Elita i društvo u Istočnoj Evropi danas

Redistribucija svojine, moći i ekonomskih privilegija je glavni socio-politički proces koji određuje modernizaciju istočnoevropskih društava

Marija Obradović

U periodu tranzicije istočnoevropska društva karakteriše nepostojanje kohezije između masa, kao i distinktivna transformacija i nagodba elite. Posle kolapsa komunističkih režima, strukturalni disekvilibrium društva određuje većinu Istočne Evrope danas, jer društvo nije bilo u stanju da se prilagodi šokovima promena.
Ekonomska nesigurnost većine stanovništva i politička nestabilnost su dominantne crte novije istorije društva u većini istočnoevropskih država. Između masa i vladajućih grupa stvorio se dubok i gotovo nepremostiv jaz, uz koncentraciju političke moći na vrhu društvene hijerarhije. Kontinuitet oštre hijerarhijske podele između rukovodećeg "kadra" na vrhu i masa, udružen sa slabošću političkih struktura koje osiguravaju kontrabalans sila obično povezanih sa pluralističkom demokratijom, prouzrokovali su "krizu elita". Nedostatak efektivne interakcije između vođstva i sledbenika stvorio je seriju nezavisnih, nekompetentnih, neodgovornih i korumpiranih elita koje nisu motivisane da sprovedu modernizaciju društva. Današnja Istočna Evropa suočena je sa fenomenom "krize elita", kao i Latinska Amerika.
U ovom radu primenićemo teoretski i metodološki pristup Roberta Skota u izučavanju odnosa elite prema modernizaciji.1 On je, suprotno Haroldu Lusvelu,2 postavio fundamentalno pitanje o ulozi funkcionalnih elita u procesima modernizacije u društvima u uslovima brzih promena i socijalne i ekonomske deklinacije.
U takvim tipovima perifernih tranzicionih društava, kakva su latinoamerička i današnja istočnoevropska, elita nastoji da maksimizira svoju političku moć i da zaštiti društvene konsekvence moći, kao što su materijalne beneficije, privilegije, socijalni i politički status. U većini istočnoevropskih zemalja elite pokazuju tendenciju da budu partikularističke, beskompromisne i potpuno povezane sa stratifikovanim klasnim sistemom. One su nevoljne ili nesposobne da se prilagode konstruktivnim promenama. U društvima gde se dešavaju brze promene i gde nema političke stabilnosti, realan politički život odvija se u specifičnim krugovima privatnog upravljanja i praktično bez uticaja ustavne vlade.
Mase u Istočnoj Evropi uplašene su i sumnjičave zbog osećanja nesigurnosti prouzrokovanog naglim promenama. Dalje, većina je očajna, boreći se da opstane i prevlada mizeriju siromaštva u svakodnevnom životu. Zbog toga, mase u Istočnoj Evropi su politički nesvesne i neartikulisane i stoga nisu u mogućnosti da utiču na odgovornost svojih vođa.
Politički neefikasni građani su predmet manipulacije od strane partijskih elita, koja se često vrši putem parola i obećanja o socijalnoj pravdi, ekonomskim reformama i političkoj demokratiji.
Predmet ovog rada je da opiše i objasni odnos između političke elite i društva u Istočnoj Evropi našeg vremena u periodu tranzicije iz komunizma u kapitalizam.
Pedesetih i šezdesetih godina 20. veka, posebno posle knjige Rajta Milsa, Elita moći (1956), koncept elite postao je novi teorijski i metodološki okvir za istraživanje veza između političke i ekonomske moći u društvu. Reč "elita" postala je široko prihvaćena u okviru moderne sociologije, često upotrebljavana za opisivanje izvesnih sistema političke moći i, stoga, komplementarna upotreba reči klasa za opisivanje sistema ekonomske moći.
Štaviše, pojam elita(e) je opšte primenjen kao koncept političkih nauka. U modernoj nauci tipično kvantitativna deskripcija političkih lidera tzv. analize socijalnog porekla kojima se skupljaju informacije o socijalnom poreklu i iskustvima političkih vođa (uglavnom informacije o godinama, obrazovanju i zanimanju) odbačena je kao besmislen pristup za izučavanje političkog razvoja.3 Predmet studija elita pre je da istraži strukturu moći u društvu.4 Elite se ne posmatraju samo kao oni koji su na vrhu neke hijerarhije, kao funkcionalne ili profesionalne grupe koje imaju visok status u društvu,5 već se "elite razumeju kao stvarne društvene grupe koje karakteriše svest, povezanost i zavera i koje se analiziraju u odnosu prema klasama koje čine društvo".6 Istoriografska istraživanja su već utvrdila da elite nisu nepromenljiv entitet, već da je njihovo formiranje određeno strukturalnom kompozicijom društva i posebno karakteristikama političkog sistema.
Mi ćemo posmatrati elite kao političke elite, kao nosioce moći koju koriste u vlastitom interesu. Ne koristimo pojam "političke elite" da bi razlikovali političke elite od drugih "funkcionalnih" elita (poslovne elite, intelektualne elite, obrazovne elite, vojne elite, crkvene elite itd.) već kao pristup za ispitivanje posedovanja i distribucije moći u društvu. Procenjivaćemo moć političke elite prema statusu ekonomskih klasa da bi odredili potencijale elite da nametne kontrolu nad politikom u društvu.

