Republika - Glasilo gradjanskog samooslobadjanja

O obnovi spomenika kulture

Formula monumenta nije stvorena da "izazove" vreme suprotstavljajući mu se, nego da traje u vremenu u potpori kolektivnoj memoriji

Nedavni događaji, požar u Hilandaru i vandalski nasrtaji na spomenike kulture na Kosovu, ponovo otvaraju pitanja šta je to spomenik, kako ga čuvati a kako obnavljati, šta je to kultura, u čemu je manipulacija pisaca novokomponovanih istorija, koliko smo daleko od autentičnih oslonaca u kolektivnoj memoriji u reinvenciji identiteta i kulture. Kao deo "već viđenog" u strategiji etničke teritorijalizacije "čišćenjem od tuđih simbola" i "urbicida" iz mržnje prema civilizaciji i civilnom društvu, već je pisano kao o grčevitoj inerciji socrealizma (u mutacijama "socijalističko po sadržini nacionalno po formi") koji menjajući ruho ne preza da posegne ni za fundamentalističkim alatima. Prisećanje da smo se time bavili tokom minulog rata stvara rezignaciju nemoćnog razuma, da ništa nije naučeno, niti je uočen besmisao gradorušiteljskih nasrtaja na Vukovar, Sarajevo, Mostar, Dubrovnik, do temelja zatiranih Ferhadije, Aladže i dr., uz istovremene jalove pokušaje građenja "svojih" novokomponovanih tvorevina stilovima arhitekture sa margina kulturnih gibanja, dok svet poručuje "stop vandalizmu", "kraj terorizmu", "kosmopolitizam protiv fundamentalizma" itd. Vandalski nasrtaji čine radost "drugoj strani", priželjkivani i dobrodošli u opravdanju propagande i razmaha nacionalne homogenizacije (novih "zajmova za preporod") da bi se baškarila laž i zamutila autentična memorija (poput stavljanja u istu ravan zadužbine kralja Milutina i braće Karić).1 Sveprisutno odvraćanje javnosti od autentičnih prožimanja memorije i inovacije očajnički je otpor nemoćnog gubitnika nesposobnog da zauzme odgovarajuće mesto u promenjenom i neumitno globalizujućem svetu.

Opasnost od vandalizovanja druge vrste, nestručnom obnovom, izgradnjom "starijeg i lepšeg" konaka Hilandara, da podsetimo, umnogome je zavisna od činjenice da je manastir na teritoriji Grčke, članice Evropske unije i bez obzira na specifične oblike autonomije Svete Gore i Atoskog poluostrva, poduhvati su u ingerencijama i kulturnim gibanjima EU i civilizovanog sveta. Suprotno bizarnim vapajima da pri obnovi manastira malter mogu da mešaju samo pravoslavci u obnovi "svoje" svetinje, najuputnija strategija ne može da mimoiđe civilizujuće tokove, a to znači i akcije što bliže integraciji sa EU i civilizovanim svetom. Saradnja sa zemljom domaćina neminovno upućuje na životne
		Vladimir Veličković

