Slobodan Šnajder ponovo u Beogradu

Slobodan Šnajder, "Nevjesta od vjetra", Narodno pozorište Beograd, reditelj Boris Miljković

Naslov ovog prikaza slobodno se može percipirati i kao poklič i kao krilatica i kao vremenski, prostorni ili identifikacioni indeks, ali on nedvosmisleno izražava ono što je beogradska publika videla na sceni Narodnog pozorišta na početku aktuelne pozorišne sezone 2003/2004. u predstavi Slobodana Šnajdera "Nevjesta od vjetra", u režiji Borisa Miljkovića. U komadu o životu Geme Boić, prve (i jedine) hrvatske glumice koja je sa uspehom igrala na nemačkim pozorišnim scenama početkom prošlog veka, S. Šnajder ponovo svome umetničkm "vjeruju" podređuje pozorišnu dramaturgiju i ono što čini osnove dobro skrojenih komada kakve imamo prilike da vidimo svake sezone u skoro svakom institucionalizovanom pozorištu ovog grada. "Šnajderovština", kako možemo okarakterisati svaki njegov tekst, i ovoga puta je u cilju jedne ideje, baš kao i svi Žiroduovi komadi sa tezom, a to je sudbina intelektualca/umetnika sa prostora Balkana u, ovoga puta, surovom svetu zapadne Evrope, odnosno Nemačke i Beča. Promena prostorne situiranosti sa Balkana na germansko područje ne menja karakter "šnajderovštine" - jak intelektualni brio koji autor brani do poslednje replike i samoubistva glavne junakinje. Sudbinom Geme Boić povlači se paralela između sudbine svih provincijalaca/Balkanaca koji uspevaju da se domognu umetničkog sveta Evrope i individua u pokušaju da pomenuti balkanski umetnički prostor osveže i uzdrmaju iz primetno manirističkog šablona u kojem postoje. Sukob civilizacija i hipokrizija prelama se u socijalnom statusu glavne junakinje prinuđene da, kao jako talentovana i uspešna, ipak bude bez angažmana u teatru imperijalne Austrougarske monarhije. U najboljoj intelektualnoj tradiciji srednje Evrope, Šnajder priču stavlja u kontekst Prvog (Velikog) svetskog rata koji i suviše istorijski i fatumski podseća na krvavi obračun na lokalnim prostorima s kraja prošlog veka da bi ta sličnost bila slučajna. Krvavi pir prostora koji se kao naručen uklapa u evrocentrični krvavi pir istorijskog trenutka u kojem se dešava karakteriše i ostale komade iz Šnajderovog opusa koje je ova sredina videla, "Hrvatski Faust" u Jugoslovenskom dramskom pozorištu, u režiji Slobodana Unkovskog i "Zmijin svlak" u Centru za kulturnu dekontaminaciju, u režiji Bojana Đorđeva.
Socijalni status Geme Boić u komadu se transformiše u duhovni status prostora i "duh vremena" (zeitgeist) koji ove prostore još uvek drži u svom specifično i nadasve podsmešljivom maniru prema svemu što je napredno i alternativno. Baš tako i Gema Boić, kao uostalom i Slobodan Šnajder, završavaju svoje etide ne kao pobednici, što bi u smislu intelektualne pravde bilo očekivano, već kao vrlo interesantni primerci lovine za krajnje nezainteresovanu publiku.
Nažalost, predstava u režiji Borisa Miljkovića ne koristi u dovoljnoj meri dramske mogućnosti teksta. U njoj autor - (zajedno sa B. Dimitrijevićem-Tuckom) revolucionarnih TV drama "Ruski umetnički eksperiment" i "Sava Šumanović" i kultnih muzičkih video spotova "Across the universe" grupe Laibach i "Dum Dum" EKV-a, kao i zabranjenog političko-propagandnog spota za kongres Komunističke partije Jugoslavije u Sloveniji 1987. godine gde akrobata na žici jedva uspeva da održi ravnotežu baš kao što je tadašnje rukovodstvo SFRJ ostajalo bez ravnoteže - ne uspeva da prevaziđe okvire televizijske kratke forme, kao i svoje izvorne vokacije (filmski i TV reditelj). Mizanscenski i scenografski predstavu preuzima konstantno prikazivanje filmski snimljenih delova teksta na video-projektoru koji je daleko interesantniji i stilski usmereniji nego ono što se vidi na sceni tako da dolazi do kreativno-samoubilačkog konflikta i "prožderavanja" sadržaja od strane forme i to ne - pozorišne. Prava je šteta što Boris Miljković nije uspeo da materijalizuje odličnu ideju razbijanja scenskog prostora i apsolutnu stilizaciju kostima, scenografije (Marko Japelj) i mizanscena. Ovako je sve ostalo na snimljenom filmu čiji sadržaj i besomučna eksploatacija na sceni ometaju elementarnu koncentraciju i usmerenost gledalaca na celinu pozorišnog čina. Takva postavka u senku baca i dobro ukomponovanu glumačku stilizaciju likova i to posebno u slučaju Geme Boić koju tumači Marija Vicković i njene ljubavi Feliksa Stjasnija koga tumače Igor Đorđević i Nenad Stojmenović. Ovakav glumački postupak nas odmara od naturalističkog manirizma kakav se može masovno videti u beogradskim pozorišnim produkcijama i revitalizuje brehtovski "V-efekat", ali u modernizovanom ključu.
Naslov ovog teksta je proročki odredio njegovu usmerenost - Šnajder je ponovo u Beogradu, ali to je sve. Ipak, ako se bira između Kocebuovski "dobro skrojenih komada" sa najčešće tri marginalca-ovisnika, četiri potencijalna emigranta i naturalizmom koji se ogleda u fatumskoj funkciji "jelen piva" kao hladnog oružja i ove eskapističko-stilizovano-dosadnjikave predstave s tezom koja se grčevito brani i odbranjuje sa sve intelektualno-filozofski determinisanim junacima i njihovim prostorno-zavičajnim fatumom, ja biram ovo drugo.