Manjine i demokratija

Okrugli sto "Ustavni položaj manjina" u organizaciji Centra za multikulturalnost i Fondacije "Hajnrih Bel" (Novi Sad, 12. 12. 2003)

Osnovna je ambicija ovoga panela, koji je okupio teoretičare u oblasti prava i politike, predstavnike nevladinih organizacija koje se bave problemima ljudskih i manjinskih prava i predstavnike manjinskih zajednica, bila da se u polje javnih debata uvedu teorijski, normativni i praktički problemi konstitucionalnog uređenje položaja manjina. Opšti je nalaz da se radi o pitanju koje je nedopustivo malo prisutno u javnom diskursu. U Srbiji se, kako je u uvodnom izlaganju naglasio Alpar Losonc, nikada nije ozbiljno raspravljalo o teritorijalnim i kulturnim aspektima manjinskog samoodređenja. Istovremeno, u Srbiji je neophodno prepoznati i osobito stanje difuzne ustavne konstelacije, nedovršenosti države, još uvek slabe institucionalne matrice koje karakterišu državu. Političko društvo u Srbiji raspolaže slabim institucionalnim kapacitetima u odnosu na iznimno veliku etničku raznovrsnost. Istovremeno, pokazuje se da manjinsko pitanje (D. Prole) postaje jedno od središnjih pitanja u savremenoj konstitucionalnoj i političkoj teoriji. Podjednako, i teorija i praktična politika imaju veliki problem kako da odgovore na probleme uspostave demokratske stabilnosti u društvima velike složenosti. Generalno, može se reći da smo svedoci retematizacije odnosa
etniciteta i demokratije, a strategija identiteta koja implicite u sebi nosi nanose većinske hegemonije i ostaje u okviru većinsko-manjinskog nacionalizma, predmet je ozbiljnih prevrednovanja. Niska razina rasprava o ovom važnom pitanju ne samo da ne razumeva konstitutivnost položaja manjina za prirodu i kvalitet uspostave složenih političkih društava, već je još uvek snažno opterećena političkom formulom "mi" i "oni" koja mobilizacijom straha od drugog opravdava i priziva forme nasilne i prinudne integracije društva. Pri tom se sasma gubi iz vida osobita strukturna nejednakost manjina, koja je pratilac podjednako ne samo složenih procesa uspostave moderne evropske države, već i racionalne i demokratske legitimnosti. Sažeto ću naznačiti prirodu ovih
procesa, a zatim jednom skromnom teorijom okolnosti pokazati kako ovi procesi funkcioniraju u političkoj dinamici ovoga društva. Počeću jednim opštim mestom. Dominantan obrazac izgradnje moderne evropske države je nacionalistički, glavni tip političke integracije društava je jednonacionalna država. Politička integracija moderne evropske države nastaje ujedinjavanjem labavo povezanih regionalnih, jezičkih i subkulturnih grupa u jedinstvenu nacionalnu zajednicu, pri čemu su grupe koje su ostale izvan ovoga procesa u biti suočene sa alternativama asimilacije, marginalizacije svoga socijalnog položaja unutar novonastale nacije, emigracijom ili pak grupnom mobilizacijom sa ciljem sukcesije. Rezultat ovoga procesa je uspostava jednonacionalne države koja je po svojim inherentnim svojstvima nepravedna jer prirodom svoje konstitucije lišava manjinske zajednice javnog statusa i uspostavlja neravnopravnu raspodelu političkih dobara što je od fundamentalnog značaja za očuvanje i razvoj manjinskih kultura. Ovde se brani normativni stav da zahteve manjinskih zajednica nije moguće razumeti ukoliko one nisu u prilici da ih javno artikulišu. Institucije jednonacionalne države takvu vrstu priznanja ne omogućavaju. Nacionalitet pri tom pokazuje dvostruka svojstva. On je inherentno egalitaran i demokratski prema unutra, ali istovremeno agresivan i autoritaran spolja. On je, da sažmemo, ne samo strategija oblikovanja identiteta (nacija je glavni obrazac uspostave moderne političke zajednice) već je istovremeno i strategija raspodele političkih dobara. Ova se inherentna nejednakost i nepravičnost u izgradnji političkih institucija bitno menja u tipu multikulturalne države. Ovaj tip države u biti garantuje javno priznanje manjinskim grupama kao ravnopravnim partnerima u političkoj zajednici, obezbeđujući ovim grupama prava i resurse neophodne za njihov prosperitet. Multikulturalna država približava se idealu etnokulturne pravde. Multikulturalizam traži takvu shemu političkog društva koje priznaje jednaku vrednost svim stabilnim zajednicama koje u društvu postoje. To implicira zahtev da multikulturalna društva sama sebe preurede na način da u njemu nema mesta za manjinsko pitanje kao posebno pitanje ili pak za onu vrstu strategije koja se označava kao većinsko tolerisanje manjina. Političko društvo sastoji se, dakako, od različitih zajednica i ne pripada unapred nijednoj od njih. Sažeto, u multikulturalnom društvu, mada su snage pojedinih zajednica različite, što sigurno utiče na rešavanje problema i moguće solucije, nijedna nije unapred ovlašćena da državu i političko društvo predstavlja kao svoje. Preispitivanje odnosa između etniciteta i demokratije zahteva da većina, njene političke elite odustaju od toga da većina paternalistički može ponuditi model integracije manjinama. Ovaj je momenat od