Kolaps komunističkih režima i komunističke elite

Kao rezultat, zaduženost Istočne Evrope naglo je porasla tokom sedamdesetih godina i iznosila je 67 milijardi dolara 1981. godine. Poljska (sa dugom od 25 milijardi dolara) i Rumunija (sa dugom od 10 milijardi dolara) bile su pod pritiskom 1981. i 1982. godine da izvrše svoja plaćanja po osnovu međunarodnih kredita. U isto vreme, Svetska banka je izvršila reevaluaciju rizika za davanje kredita zemljama Istočne Evrope, što je za posledicu imalo teže odobravanje kredita istočnoevropskim zemljama. Ranih osamdesetih godina 20. veka zemlje komunističkog bloka bile su primorane da redukuju uvoz po osnovu konvertibilnih valuta. Najznačajnije je bilo

Nasleđe nacionalnog komunizma

Nasleđe nacionalnog komunizma10 učinilo je strategiju "nacionalne obnove" mogućom za elite u Istočnoj Evropi na kraju osamdesetih godina 20. veka.
Ta strategija je bila posebno uspešno razvijena u Čehoslovačkoj i bivšoj Jugoslaviji.11
Raspad Čehoslovačke i Jugoslavije bio je rezultat te političke strategije. Čehoslovačka federacija se dezintegrisala mirno, početkom 1993. godine, dok se Jugoslavija rastakala kroz krvavi rat između republika i nacija tokom devedesetih godina 20. veka. Poljske, češke i mađarske elite sprovodile su varijaciju pomenute strategije koja je poznata kao koncept "povratka u Evropu".12
I komunističke i opozicione elite u svim zemljama Istočne Evrope manipulisale su nacionalnim osećanjima stanovništva, kao i nacionalnim frustracijama prouzrokovanim represijom i nejednakošću. Dalje, elite su eksploatisale glad naroda za robom široke potrošnje razvijenog kapitalizma i želju za ekonomskim razvojem i materijalnim prosperitetom stvorenim ekonomskom efikasnošću, inovacijama i privrednom delatnošću zasnovanom na profitu. Ali danas, deceniju nakon primene neoliberalnih stabilizacionih programa i strukturalnih reformi u siromašnim istočnoevropskim demokratijama vera u materijalnu efikasnost novog sistema svuda nestaje.