tokove Grčke koja ogroman deo nacionalnog dohotka ostvaruje od turizma, i zahvaćena vihorom sve intenzivnije turističke najezde uključena je u "proizvodnju spektakla", "kulturnu industriju", "memorijalni marketing" itd. Znaci sekularizacije i konflikta sa zastarelim oblicima duhovnosti ovoga atoskog "genius locija" vidljivi su u nekim od dvadesetak velelepnih manastirskih kompleksa od kojih je Hilandar tek jedan srednje veličine. Mnogi od starih konaka rekonstruišu se u stilu hotela s pet zvezdica za boravak (zasad samo muških) zaljubljenika u monaški mir, meditaciju, posvećenost veri, kontemplativnu usamljenost, možda i kreativnu usredsređenost na sopstvena unutrašnja previranja ("nepravoslavac" engleski princ Čarls, na primer). A u predivnom i igrom istorijske sreće očuvanom mediteranskom pejzažu, stenovitim hridima uokvirenih plažica, od boga datih borova i čempresa koji zasenjuju kultivisane masline i vinovu lozu, u prožimanju božanske večnosti i ljudske prolaznosti, mir koji inspiriše imaginaciju. Atraktivnost postaje izazovom za marketinške poduhvate i "namicanje" para toliko nedostajućih za održavanje i revitalizaciju baštinskog blaga ovakvih kvaliteta i zamašnosti u vreme kada su turistička putovanja novih generacija motivisana potragom za egzotičnošću, autentičnošću, eskapizmom i sl., otvarajući pitanje smisla i koncepta konzervacije, rekonstrukcije, rehabilitacije, obnove i dr., i predočavajući opasnosti od najezde masovnog turizma. Opasnost od vandalizovanja neodgovarajućom obnovom, pa i Hilandara, ne može da mimoiđe pitanje memorije u postmodernom konceptualnom okviru reinvencije i pomaka ka koordinaciji sve brojnijih aktera (transnacionalnih, nacionalnih, lokalnih): vlada, crkve, građanskih udruženja, donatora i sve kvalitetnijih učesnika struke, nauke, tehnologije, ekologije, medija i sl., dakle sve više oslonjenih na prefinjenije oblike "kulturnog menadžmenta". Sve bitno različito od pukih intervencija "građevinske operative" vođene dugogodišnjom izolacijom osiromašenim institucijama zaštite ili srceparajućim vapajima za izgubljenom "duhovnošću".

