane. U vođenju poslova bilo je isprva ustumaralosti i nesigurnosti; stari birokratski načini odbacivani su, neki novi nisu odmah nađeni; zbog oskudice iskustva i izvežbanosti, gubila se glava pred svakom teškoćom i stvari se zapletale bez potrebe. Novo skovano radikalno činovništvo izgledalo je manje sposobno nego činovništvo naprednjačko i liberalno, koje se nije tako naprečac, nego mnogo sporije i postepenije stvaralo.
Radikali su došli na vladu posle dugogodišnje borbe i stradanja pod Kraljem Milanom. Mi ne znamo, pisao je Odjek, da li je gdegod bilo u svetu, ali kod nas je bilo, da je jedna ogromna stranka, kao što je radikalna, bez malo sva prošla kroz tamnicu. Oni njeni članovi koji nisu nosili okove, bili su inače gonjeni i kinjeni od vlasti, i to iz dana u dan, kroz dugi niz godina. Kao svi mučenici i stradalnici, radikali su tražili utehe u mesianskim verovanjima. Oni su očekivali jedan "dan pravde", kada će njihova trpljenja prestati, i kada će oni likovati nad svojim goniocima. Partizanstvo koje im je prebacivano, oni nisu smatrali za partizanstvo nego za pravednu naknadu ili zasluženu odmazdu. Ako je koji od radikalnih boraca bez spreme i sposobnosti dobio dobro mesto u državnoj službi, to se pravdalo njegovim stradanjem za narod; ako je koji od naprednjačkih činovnika bez lične krivice uklonjen iz državne službe, to se pravdalo gresima režima kome je taj činovnik služio.
Uzeto je novo merilo činovničke vrsnoće: nije se pitalo, kako se ko pokazao u državnoj službi, nego se pitalo, ko je bio s narodom za vreme njegove borbe protivu Kralja Milana: tamnovanje za Milanove vlade vredilo je više nego universitetsko svedočanstvo. Po tom merilu, jedan sudija koji je za naprednjačke vlade osuđivao radikalne novinare, jer po tadašnjim zakonima nije mogao drukčije - taj sudija kao "oruđe tiranije" nije bio za državnu službu; naprotiv, onaj novinar koga je on osuđivao, bio je kao osvedočen narodni prijatelj potpuno okvalifikovan za državnu službu.
Partizanstvo radikala razlikovalo se od partizanstva naprednjaka i liberala. Liberali i naprednjaci bili su partizani iz političkog računa; u radikalnom partizanstvu imalo je nečega od verskog oduševljenja: savremenici su to osetili kada su radikalno partizanstvo nazivali sektaštvom. Svetozar Marković zamišljao je svoju buduću stranku kao stranku "novih ljudi" - t.j. takvih ljudi koji donose moralne ideale u koje valja verovati kao u članove vere. Organizator radikalne stranke Pera Todorović, pod uticajem ruskih nihilista, pokušavao je da zadahne stranku duhom potajnog zavereničkog fanatizma. Kralj Milan, svojim gonjenjem, doprineo je i sam da se radikalna stranka razvije u jednu sektu. Jako osećanje solidarnosti kojim se odlikuju pripadnici jedne sekte, njihova nestrpljivost i isključivost prema strancima, naročito pak njihova težnja za neprestanim širenjem i osvajanjem - sve te crte videle su se jasno kod radikala. Oni su, bukvalno, navalili da osvoje javnu upravu; to je bilo prava najezda i poplava; sva vlast imala je da dopadne radikalima; za neradikale je bilo u državi mesta samo kao za građane drugoga reda. Cela radikalna stranka pela se sa snagom velikoga vala na visinu vladajuće klase.
Sa državnom upravom stvar je išla lako: njena zvanja delila je radikalna vlada, na koju je budnim okom motrio radikalni klub; čak pri izboru pitomaca, Vlada je morala paziti da ne promakne koji neradikal. Što se tiče opštinske uprave, bilo je neizbežno da u ponekim mestima ona ostane u naprednjačkim i liberalnim rukama; makoliko mnogobrojna, radikalna stranka nije mogla imati većinu u svima mestima. Te usamljene naprednjačke i liberalne opštine bile su radikalima trn u oku: bez ikakve potrebe, prosto iz stranačkog besa, radikali su navalili da pootimaju opoziciji sve opštine. Njeni glasači su gonjeni i zatvarani; za vreme izbora dovođena je žandarmerija u selo; ako bi uz prkos svemu bio izabran opozicionar, sa njegovim uvođenjem u dužnost vazdan se oklevalo. Pored ovog pritiska ozgo bio je još i pritisak ozdo - pritisak radikalnih bukača koji su pretili premlaćivanjem i paljevinom. Pod ovim dvostrukim pritiskom, protivnici radikala povlačili su se, ostavljajući opštinu radikalima i tamo gde nije bilo radikalne većine.
Otimanje opština zarazilo je celu radikalnu stranku, počevši od ministara pa do opštinskih delovođa. Jedan radikalni ministar, pitom i obrazovan, imao je smrtni slučaj u porodici; obhrvan žalošću, on se gušio u suzama; jedan rođak iz unutrašnjosti naišao je; dva su čoveka poleteli jedan drugome u naručje i zajecali; ali čim je prvi prekid plača došao, ministar se obrnuo svome rođaku i stao ga koreti, što je pustio da u njegovom mestu opština pređe u ruke opozicije... Kada su stvari tako stajale na vrhu stranke, može se misliti kako je bilo na dnu: tu su se radi pobede na opštinskim izborima krali akti i ubijali ljudi.
U toku vremena radikalni fanatizam izgubiće dosta od svoje žestine, ali prvih dana radikalnoga režima on je bio u punom jeku. Ono partizanstvo radikalne vlade na koje se opozicija žalila, postojalo je doista. Radikali su grabili svu vlast za svoje pristalice, bili u osvajanju države i opštine nasrtljiviji i sistematičniji nego ijedna dotadašnja stranka. I kod naprednjaka i kod liberala bilo je stranačkog egoizma, i to često vrlo grubog i surovog, ali kod radikala je bilo nešto više od običnog stranačkog egoizma; bilo je stranačkog fanatizma, koji je gurao radikale napred sa neodoljivom snagom i nepokolebljivom doslednošću velikog kolektivnog nagona.

* Iz: Vlada Aleksandra Obrenovića, knjiga prva (1888-1889), Beograd 1929, str. 134-138.