|
Godina XVI (2004)
|
16-31. mart 2004.
|
 |
|
|
Republika
|
Šta čitate
|
|
|
|||||||||||||||
|
Povodom jednog francuskog zbornika Veliki narodi poštuju istoriju "Une poignée des misérables", L'Epuration de la société française aprčs la Seconde Guerre Mondiale, Fayard, Paris 2003, 605 pages Brzi pad francuske vojske u naletu Hitlerovih jedinica juna 1940. godine izazvao je daleko veće iznenađenje u krugovima izvan Francuske nego u samoj zemlji. Francuska je još pre objave rata (zajedno s Velikom Britanijom) nacističkoj Nemačkoj zbog napada na Poljsku 1939. godine bila politički podeljena zemlja, na one koji su bili spremni da brane Republiku Francusku od nacizma i na one koji su želeli da se nagode sa Adolfom Hitlerom. Čak i političke stranke, skoro sve (izuzev Komunističke stranke Francuske i izvesnih malobrojnih pojedinaca na desnici koji su bili tradicionalno više antinemački nego antinacistički nastrojeni) bile su podeljene, pa i Socijalistička (SFIO): na one koje su pozivale na okupljanje protiv nacizma, ne samo nemačkog, i na one koji su nalazile nešto ohrabrujuće u Hitlerovoj Nacionalno-socijalističkoj radničkoj partiji Nemačke (NSDP), posebno u njenoj borbi "protiv boljševizma". Iznenađenje izvan Francuske njenim padom bilo je razumljivo, jer je Francuska bila možda najnaoružanija zemlja u Evropi, kao i SSSR, i Nemačka. Francuska je imala prema nemačkoj granici pravi zid, Mažinoovu liniju (ali ne i prema Belgiji u koju je Hitler prodro i zaobišao Mažinoovu liniju). Poraz Francuske je, međutim, bio brz i totalan.
Za svakog francuskog građanina postavljao se problem juna 1940: kako da se odnosi prema ovoj novoj Petenovoj Francuskoj? Za "ideologizovane" građane, koji su bili privrženi skoro čitav vek Republici i parlamentarnom režimu, dakle posle 1875, bilo je jasno i lako, ali Francuska nije bila tako jedinstvena kao što je izgledalo na izborima. Ona je imala već i pre 1940. čisto fašističke političke grupe i organizacije koje, istina, nisu bile snažne na izborima, ali je politički virus bio tu. Trebalo ga je razviti, i tada, posle juna 1940, na tome zdušno rade i okupacijska vlast nacističke Nemačke i Petenov krajnje desničarski režim. Ali nije bila reč samo o tim grupama i organizacijama već i o čitavom sloju ljudi u profesijama, koji su počeli da sarađuju, prirodno, s Petenovom vlašću, ali i sa okupatorom. Možda je "francuska saradnja" s nacističkom Nemačkom bila najznačajnija među saradnjama drugih okupiranih naroda, izuzev Slovačke i Hrvatske. Bilo je i zemalja koje nisu formalno okupirane od nacističke Nemačke, ali su njihove vlade sarađivale i pre pokoravanja Evrope od strane Hitlera, kao što je bio slučaj Mađarske i Bugarske, a koje su tobože ostajale suverene sve do maja 1945. godine. Francuska knjiga, koju predstavljamo, Jedna šaka bednika je zbornik o političkom "čišćenju" saradnika nacizma u francuskom društvu već od leta 1944. godine, kada su počele da se oslobađaju francuske teritorije okupirane od strane Hitlera koji se, tučen vojnički, povlačio ne samo iz Rusije već i iz Francuske. Poznato je da je najefikasniji pritisak dolazio od Staljinovog SSSR-a i od američke vojske koja se iskrcavala u severnu Afriku i zapadnu Evropu. Iako doprinos Velike Britanije protiv nacizma nije bio najveći, a i objektivno nije mogao biti, ova je zemlja bila prva i za izvesno vreme jedina zemlja koja je davala otpor Hitlerovoj Nemačkoj. General de Gol, nacionalist modernog tipa, znao je za priličan broj Francuza koji su u tom vremenu, od leta 1940. do leta 1944, sarađivali s Nemačkom i s Petenovim režimom. Neki su sarađivali iz oportunizma, neki su imali euforiju veličanja vojne slave Petena, a bilo je u Francuskoj, kao što smo rekli, dosta veliki broj fašistoidnih i fašističkih organizacija i pre juna 1940. Da li je želeo da sačuva svoj lik patriotskog ujedinitelja ili nije bio obavešten o pojedinostima, tek De Gol je još 1943. govorio o potrebi kažnjavanja saradnika okupatora i Petena, pošto je potcenjivao broj tih saradnika. Zato je govorio o "šaci bednika" (une poignée des misérables). Stvar je, međutim, bila ozbiljnija i po broju i po društvenoj strukturi. "Čišćenje francuskog društva" počelo je već u Alžiru 1943, kada su zajedno sa savezničkim jedinicama dolazili i ljudi De Golovog "pokreta oslobođenja". U samoj zemlji, već početkom 1944, dakle pre oslobođenja i odmah posle samog oslobođenja, lokalne organizacije otpora Slobodnih francuskih snaga (FFI), i posebno komunisti, počeli su sa čišćenjem koje se svodilo uglavnom na fizičke likvidacije. Dolaskom na teritoriju Republike Francuske, De Gol je već oktobra 1944. predvideo organizovano čišćenje "francuskog društva", navodeći