Promišljanja obojena percepcijom novih vidova komunikacije iz ere elektronskih medija (i revizije modernizma) prepliću, suprotstavljaju ili integrišu memoriju i kreaciju u novom ključu i različitim obrascima. Uvećana oslonjenost na memoriju, ponekad na kreaciju, zavisi od psihološke konstitucije individue, od temperamenta, obrazovanja, kulturnog okruženja, kreativih podsticaja ili administrativnih zabrana i mnogih drugih predispozicija. U zapadnoj kulturi funkcija spomenika je vezana za koncepciju vremena koja priznaje univerzalnu istoriju, a takva je koncepcija proizvela muzeje i spomenike kao svedoke prošlosti. Vezana je za ulogu umetnosti u zapadnoj kulturi uspostavljenoj još renesansom, od ranijeg srednjovekovnog spomenika namerenog da podseti na boga ili da zahteva od božjih stvorenja koji ih podižu najprefinjenije zanatstvo, možda raskoš, iluziju svetlosti ili luksuznu ornamentiku. Pitanje lepote uveo je Alberti arhitekturom na talasu priznavanja umetnosti vezivanjem za religiozne proslave i memorijale. Otrovnu paradigmu difuzije veštačke memorije pisanom reči usadio je još Platon, dok je Viktor Igo širenju štampe zloslutno pripisao smrt spomenika i arhitekture.
Danas je sve očitije da kulturološke uslovljenosti, društvene okolnosti (tehnološke, civilizacijske itd.) poprimaju sve presudniju ulogu. Za razliku od uobičajenog zapadnjačkog poimanja sveta na dalekom Istoku, u Japanu na primer, kulturološki drugačije utemeljena koncepcija vremena rezultirala je tradicijom koja se živi u sadašnjosti, istorijsko znanje se ograničava samo na smenu dinastija. Umetnost u Japanu nije svrstavana niti u istorijski niti u moderni, nego u živući smisao. Spomenicima se prilazi stalnom obnovom kroz ritualnu rekonstrukciju. Upornost kineske civilizacije se, recimo, dovodi u blisku vezu sa velikom posvećenošću rađanju, negovanju i odgoju dece, čime se poriv za permanentnošću vezuje za želju živih da sebe produže. Želja iz prirode biološke reprodukcije, odnosno rađanja i odgoja dece i porodičnog vaspitanja, stvara specifičan konceptualni okvir memorije. Oslonci svesti u pokušajima produženja ideja i odnosa za mnogo duže od ljudskog veka obojeni su stilom i kulturom vremena koncipirajući različite tradicije.
Po prirodi ljudske percepcije, iskazivanje želje za permanentnošću ne proizlazi jedino iz života nego i iz neživih stvari. Tako, iz poriva za trajanjem spomenicima postaju i likovi isklesani ili izliveni u materijalima trajnosti duže od prosečnog života ljudi. Bilo da je reč o svesno izgrađenim memorijalnim kompleksima, nadgrobnim obeležjima, isklesanim likovima i simbolima, zgradama, legatima, knjigama, u novije vreme filmovanim materijalima, dokumentarnim fotografijama i slično, takvi spomenici uključuju i one artefakte koji to postaju spletom autonomnih okolnosti. Već su masovnom proizvodnjom knjiga i publikacija nestala ograničenja koja su opterećivala memoriju "danas se ništa ne uči napamet, danas svako može da priđe knjigama u svako doba i citira delove tačnije nego da ih je pamtio".2 O filmotekama, CD-ovima i Internetu da i ne govorimo.
Pojam spomenika je u kulturama latinskih uticaja vezan za monument, izveden iz značenja monere (lat.= podsećanje, pomen, odnosno vezan je za memoriju). Sećanje, naravno, nije neutralni informatički bajt nego ima pristrasnost jer je putem emocija vezano za životnost, i to kao artefakt koji podseća dolazeće generacije na ličnosti, događaje, žrtve, prakse, verovanja i sl., kada je lokalizovano i selektovano često iskazuje težnju da se održi i očuva identitet etničke, religiozne, nacionalne, tribalne ili porodične zajednice. Bez dinamičke percepcije takav monument, spomenik, nije u funkciji subjekta okrenutog sebi samom, on je pre svega, možda i sa tačke gledišta kulturne antropologije, nadgrobni spomenik stvoren da ostavi traga i obeleži nekoga kroz vreme, ali za druge, i kao takav nije otisak nekog ispunjenog života, nego formula koja se stvara kako bi bila trajna, dakle već obeležena u krajnjoj liniji - smrtnošću. Problem smrti kao prekid u kontinuitetu kolektiviteta, gde se smrt tumači kao utiranje puta životu, nudi civilizacijsko razrešenje memorijalnim procesima: otuda beleženje znanja, slika i portreta, izvajanog kamenja, fotografija, filmova u kinotekama, zabeleženog glasa, poruka živih dolazećim generacijama da se iz mrtvih poruka izvede život. Formula monumenta nije stvorena da "izazove" vreme suprotstavljajući mu se, nego da traje u vremenu u potpori kolektivnoj memoriji. Izlaganje ovozemaljskom postojanju i smrtnosti dopušta da na njegovoj površini od kamena (kao kod antičkog hrama) vreme ostavi svoje tragove, od dnevne svetlosti koja se preliva, pa sve do "razornih" tragova koje za sobom ostavljaju godine i vekovi. Ono čime stvar/predmet kao instrument svakodnevice ima ograničavajući i deskriptivni smisao, za umetničko delo ima pozitivan smisao, kao što su za njega pozitivni događaji vezani za smenu generacija, dakle i za smrt, obrte sreće ili nesreće, varijacije i kasnije kristalizacije interpretacije.
Uspešna zaštita spomenika kulture povezuje memoriju i kreaciju identifikovanjem lokalnih spontanosti sa istorijskim porukama.