"Istok je postao Jug"13

U Mađarskoj 2,75 miliona radno aktivnog stanovništva nije uključeno u ekonomsku delatnost. Značajan deo omladine koja pripada korpusu radne snage ima samo osnovno obrazovanje, a veliki broj populacije u dobi za rad nema kvalifikacije potrebne postojećem tržištu rada. Tako, nekvalifikovani radnici vrlo teško mogu da nađu posao. Uprkos pada stope nezaposlenosti na 5,7% u toku 2001. godine, stopa nezaposlenosti među omladinom je iznosila 10,5%. U Poljskoj, ekonomski rast se usporio u toku 2001. i 2002. godine, uglavnom kao posledica značajnog pada domaće tražnje i privatnih investicija. Situacija na tržištu rada se pogoršala 2001. godine, a stopa nezaposlenosti je dostigla najviši nivo od 1989. godine i iznosila je 18,4%. Nezaposlenost je posebno visoka među

"Nomenklatura kapitalizma" i klijentelističke partije

Karakteristike današnjih društava u istočnoevropskim zemljama uslovljene su klasnim posledicama rapidnih socijalnih promena nakon kolapsa komunističkih režima. Kao rezultat procesa privatizacije državne svojine tokom devedesetih godina 20. veka nastaje novi tip socijalne strukture.20
Istočnoevropske zemlje prihvatile su privatizaciju kao glavni element transformacije komunističke, centralno planske ekonomije u kapitalističku, tržišnu ekonomiju.
Proces privatizacije bio je brži u Republici Češkoj nego u drugim zemljama Istočne Evrope. Procenjeno je da je u Češkoj 60% preduzeća u državnom vlasništvu bilo privatizovano do kraja 1994. godine. Proces privatizacije bio je brži jedino u Rusiji, gde je 70% preduzeća u državnoj svojini bilo privatizovano u istom periodu. U Mađarskoj je 49% od državnih preduzeća bilo privatizovano do kraja 1994. godine, u Poljskoj 33% do kraja 1993. godine, u Rumuniji 8% do kraja 1994. godine. U Bugarskoj i Sloveniji proces privatizacije odvijao se sporo.
Proces stvaranja savremenih "nomenklatura elita" započeo je tokom "divlje privatizacije" (pošto nisu bili doneti zakoni) koja se odigravala u zemljama Istočne Evrope 1989. godine, kada su određene grupe menadžera i političara uspevale da raznim mehanizmima otkupe pojedina državna preduzeća po vrlo niskim cenama ("bogaćenje sa kadrovske liste").
Iako su tokom 1990. godine u većini zemalja Istočne Evrope doneti zakoni o privatizaciji, širina i tempo privatizacije bili su limitirani raširenom nelikvidnošću preduzeća, nedostatkom akumulirane domaće štednje, ali i nedovoljnim prilivom svežeg kapitala iz inostranstva, što je često vodilo drastičnom obaranju prodajnih cena preduzeća i činilo osnov brojnih malverzacija. Nova istočnoevropska "elita nomenklature" uzdizala se tako putem i internih i eksternih modela privatizacije jer je organizator čitavog procesa bila država. Čak i program masovne privatizacije, lansiran u Poljskoj 1991. godine (besplatno deljenje "vaučera" svim punoletnim građanima) pogodovao je uspostavljanju dominacije "elite nomenklature" u istočnoevropskim društvima, alokacijom njene moći u tzv. investicionim fondovima. U prvom krugu privatizacije u Čehoslovačkoj (do 20. 01. 1992) preko ľ punoletnih građana Čehoslovačke (8,5 miliona) postali su vlasnici akcija privatizovanih preduzeća ili oko 400 investicionih fondova koji su umesto njih licitirali. Najveće investicione fondove osnovale su češke banke. Skoro 6 miliona građana (72%) prenelo je svoje "vaučere" na investicione fondove. U drugom krugu privatizacije u Republici Češkoj (od 1. 10. 1993) "vaučere" je preuzelo 6 miliona građana ili 90% onih koji su na to imali pravo. Pri tom je više od ľ građana svoje "vaučere" ustupilo investicionim fondovima.21