najvećeg značaja: da nijedan etnicitet, a to znači većina, nema monopol na integraciju. Ukoliko se iole ozbiljno misli da su građani Srbije jednaki, tada se mora prihvatiti njihova moralna jednakost iz čega proizlaze dalekosežne posledice. Ustav je u ovom smislu akt zajednice koja određuje sebe posredstvom svih svojih delova (A. Losonc). Ustav bi morao da pokaže da se pitanje manjina i te kako tiče interesa većine (D. Prole), a ustavna rešenja, kako je uporednom analizom pokazao S. Ciplic, treba shvatati kao uvod u raspravu i početni korak u konstitucionalizaciji manjinskih prava. U tom kontekstu značajna je dijagnoza da je većina predloženih ustavnih rešenja značila unapređenje ustavnog uobličavanja prava nacionalnih manjina. Uporedna analiza teritorijalne organizacije vlasti i pokušaj da se označe principi koji su u temelju dobro uređenog poretka u složenim društvima (I. Vujačić) dodatno su obogatili ovu raspravu. Polazeći od teze da transformacija jedne zajednice koju je karakterisala kontrolisana ekonomija i autoritarni poredak podrazumeva uporednost demokratizacije, decentralizacije i deregulacije, s obzirom da demokratija i autonomija idu zajedno i uzajamno se podržavaju, I. Vujačić sugerira principe demokratije, subsidijarnosti, ekonomske racionalnosti i princip liberalizma kao osnovu dobro uređenih složenih zajednica. "Prvi je princip demokratije koji podrazumeva široku participaciju građana. Drugi je princip subsidijarnosti koji podrazumeva da ono što hoće i može samostalno da obavlja niža i uža jedinica ne treba da obavlja šira. Princip ekonomske racionalnosti podrazumeva preuzimanje preduzetničke odgovornosti za sopstvenu sudbinu (...) Konačno, princip liberalizma podrazumeva ograničenu državu, odnosno najmanji stepen državne intervencije." Sve ovo, kako je dobro pokazao T. Žigmanov, nosi nanose dominantnih obrazaca političke kulture jednog društva. Prisustvo snažnih antilegalističkih i organskih tradicija značajan je faktor koji ograničava ove procese i obnavlja forme nejednakosti i većinske dominacije. Pored ovoga, postoji i moguća strategija koja ide izvan okvira (nacionalne) države i u osnovi pretpostavlja stanje kada se radi o formi preklapajućih autoriteta koji omogućavaju manjinskoj zajednici ili zajednicama da autentično reprezentuju svoje interese. No, ta je stvar bila izvan okvira ove rasprave. Prihvatajući ovaj opšti okvir i kontekstualnu matricu političkog društva u Vojvodini i Srbiji otvaraju se tri međusobno komplementarna problema. Prvi se tiče pitanja reprezentacije manjina. Dvije su stvari važne. Bez autentične reprezentacije manjina nije moguće obezbediti učešće manjina u oblikovanju demokratskog legitimiteta. Kvazikonsocionalni model, koji je uspostavljen nakon oktobarske promene, problem reprezentacije uveo je u polje deliberacije i sporazumevanja političkih elita. Drugo, uz pretpostavku uređenosti demokratskih procedura, još uvek postoje mogućnosti da se naruši načelo jednakosti izbora. Otuda, demokratske procedure važan su korektivni faktor, no ne i dovoljan. To je i razlog što bi valjalo braniti načelo pravde koje kaže da pod pretpostavkom nejednakosti (manjine su uvek u strukturno nejednakom položaju) ustanove i raspodelu dobara treba oblikovati tako da one najmanje pogađaju one koji su u najnepovoljnijem položaju. Drugi je problem onaj koji se tiče procedura oblikovanja bazičnog konsenzusa (kolektivnog identiteta) političke zajednice. Ako je država forma političke integracije i pretpostavlja mehanizme koji treba da obezbede legitimnost državnih ustanova, politička zajednica oblikuje se kao forma paralelnog poretka i tip horizontalnih lojalnosti pomoću kojih pripadnici jedne političke zajednice priznaju jedni druge i istovremeno priznaju državu kao sopstvenu političku organizaciju. U složenim društvima manjinske zajednice konstitutivni su element ovako razumevanog konsenzusa. Reći da to političko društvo u Srbiji ne može učiniti iz pretpostavki pretpolitičkog jedinstva svojih pripadnika (većinska nacija) samo je prvi korak. To, dakako, otvara pitanje o temeljima (predustavnim elementima) ustavnog konsenzusa. Srbija se nalazi pred imperativom da se redefiniše i kao država i kao politička zajednica i to potrebuje ne samo jednu novu refleksiju (novi početak) već i civilni tip političke kulture. To su sve složena pitanja i samo se kroz javne debate i deliberaciju u polju civilnog i političkog društva može doći do strategija koje Srbiju kao složenu zajednicu pomeraju ka stanjima građanske normalnosti. U ambijentu jednog poratnog i postdiktatorskog društva, koje inherentno rađa politički radikalizam i neprijatelje demokratije, reflektiranje ovih pitanja i njihovo tematiziranje u javnom polju od iznimne je važnosti. Ova rasprava je jedan takav prilog sopstvenom samorazumevanju. Bez samorefleksije i samorazumevanja slučaj, a ne izbori, po pravilu odlučuje o budućnosti političke zajednice. Akteri civilnog i političkog društva u Srbiji nalaze se još uvek pred jednim takvim izborom.