Memorijalna funkcija spomenika tradicionalno je neodvojiva od javne komunikacije, a ona je vezivana za urbani prostor oblikovan konvencionalnim obrascima urbane scenografije. Bogatstvu i identitetu urbanih prostora doprinose istorijske zgrade koje postaju dokumentima prošlosti, stilom, tehnikama građenja, materijalima, razmerom, prostornim osobinama, simbolikom sadržaja i sl. Urbanom scenografijom ulica i trgova u okvirima predinformatičke percepcije memorijalnu funkciju podupiru spomenici u vidu skulptura sa likovima znamenitih ličnosti ili simbolima sličnih motivacija (spasavanja od zaborava), i to skretanjem pažnje u mestima zadržavanja prolaznika ili u fokalnim tačkama vizura, slično današnjim bilbordima u marketinškoj instrumentalizaciji mesta. Ovi megaliti večnosti i prepoznatljivi vizuelni oslonci, podupirući sećanja na prošlost, implicitno čuvaju sećanja na ljude i događaje procenjene važnim. Kao beleg, obeležje, žig, svedočanstvo, obično naglašavaju poštovanje, divljenje, obožavanje, zahvalnost, počast, slavu. Još je Raskin (Ruskin) kritikovao vrednovanje "izolovanog bogatstva palata" ukazujući na vrednosti celokupnih ansambala navodeći na očuvanje i čitavih ambijenata kao specifičnih memorijalnih sklopova urbanih celina, recimo, istorijskog grada, motivacija prisutna i danas uporedo sa sve zastupljenijim efikasnijim komunikacijama drugih medija. Da bi očuvane spomeničke celine postale pozornicama događaja posebno su uređivane, osvetljene, "podšišane i našminkane", opremljene da opravdaju svoj imidž, kao scenografija za festivale, proslave, svetkovine, događaje, komemoracije, praznike, pomene, slave, memorijalne službe, konferencije, igre i za druge događaje, spektakle, koji upriličeni od "animatora" multiplikuju broj posetilaca. Duga je lista opremanja spomeničkih kompleksa intervencijama očuvanja, konzervacije, restauracije, rekonstrukcije, obnove i sl., prezentacije iluminacijom, animacije audiovizulenim sredstvima, reaktiviranjem istorijskih scena (performansa) od umetnika, glumaca, manekena, marioneta, kompjuterski generisanih imidža, laserske trodimenzionalne fotografije i sl., uz transmisiju istorijskog znanja publikacijma, vodičima, šematskim dijagramima, starim mapama, novim planovima itd. Znanje ovako razuđenih tehnika percepcije spomenika utiče i na motivacije nužno različite od destruktivne ignorancije. Znanje je, dakle, regulator ponašanja pojedinca i razvojnih tokova društva i deo kolektivnog iskustva memorije koja doprinosi kontinuitetu civilizacije. Memorijalna sadržina dokumenata vremena blisko je vezana za prepoznatljivost, identitet, neodvojivo od značenja, odnosno sposobnosti posmatrača da prepozna i iščita poruku. Dakle, vezana je za znanje, ukazujući na značaj edukativne funkcije i procesa reprodukcije znanja i vrednosti, posebno u današnje informatičko vreme kada su percepcije i značenja bitno modifikovani. Neretko i prirodni elementi, posebno u arhajskoj tradiciji ruralnih sredina, primaju spomeničku funkciju (recimo Takovski grm kao hrast "zapis"), kao i nazivi ulica, trgova i delova grada, identifikaciju u funkciji orijentacije u gradu (adresom) vezuju za memoriju, selektivno i za istoriju, uz čestu manipulaciju pristrasnih pisaca istorije.

Nedoumice oko racionalno definisanih kriterijuma šta je to spomenik, šta štititi a šta menjati, pojavile su se kada je oslonac na apstrakciju modernista izopštio narativna svojstva spomenika. Kako se postmoderna misao definiše kao rememorisanje, preuzimanje i novo razmatranje, ili čak korišćenje (proživljavanje) i u estetskom smislu duhovnih oblika prošlosti, to nema drugu funkciju osim emancipatorsko dejstvo kao takvo. I stoga bi etika postmodernog mogla da se suprotstavi još uvek metafizičkim etikama "razvoja", rasta (pa i teritorijalne ekspanzije), novuma kao krajnjih

vrednosti, što u konvencionalne koncepte, pa i modernističke, unosi shvatanja različita od rušenja "tuđih" u obnovi "svojih" simbola, pa i manje vrednih na univerzalnoj skali vrednosti, jer su autentični emancipatorski porivi po prirodi oslonjeni na univerzalne vrednosti, a time daleko od mržnje prema drugom.