Društvena moć istočnoevropske "elite nomenklature" posebno se uvećavala putem tzv. inflatornih dobitaka, što je i bio osnovni motiv privatizacije. Interne akcije su se upisivale i otkupljivale prema nominalnoj knjigovodstvenoj ceni, bez mesečnog usklađivanja s inflacijom. U svim istočnoevropskim zemljama početkom 90-ih godina stopa mesečne inflacije je bila vrlo visoka, a u Srbiji je 1993. godine iznosila milion posto mesečno.
Posebno je inflacija stvorila povoljan ambijent za ogromne zloupotrebe gde su pojedinci, praktično besplatno, "otkupili" veliki broj državnih preduzeća.
Različiti programi privatizacije primenjeni u istočnoevropskim zemljama bili su i po obimu i po vrsti različiti od onih preduzetih u Zapadnoj Evropi za vreme prakse "Nove desnice" tokom osamdesetih godina 20. veka. Na primer, u Velikoj Britaniji privatizacija 5% preduzeća u državnoj svojini koju je sprovela vlada Margaret Tačer trajala je deset godina.
Privatizacija državne svojine širokih razmera neizbežno je odredila društveni položaj velikih socijalnih grupa. Nedostatak domaćih kupaca sa dovoljnim finansijskim sredstvima i neuspeh šeme "masovne privatizacije" (učešće zaposlenih ili građana u kupovini akcija preduzeća, "svaki građanin, akcionar") doveli su do procesa koji može biti opisan kao "nomenklatura kapitalizam", u kojem je politički kapital (mesto u nomenklaturi) stečen u komunističkom sistemu konvertovan, putem zloupotrebe vlasti, u ekonomski kapital u novom demokratskom sistemu. Bivši komunisti otišli su u privatne poslove i postali "uspešni preduzetnici".
"Postavilo se pitanje 'prljavog novca' do kojeg su privilegovani u starom sistemu došli na ovaj ili onaj način, kao i njegove raspoloživosti za prodaju sredstava za proizvodnju po osnovu procesa privatizacije. Tomas Ježek, češki ministar za privatizaciju, istakao je da je najbolji način za pranje takvog novca njegovo investiranje u privredu. Svako ne bi mogao dati ovakav benevolentan pogled o ekonomskim pogodnostima koje daruje nomenklatura i crnoberzijanci."22
Proces privatizacije pratila je hiperinflacija u svim istočnoevropskim zemljama. Polovinom 1993. godine u Srbiji i Crnoj Gori došlo je do velike hiperinflacije. Od 10. aprila 1993. godine uveden je "klizni kurs" pa su devalvacije praktično bile svakodnevne. Na dan 1. oktobra 1993. godine stvarna denominacija je iznosila 1 000 000 dinara = 1 dinar. Sledeće godine, na dan 24. januara 1994. godine, paritet starog dinara prema novom dinaru iznosio je 13 000 000 : 1, međutim, već posle nekoliko dana pao je na 12 000 000 : 1 i ostao nepromenjen do ukidanja starog dinara.23 Građani su izgubili svoju životnu štednju. Samo mali broj građana je imao korist od privatizacije. Tako je društvo u Istočnoj Evropi postalo podeljeno, kroz proces privatizacije i inflacije, na bogatu elitu i osiromašene mase.
"Ljudi iz Istočne Evrope o svojoj sadašnjoj ekonomskoj poziciji razmišljaju na taj način što je porede sa svojim ranijim standardom života i sadašnjom situacijom drugih. Oba pristupa nisu samo pokušaji racionalnog razumevanja promene njihovog socijalnog statusa, već i psihološkog posredovanja iskustva. Postoji jedna zajednička crta u svim izveštajima iz tog regiona. Upoređivanje današnje situacije sa prošlošću je način za ispitanike da eksternalizuju odgovornost za svoju sadašnju situaciju. Ističiću specifične događaje koji su uticali na osiromašenje svakoga i navodeći primere onih koji su u goroj situaciji od njih samih ili kriminalnost, dvoličnost bogatih, ispitanici osećaju da na kraju do izvesnog stepena njihovo osiromašenje nije rezultat njihovog ličnog neuspeha, već događaja izvan njihove kontrole, kao što su tranzicija i sticanje suverene nacionalne države.
Održavanje veza sa pojedincima u vladi i privredi ili uopšte sa onima koji imaju neku kontrolu nad osnovnim resursima je od suštinskog značaja da se izbegne siromaštvo, međutim, mnogi gube bilo kakve veze koje su imali u društvima pre nego što su postala potpuno podeljena na bogate i siromašne."24