dve glavne vrste kazni (pored drugih, kao što su zatvor, oduzimanje prava rada): fizičku likvidaciju i oduzimanje nacionalne časti. On je podvukao da će francuska država "doneti pravdu". To je već pretpostavljalo izvesnu proceduru zasnovanu na francuskom postojećem zakonodavstvu. Ta procedura je trajala neke dve godine, bilo je spektakularnih suđenja, kao što je bilo suđenje maršalu Petenu, pobedniku kod Verdena 1917. i članu Francuske akademije, ili suđenje predsedniku petenovske vlade Pjeru Lavalu. Obojica su osuđena na smrt, ali je zbog starosti Petenu kazna preinačena na doživotnu robiju. Prema izvesnim podacima, 350 hiljada Francuza je isleđivano, a prema Službenom listu 26 294 građana osuđeno je na smrt (9673 Francuza bez suda, ali od tog broja više od polovine - pre oslobođenja). Ali, pored likvidacija bez suda i posle sudske presude, operacija se odvijala vrlo dugo u okviru profesionalnih organizacija kao što su advokati, sanitetsko osoblje uključujući i lekare, dramski umetnici, arhitekti, sudovi, trgovci, univerzitet, književnici, industrijski preduzetnici, Akademija nauka, muzičari. Posebno su isleđivani i narodni poslanici pre juna 1940, koji su dali neograničenu vlast maršalu Petenu u samoj Skupštini; 321 narodni poslanik gubi pravo da se kandiduje 1945. godine i docnije, tako da je u novoj poratnoj skupštini i senatu bio samo 121 parlamentarac koji je učestvovao u sistemu pre 1940. godine. Jedan od slučajeva, koji je teško prihvaćen u krugu umetnika, bilo je streljanje mladog francuskog pesnika Brazilaka. Čišćenje francuske Armije od saradnika Nemaca i Petena bilo je dosta složeno pitanje, jer je Francuska, zahvaljujući De Golu, igrala ulogu saveznika i trebalo je da već 1944. pokaže veću vojnu snagu. Dakle, s jedne strane, treba udaljiti sve nemačke saradnike iz vremena okupacije, a s druge strane, trebalo je što pre obrazovati izvesnu vojnu snagu za produžetak rata s Nemačkom i, potom, za održavanje okupacijskih zona u Austriji i Nemačkoj. Ispitano je 17 000 vojnih dosijea i bilo je teških kazni: ministar policije general Pjer Piše bio je streljan - ali je veliki broj oficira i podoficira udaljen iz vojske a na njihovo mesto integrisani su pripadnici otpora, FFI. Slavni general Vegan, koji je sarađivao s Petenom sve do 1942, morao je ići na sud za isleđenje, iako su ga Nemci uhapsili 1942. godine. Činjenica je da i savremeno francusko društvo danas, više od pola veka posle Drugog svetskog rata, shvata problem saradnje sa okupatorom na jedan ozbiljan način, bez politizacije, sa dokumentima i istraživanjima razne vrste. Kao što beleži i slabosti francuskog otpora, ukazujući na relativno mali broj koji je u njemu učestvovao, oko 40 hiljada građana, i beležeći misao da tako mali broj nema moralnog prava da sudi zemlji od nekih 40 miliona stanovnika. Ali, s druge strane, valja uzeti u obzir da je najveća operacija čišćenja francuskog društva činjena na osnovu zakona i sa islednicima koji su
* Pregled ovog zbornika od preko šest stotina strana,
sa esejima pisanim od strane naučnih radnika - ima ih 14, svi su sa francuskih
univerziteta kao istoričari, sociolozi i naučni istraživači - moglo bi
da koristi i našim ljudima u ovo postkomunističko doba cele Jugoslavije,
posebno Srbije. Nažalost, svođenje računa iz vremena okupacije i u vreme
posle okupacije, kada se zbivala revolucionarna represija, došlo je dosta
dockan. Do sada su nam data dva priloga, knjiga i serija Ravnogorska
čitanka i televizijska serija "Crveno
doba", pored izvanredne dokumentacije iz provincije "Kuća doktora
Danila" (Sava Dimitrijević, izdanje leskovačke Naše
reči, 2002). Sva ta svedočanstva uglavnom su
emotivna od strane potomaka ili od strane nekada mladih ljudi koji su
bili aktivni pre pola veka. I, po običaju, licitira se brojevima; što
veći brojevi žrtava, utoliko veće je naše herojstvo i sve je oštrija optužba
protiv onih koji su u našoj zemlji izvodili "čišćenje srpskog društva".
Mnogim čitaocima ovog pregleda francuskog zbornika učiniće se da je postupak
prema saradnicima okupatora u Francuskoj bio istovetan sa onim u Jugoslaviji.
To bi bio potpuno pogrešan zaključak. U Francuskoj ne samo da su pravo,
zakonski propisi i sudstvo igrali izuzetnu ulogu, već su i vrhovne vlasti
i esnafska udruženja pokazivali svest o težini i složenosti problema.
Kod naših partizana sve je bilo jednostavno - i sumnjičenja, i hapšenja,
i presuđivanja. Prema svedočenju Milovana Đilasa, politička policija je
imala pravo sve do 1946. godine - a dotle je najbolji deo osumnjičenih
i suđenih bio likvidiran - da sama likvidira osumnjičene i osuđene od
nje same.
|
||||||||||||||||
|
||||||||||||||||
|
Republika
|