Memorijalna funkcija iz "zvaničnog" identiteta i oslonca nacionalnoj državi ustanovljenoj u građanskoj formi posle Francuske revolucije koja je na talasu porasta sentimenta za prošlošću i memorijalne funkcije, izvrgavana je u potporu raznih neemancipatorskih ideja pa i nacije. Setimo se Napoleonovih stranputica, kasapljenja Pariza bulevarima barona Osmana i dr.
Romantizam u arhitekturi i u pristupu spomenicima dotadašnje vrednosti uzvišenosti i poštovanja zamenjuje slikovitošću (pitoresque). Lepota antičkih ruševina u sintetičkoj scenografiji romantičarskog slikarstva stvarala je dodatnu slikovnu vrednost nezavisno od estetskih kvaliteta samog spomenika. Pitoreskne topografije spomenika i zgrada antike, kao kontrapunkt prirodnom ili ruralnom pejzažu ili urbanim panoramama, novim svojstvima dramatičnog pozicioniranja, patinom i halucinantnim formama postajale su znacima pitoresknih vrednosti. U suprotstavljanju kulturnoj unifikaciji i redukciji industrijske revolucije, i Raskin i Moris su pokušavali da vežu pitanje istorijskog spomenika za novi kult umetnosti, a sam Moris je aktivno branio ugroženi ansambl "običnog" susedstva u Napulju označivši interesovanja i izvan granica Evrope u odbrani od rušenja arapske i koptske arhitekture u Turskoj i Egiptu. I Raskin i Moris su delovali van formalnih državnih institucija (Moris je 1877. osnovao društvo za zaštitu starih zgrada i skladno liberalnim tradicijama engleskih građanskih društava zalagao se za univerzalne estetske vrednosti nasleđa, a one prevazilaze nacionalne granice).
Postepeni iskoraci zvaničnih oblika zaštite spomenika, oslonjeni na zaključke Prve međunarodne konferencije o zaštiti istorijskih spomenika, održane u Atini 1931, bili su ekskluzivno evropski događaj, dok potonja u Veneciji 1964. privlači i predstavnike drugih zemalja. Godine 1979. još 24 zemlje sa pet kontinenata potpisale su konvenciju o svetskom nasleđu. Već tada je nagoveštena uskost zaštite u okrilju nacionalnih država. Svest o aspektima koji prevazilaze nacionalne granice (posebno u eri razmaha međunarodnog turizma) potvrdio je Kongres UNESCO-a u Najrobiju 1976. godine, istovremeno jasno iskazujući potrebu nemuzejskog pristupa istorijskim područjima i ka živućoj konzervaciji, utirući put procesima reproprijacije i valorizacije, ukazujući i na opasnosti od banalizacije i standardizacije. Danas funkciju zaštite na međunarodnom planu, recimo evropske baštine, preuzimaju međunarodne organizacije kao, na primer, departmani Evropskog saveta (savetodavnu a bez odgovarajućih instrumenata za realizaciju), zatim UNESCO i dr., uz sve probleme, nedelotvornosti i promašaje.
Razvojem nacionalnih država, naročito u Evropi 19. veka, čuvanje spomenika i funkcija memorije stavljana je u okrilje državnih institucija.
Nasleđeni oblici "etatizma", posebno u zemljama bivšeg "realsocijalizma", označili su iskliznuće u oblike klasicizma sa konceptom "socijalističke nacije", oformivši svojevrsni državno-partijski nacionalizam implicitno podupirući očuvanje državne i partijske birokratije. Etatizacijom kao izraženim uticajem državne vlasti, oblici socijalističkog nacionalizma iskazani su šminkanjem "gradova kulisa" i otuđenim intervencijama brigada obučenih restauratora - prožimanje obnove i zaštite promiče kao karikaturalna potka nacionalizma. U stvari, na delu je zaštita partijskog jednoumlja (sa potonjom promenom predznaka od klasnog ka nacionalnom) i kvazinacionalne manipulacije identitetom i memorijalnom funkcijom. Iz takvog konteksta praksa budžetskih ustanova iskazuje zavisnost od centara redistribucije i pristrasnost u proučavanju, vrednovanju i proglašavanju spomenikom, pripremanju zakonske regulative, oslanjajući se na vladajuće vrednosti dominirajuće ideologije i na protagoniste koji diriguju redistribuciju. Uobičajeno su spomeničke vrednosti svrstavane u kategorije: istorijski spomenici, istorijska