Nacionalizam je istorijska pojava, on ima svoj društveno-politički i ideološki sadržaj, ali nacionalističko ponašanje, istovremeno, umnogome odražava jednu univerzalnu potrebu čovjeka, a to je potreba za grupnom pripadnošću, i njegovu sklonost da pravi razliku između onih koji pripadaju njegovoj i onih koji pripadaju drugim grupama, i to uvijek na štetu onih koji su izvan njegove grupe

Racionalno i iracionalno u nacionalizmu

Nacionalizam bi bez iracionalnih elemenata najvjerovatnije izgubio snagu privlačnosti i mobilizatorski potencijal koje posjeduje

Dušan Kecmanović

Jedna od bitnih karakteristika nacionalizma je njegova dvosmislenost u moralnom, političkom i ljudskom smislu. Ona je osnovni razlog zašto je nacionalizam istovremeno i hvaljen i napadan, zašto jedni žale što njihovi sugrađani nisu više nacionalisti, a drugi se groze toga što su ljudi oko njih tako veliki nacionalisti.
To što je nacionalizam istovremeno i racionalan i iracionalan jedna je od njegovih brojnih dvosmislenosti.
Ima više razloga zašto odgovor na pitanje koliko ima racionalnog a koliko iracionalnog u nacionalizmu nije ni lagan ni jednostavan. Prvo, zato što nacionalizam uključuje više elemenata kao što su, na primjer, nacionalno osjećanje, težnja za sticanjem i očuvanjem nacionalne države, odnos prema nacionalnim manjinama, zatim odnos prema onima koji ne pripadaju "državnom" etnonacionalnom kolektivu, odnos prema ostalim zemljama, odnosno nacionalnim državama itd., pa bi, prilikom analize racionalnog i iracionalnog nacionalizma, valjalo razmotriti koliko ima racionalnog ili iracionalnog u svakom od pojedinih vidova ispoljavanja nacionalizma. Tim prije što svaka pojedinačna manifestacija nacionalizma ne mora da bude podjednako racionalna, odnosno iracionalna. Drugo, kada se analizira koliko ima racionalnog i iracionalnog u nacionalizmu valjalo bi precizirati da li se misli na građansku (državnu, liberalnu, političko-teritorijalnu, benignu, konstruktivnu itd.) ili na etničku (kulturnu, neliberalnu, malignu, totalitarnu itd.) formu (varijantu) nacionalizma, a ove dvije osnovne forme nacionalizma, kako primjećuje Chaim Gans (2003: 11-23), teže je nego što to može da izgleda razlikovati i u praksi nacionalizma i u njegovoj teoriji. Treće, u svakom razmatranju racionalnog i iracionalnog nacionalizma prepliće se sociološki i psihološki nivo analize zato što je nacionalizam i socio-politički i kulturno-psihološki fenomen. (Sociolozi se pri tom bave pretežno racionalnim, a psiholozi mahom iracionalnim nacionalizma.) Zato racionalno i iracionalno nacionalizma nije lako istovremeno razmatrati na istoj analitičkoj ravni. Četvrto, kada se traga za odgovorom na pitanje koliko ima racionalnog i iracionalnog u nacionalizmu valja se analitički usredsrediti, što takođe nije uvijek lako, ili na pojedinca ili na kolektiv. Svaki kolektiv je, izvjesno, sastavljen od pojedinaca, ali zakonitosti i mehanizmi ponašanja kolektiva i njegovih sastavnih djelova značajno se razlikuju. Uz to, ono što je racionalno sa individualnog stanovišta često nije racionalno sa kolektivnog, i obratno. Konačno, prije nego što se uopšte pristupi razmatranju pitanja koliko ima racionalnog i iracionalnog u nacionalizmu valjalo bi reći šta se podrazumijeva pod racionalnim i iracionalnim, kako se oni definišu, jer od njihovog određenja uveliko zavisi šta će biti prepoznato kao racionalno, a šta kao iracionalno u nacionalizmu.
Imajući u vidu rečene teškoće u analizi racionalnog i iracionalnog nacionalizma, ne treba da čudi da u izuzetno bogatoj literaturi o različitim aspektima nacionalizma ima izuzetno malo radova koji su posvećeni temi racionalnog i iracionalnog u nacionalizmu.
Jedan broj autora, u različitim prilikama, gotovo usputno, znači ne na osnovu sistematske analize onoga što je racionalno, odnosno iracionalno u nacionalizmu, ocjenjuje nacionalizam, odnosno nacionalno osjećanje kao djelomično ili potpuno iracionalne (Nairn, 1981: 348-349; Gastony, 1992: 11; Connor, 1993; Miller, 1993; Nodia, 1994: 6; Eller and Coughlan, 1993, i dr.), ili pak neracionalne (Birch, 1989: 67; Smith, 1989: 363, i dr.). Niti jedan od njih, međutim, ne precizira šta podrazumijeva pod iracionalnim, a šta pod racionalnim, odnosno neracionalnim.