Takva socijalna polarizacija društva onemogućila je obnovu složenih, autonomnih organizacionih mehanizama. Slabost civilnog društva (aktivnost sindikata, učešće u protestnim grupama kakve su grupe za zaštitu čovekove sredine, crkvene i religiozne aktivnosti, članstvo u asocijacijama suseda ili organizacijama ili kompanijama lokalnih zajednica, aktivnost u grupama za zaštitu građanskih prava i sloboda, rad u dobrotvornim organizacijama, aktivnost u organizacijama za zaštitu potrošača, učešće u radu političkih partija itd.), kao nezavisnog entiteta, bio je ključni uzrok obnavljanja sistema nomenklature kao organizovanog interesa vladajućih elita u Istočnoj Evropi. Taj sistem omogućava takvu društvenu situaciju u kojoj su određeni poslovi ili mesta rezervisani za članove klijentelističkih partija.
Političke partije u Istočnoj Evropi nakon 1989. godine nisu bile formirane sa ciljem da artikulišu interese posebnih društvenih grupa, već su tvrdile da predstavljaju ujedinjene ciljeve celokupne populacije. Velika je sličnost između programa znatnog broja partija. Populistička obećanja za unapređenje ekonomske situacije "građana" ili za smanjenje kriminala i korupcije su najraširenija. Razlog tome je činjenica da političke partije u istočnoevropskim zemljama nemaju "ciljnu grupu glasača", odnosno nisu utemeljene u određenoj socijalnoj grupi (klasi) čije bi interese izražavale i od koje bi imale političku podršku. Veliki broj političkih partija u istočnoevropskim zemljama formiran je na elitističkom nivou u parlamentima i kroz svoju političku delatnost retko izražavaju osećanja i nezadovoljstvo biračkog tela. Štaviše, nema organske veze između partije i masovne baze stanovništva. Političke elite uključuju uske partijske elite.
Razloge za odsustvo socijalnog dijaloga tokom tranzicionog perioda u zemljama Istočne Evrope pojedini autori traže u situaciji relativno neartikulisanog interesa različitih socijalnih grupa i u političkom prostoru artikulisanom spoljnim (inostranim) faktorima.
"Posle kolapsa režima državnog socijalizma i kapitulacije njegovih političkih elita, zemlje Srednje i Istočne Evrope bile su 'naterane da budu slobodne' i nove partijske elite bile su 'postavljene' ili barem potvrđene od strane zapadnih sila. Te novopostavljene elite bile su iznenađene brzim kolapsom starih režima; i shodno tome nisu bile sposobne da odmah preuzmu vladanje pravilno".25
U takvim istorijskim i političkim uslovima pojavile su se klijentelističke partije kao forma "patronažnih organizacija", koje obezbeđuju povlastice za svoje sledbenike.
"Nomenklatura je zamenjena klijenturom. Oba principa imaju za cilj da očuvaju političku lojalnost, nomenklatura na rigidan, očit i administrativni način, putem vidljive ruke partijskog vođstva, klijentura na skriven, fleksibilan i lukrativan način, kontrolisan nevidljivom rukom novih vladaoca. Princip klijenture bio je takođe poznat i pre pada režima državnog socijalizma ali je bio uglavnom ograničen na srednji i niži nivo vlasti i procese odlučivanja. On je imao sekundarnu funkciju ali je počeo da dobija na značaju u završnoj etapi državnog socijalizma, kao preludij u vrli novi svet 'državnog kapitalizma'. (...)
Nova vladajuća elita je smišljeno stvarala situaciju nesigurnosti posla između pomenutih elitnih grupa u društvu da bi ih prisilila na poziciju zavisnosti. Ukoliko su izrazili bezuslovnu političku lojalnost, šefovi administracija i tehnokrati mogli su da zadrže svoja visoka mesta. Socio-politički uslovi za formiranje ili obnavljanje klijenture bili su izraženi kroz slogan novih vladalaca: 'Naš komunista nije, u stvari, bio komunista'."26