mesta, spomenici kulture, ambijentalne vrednosti, etnološke celine, ali zavisnost budžetske institucije udaljava od kreativne integracije konzervacije i obnove i ozbiljnijeg prožimanja zaštite i memorije sa kreativnom funkcijom. Trend povratka istoriji kao stanju posle moderne označio je u svetu poplavu muzejskih aktivnosti, gde je muzej kao javna institucija razvijen poslednjih vekova sa teorijskim sazrevanjem estetskog subjektivizma. Skupljena dela najraznovrsnijih škola i stilova u muzeju postaju mestom u kojem je estetska vrednost formirana na apstraktan i istorijski iskorenjen način onoga što je "estetski vredno" ali prepovezano sa istorijskim doživljajem u specifičnoj "zvaničnoj" interpretaciji, dok je privatna zbirka kolekcionara obično iskaz određenog ukusa i vrednosti.
Institucije civilnog društva u formi spontanih građanskih asocijacija kao što su udruženja ljubitelja nekoga grada, društva za negovanje tradicija, za očuvanje starih zanata i sl., veoma često u sprezi sa ekološkim pokretima i autentičnom brigom za očuvanje baštine, motivisani i osećanjem identiteta i često nesvesnog očuvanja društvenih veza u lokalitetu, štite konkretne zgrade, predmete, elemente pejzaža kao i celovite ambijente (videti programe Evropa Nostra, ECOVAST - European Council for Village and Small Town, ICOMOS itd.). Kao efikasan živući oblik zaštite istorijskih ambijenata, realnih društvenih utemeljenja u odabiru predmeta i ambijenata za zaštitu (ali i borbu protiv kulturne i ekološke devastacije) ponekad prožimaju i interesima privlačenja turista. I mnoge privatne fondacije filantropskim programima takođe uključuju zaštitu, ali i druge slične aktivnosti kao što su arheološka istraživanja (na primer, korporacija "Oliveti" - pomagala je iskopavanja ostataka rimskih gradova u Srbiji akademika Srejovića), delimično podsticani i poreskom politikom za neprofitne aktivnosti. Formiran je i WMF (World Monument Fund) koji je aktivno učestvovao u obnavljanju Benjamina u Avganistanu, spomenika Budi, skulpture 100 metara visoke, isklesane u steni, vandalizovane nedavnim etničkim sukobima, ispravljajući jalovu nedelotvornost UNESCO-a (kao i drugih UN institucija).
Konzervacija kroz upotrebu, najkontroverzniji i najzahtevniji vid zaštite, oslanja se na očuvanje oživljavanjem, odnosno uključivanjem spomenika u realne životne tokove. Izbegavajući sve opasnosti od neodgovarajućih i po spomenik razarajućih uticaja. Iz ideje "partnerstva za urbanu sredinu", saradnje i "ortakluka" koji bi prevazilazio usku zavodsku birokratizovanost (ne isključujući zavode), težište akcije (u smislu menadžmenta) pomera se na koordinaciju, vrednovanje i selektivno uključivanje/isključivanje "u igru" brojnih aktera, udruženja građana, struke, crkve, i komercijalnog interesa, turističkog marketinga i sl. Današnja "industrija nasleđa" i uticaji tržišta i "kulturne potrošnje" i novi vidovi kulturnog/edukativnog turizma otvaraju problem sveukupnih sentimenata čoveka za spomenikom. Samoljublje je neophodno u razvojnoj fazi edukacije i samousavršavanja, ali po večnom mitu, Narcis je umro nesposoban da se iskobelja iz samorefleksija. Savremeni pristupi revitalizacije, ili konzervacije kroz upotrebu, integrišu memoriju i kreaciju, samorefleksiju i otvorenost, stvaranjem ponude novim namenama spomeničkih zgrada primereno savremenim tokovima, na primer napuštenih manastira koji postaju centrima za integraciju mladih i sl. Sve to radi vitalnijih oblika konzervacije i obnove baštine, primereno pulsacijama novog vremena, različitog od srceparajućeg izanđalog plača za "našim svetinjama".

Milan Prodanović

1 Publikacija na engleskom i ruskom, bez impresuma: Crucified Kosovo, deserted and destroyed Orthodox Serbian Churches and monasteries in Kosovo and Metohija (June 1999-May 2001) forward Sava Janjic.
2 Choay, Francoise: The Invention of Historic Monument, Cambridge UP 2001.