Godine 1995. objavljen je zbornik radova naslovljen Nacionalizam i racionalnost, ali u njemu, osim Hardina, nijedan autor ne precizira koji pojam racionalnog, odnosno iracionalnog koristi. Michael Hechter i Russell Hardin su rijetki autori koji su, pišući o (i)racionalnom nacionalizmu, označili u kojem značenju koriste pojmove racionalno, neracionalno i iracionalno. Prvi je to učinio u radu "Kako objasniti nacionalističko nasilje" (1995) i u tekstu "Nacionalizam i racionalnost" (2000) (ova dva teksta su veoma slična), a drugi u knjizi Jedan za sve. Logika grupnog konflikta (1994) i u tekstu "Lični interes, grupni identitet" (1995), koji sadrži neke od osnovnih ideja iz godinu dana ranije objavljene knjige.
Hechter ističe da je instrumentalnost osnovna odlika racionalne individualne aktivnosti. Ljudi su racionalni u mjeri u kojoj koriste najefikasnija sredstva koja su im pristupačna da bi ostvarili ciljeve do kojih im je najviše stalo. Oni se pak, smatra Hechter, ponašaju iracionalno onda kada nešto čine bez obzira na posljedice njihove aktivnosti.
Hechterovo određenje racionalne individualne aktivnosti mahom se podudara sa definicijom racionalne aktivnosti koju je dao Karl Popper (1963: 358) kada je napisao da je akcija racionalna ako na najbolji način koristi pristupačna sredstva za postizanje određenog cilja. Hechter je, međutim, nedorečen kada definiše iracionalno ponašanje ljudi. Ostaje, naime, nejasno da li je, po njemu, iracionalna svaka neinstrumentalna akcija (radim nešto bez cilja i svrhe), ili (i) ona instrumentalna akcija kojoj ne prethodi razmatranje mogućih neželjenih posljedica ili pak sporednih efekata te određene aktivnosti.
Za razliku od Hechtera, Hardin smatra da je racionalnost tipično subjektivan, odnosno intencionalan pojam, i da se, stoga, to koliko u individualnom djelovanju ima racionalnog i iracionalnog može bolje da odredi pomoću pojma "interes". Čovjek djeluje racionalno ako radi ono što vjeruje da služi njegovom ličnom interesu. Iracionalna bi pak bila ona aktivnost koja ne služi ni interesu pojedinca ni interesu grupe. Vjerovatno svjestan da pojmovi "racionalno" i "iracionalno" ne mogu u potpunosti da pokriju ponašanje nacionalista, Hardin uvodi još jedan pojam: van-racionalno (extrarational). Prema Hardinu, kao van-racionalne mogu da se smatraju one individualne pobude koje služe interesima grupe ili nacionalnim interesima više-manje nezavisno od neposredne individualne cijene i koristi. Izvjesno je, smatra Hardin, da će, u nekim slučajevima, racionalne i van-racionalne motivacije dovesti do sličnih akcija, i dodaje da će racionalnost etničke, nacionalne i ostalih oblika grupne lojalnosti biti više nego očigledna (1) ako se često desi da se podudare individualni interes i grupna identifikacija, i (2) ako su aktivnosti koje pojedinca dosta koštaju ali su korisne za grupu ili naciju tim manje vjerovatne što je veća cijena koju pojedinac mora da plati.
Hardin, dakle, u određenje racionalne aktivnosti ne uključuje sredstva, to jest ne smatra da je najbolje mogućno korištenje pristupačnih sredstava relevantno za određenje jedne akcije kao racionalne. Jedino je važno da li određena aktivnost služi čovjeku za postizanje njegovog ličnog interesa, odnosno onoga što on (a ne neko drugi) vjeruje da je njegov lični interes. Kratko, racionalna je ona akcija kojoj je cilj lični interes. Pri tom se ne pominje da li racionalna akcija podrazumijeva zanemarivanje interesa kolektiva. Kolektiv se pojavljuje tek u određenju iracionalne aktivnosti kao one aktivnosti koja ne služi ni interesu pojedinca ni interesu grupe. Da bi okvalifikovao i treću opciju, to jest onu aktivnost koju pojedinac vrši radi kolektiva, nezavisno od neposredne individualne cijene i koristi, Hardin uvodi i treći pojam: van-racionalno.
U pogledu izjednačavanja cilja sa ličnom koristi vršioca određene aktivnosti Hardin se približava Maxu Weberu koji, prilikom određenja instrumentalno racionalne (zweckrational) aktivnosti, piše da ona služi postizanju racionalno planiranih i proračunatih ciljeva samog protagoniste te određene aktivnosti. Weber, međutim, za razliku od Hardina, koji u svome određenju racionalne aktivnosti uopšte ne pominje sredstva, i Hechtera koji ih pominje u obliku "najefikasnijih sredstava koja su pristupačna", ističe (1978: 24) da se očekivanja, koja su određena ponašanjem objekata i ljudi u određenoj sredini, koriste kao "uslovi" ili "sredstva" (navodnici Weberovi) za postizanje ciljeva nosioca aktivnosti. Drugim riječima, Weber uvodi sredinu u definiciju racionalne instrumentalne aktivnosti, i to u obliku "očekivanja u pogledu ponašanja objekata i ljudi u određenoj sredini".