*

Pitanje značaja trendova "ko je dobio, šta, kada, kako" i kriterijuma za definisanje socijalne lokacije u istočnoevropskim društvima nakon 1989. godine zaslužuje produbljenije naučne studije nego što su do sada urađene. Redistribucija svojine, moći i ekonomskih privilegija je glavni socio-politički proces koji određuje modernizaciju istočnoevropskih društava. Taj proces može biti istraživan samo sagledavanjem odnosa između ekonomske i političke strukture u postkomunističkim društvima Istočne Evrope. Vladajuće elite čine vezu između te dve strukture u društvu. Zbog toga naglasak mora biti stavljen na karakteristike istočnoevropskih političkih elita, posebno na odnos između organizacione strukture i političke strategije tzv. velikih igrača. Kontekstualna politička analiza političke strategije i načina uticaja "velikih igrača" obezbeđuje kriterijume za selekciju činjenica o tipu dominacije i kontrole koji se razvija danas u Istočnoj Evropi.
Bitno je naglasiti da je krucijalni značaj takve analize da "probije operacionalni kod" savremenih političkih elita u Istočnoj Evropi. Procena kapaciteta savremenih istočnoevropskih političkih elita kao pokretača društvene modernizacije svakako je istraživački poduhvat velikog obima.

Autorka je doktor političkih nauka

1 Robert E. Scott, "Political Elites and Political Modernization", u: Elites in Latin America, edited by Seymour Martin Lipset and Aldo Solari, Oxford University Press, New York 1967 (str. 117-145).
2 Harold D. Lasswell, Daniel Lerner, C. Easton Rothwell, The Comparative Study of Elites, Hoover Institute Studies, The Hoover Institute and Library on War, Revolution, and Peace, Stanford University Press, Stanford, California 1952.
3 William B. Quandt, The Comparative Study of Political Elites, SAGE Publications, INC, 1970, str. 180, 181.
4 Geraint Parry, Political Elites, George Allen and Unwin LTD, London 1969, str. 14.
5 Tom Bottomore, Elites and Society, second edition, Routledge, London-New York 1993, str. 9.
6 The Sociology of Elites. The study of Elites, Edited by John Scott, Volume I, Edward Elgar Publishing Limited, England, USA, 1990, str. xiii.
7 Bela Greskovits, The Political Economy of Protest and Patience: East European and Latin American Transformations Compared, Central European University Press, Budapest 1998, str. 24.
8 Alan H. Smith, "Eastern European Economies", u: Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States, 4th edition, Europe Publications Limited, London 1999, str. 64.
9 Karen Henderson, Neil Robinson, Post-Communist Politics. An Introduction, Prentice Hall Europe, 1997, str. 28.
10 Nacionalni komunizam je bio revolucionarna strategija koju je razvio Vladimir Iljič Lenjin i ruska boljševička partija u periodu pre Prvog svetskog rata. Prema toj političkoj formuli, klasna borba u perifernim zaostalim društvima morala je biti "socijalistička po sadržaju, nacionalna po formi". Cilj komunističkih partija u nerazvijenim zemljama nije bio samo ukidanje privatne svojine, već i zadobijanje nacionalno nezavisne države kao i tehnološki i kulturni razvoj i materijalni prosperitet. Komunisti su želeli da modernizuju patrijarhalna društva i da postignu nivo razvoja koji su Zapadna Evropa i Severna Amerika već bile dosegle. Komunizam je bio identifikovan sa nacionalnom emancipacijom i industrijalizacijom.
11 Za vreme komunističke vlasti federativne državne strukture bile su uspostavljene u Jugoslaviji (1943) i Čehoslovačkoj (1960). Komunističke partije Jugoslavije i Čehoslovačke sastojale su se iz nacionalnih partijskih organizacija i njihova unutrašnja organizacija odražavala je državnu federativnu strukturu. Ustavima obe zemlje bilo je garantovano "pravo na otcepljenje" svim federalnim jedinicama (republikama).
12 "Povratak u Evropu" je politička strategija razvijena od strane istočnoevropskih opozicionih elita (Poljska) ili komunističkih elita (Slovenija - "Europa zdaj") tokom osamdesetih godina. Integracija u evropske strukture (EU) i NATO prema datoj strategiji trebalo je da donese demokratiju i materijalni prosperitet u zemlje Istočne Evrope posle pada komunizma. To je bila želja da se postane sličniji zemljama zapadne Evrope. Još uvek je nejasno da li je bila privlačnija demokratija ili ekonomski prosperitet, ako se razlika između toga uopšte i videla.
13 A. Przeworski, Democracy and the Market: Political and Economic Reforms in Eastern Europe and Latin America, Cambridge University Press, Cambridge and New York 1991, str. 191.
14 Alan H. Smith, "Eastern European Economies", u: Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States, 4th edition, Europe Publications Limited, London 1999, str. 65.
15 Branko Milanovic, Income, Inequality, and Poverty during the Transition from Planned to Market Economy, The World Bank, Washington D.C. 1998, str. 7, 23, 34, 75, 76.
16 Peter Gowan, "The Peripheralisation of Central and Eastern Europe in the 1990s", Labour Focus on Eastern Europe, 65/2000, str. 65.
17 James Pettifer, "The Albanian Upheaval: Kleptocracy and the Post-Communist State", Labour Focus on Eastern Europe, No. 57/1997, str. 29, 30.
18 "Employment in the European Union candidate countries", European Industrial Relations Review, No. 350, March 2003, str. 22-27.
19 Materijali Ujedinjenih granskih sindikata Nezavisnost.
20 Privatizacija sredstava za proizvodnju koja se nalazila u državnoj svojini bila je "neoliberalne strategije" politike razvoja koju su sprovodile vlade istočnoevropskih zemalja do 1989. godine.
21 Dragan Vujadinović, "Transformacija društvene i državne svojine", u: Sindikat i društvo u tranziciji, Institut za političke studije, Beograd 1995, str. 120.
22 Vic Duke and Keith Grime, "Privatization in East-Central Europe. Similarities and Contrasts in its Application", in: The New Great Transformation? Change and Continuity in East-Central Europe, ed. by Christopher G.A. Bryant and Edmund Mokrzycki, Routledge, London 1994, str. 165.
23 Materijali Ujedinjenih granskih sindikata Nezavisnost.
24 Deepa Narayan, Voices of the poor. Can Anyone Hear Us?, The World Bank, Washington D. C. 2000, str. 71, 72, 73.
25 Attila Agh, "From Nomenclatura to Clientura. The Emergence of New Political Elites in East Central Europe", Labour Focus on Eastern Europe, No. 47/1994, str. 63.
26 Ibid., str. 70, 71.