Nacionalizam i nacionalističko ponašanje

Racionalno i iracionalno nacionalizma može da se analizira na tri načina. Jedan način je da se uzmu pojedinačni, više-manje zaokruženi, autorski koncepti o nacionalizmu, ili pak koncepti o nacionalizmu koje zagovaraju pojedini pravci u izučavanju nacionalizma, kao što su na primjer primordijalizam, modernizam ili etno-simbolizam, i da se utvrdi koliko u nacionalizmu onakvom kakvim ga vide autori tih određenih koncepcija ili pravaca ima racionalnih, odnosno iracionalnih elemenata. Dodao bih da svako konceptualno određenje nacionalizma podrazumijeva pokušaj (pa i obavezu) odgovora na pitanja: šta je to nacija, koje je njeno porijeklo, i do koje mjere je nacija moderna pojava.
Drugi način da se odredi racionalno i iracionalno nacionalizma jeste da se razmotri koliko ima racionalnog, odnosno iracionalnog u konkretnom nacionalističkom ponašanju određenog pojedinca ili veće grupe pojedinaca, u određenom vremenu i određenoj sredini.
Treći mogući oblik razmatranja racionalnog i iracionalnog u nacionalizmu sastoji se u tome da se utvrdi koliko pojedini sastavni djelovi ili elementi, i manifestacije nacionalizma imaju (i)racionalnog.
Ja sam se odlučio za kombinaciju prvog i trećeg vida analize racionalnog i iracionalnog nacionalizma, a evo i zašto.
Drugi pristup je ograničen na samo jedan istorijski konkretan oblik nacionalizma, koji najčešće ne može da pruži potpuniji uvid u to koliko u nacionalizmu ima (i)racionalnog. Prvi pristup pomaže čitaocu da vidi koliko u nacionalizmu, viđenom očima protagonista pojedinih koncepcija o nacionalizmu, ima elemenata racionalnog i iracionalnog, a treći pristup mu približava (i)racionalno nacionalizma kroz analizu pojedinih elemenata i manifestacija nacionalizma.
Prije nego što počnem analizu racionalnog i iracionalnog u nacionalizmu, koja će biti usredsređena na pojedinca, to jest na to koliko ima racionalnog i iracionalnog u individualnom nacionalističkom ponašanju, potrebno je da pružim određenja nekih ključnih pojmova.
Nacionalizam je, između ostalog, socijalna akcija, socijalna aktivnost ili, tačnije kazano, niz aktivnosti koje su usklađene sa principima određenog koncepta nacionalizma, i koje (te aktivnosti) udovoljavaju zahtjevima koje uključuju ti principi. Pojedinac, odnosno veći broj pojedinaca nosioci su svake socijalne akcije, zapravo svih aktivnosti, pa i nacionalizma.
Šta podrazumijevam pod pojmom "nacionalističko ponašanje"?
Ova sintagma označava obavljanje većeg broja aktivnosti (akcija) koje odražavaju i afirmišu određenu ideju o nacionalizmu. Ideja o nacionalizmu ili koncept nacionalizma, pretočen u individualne aktivnosti, u djelovanje jednog ili većeg broja pojedinaca, obuhvata sljedeće vidove ponašanja shvaćenog, ovdje, u jedinstvu njegove osnovne tri komponente: ponašajne, kognitivne i emocionalne.
Odnos pojedinca prema vlastitom (etno)nacionalnom kolektivu. Šta kolektiv znači za njega? Šta on očekuje od kolektiva? Koju vrstu i intenzitet lojalnosti osjeća prema (etno)nacionalnom kolektivu u odnosu na lojalnost ostalim grupama, pa i pojedincima.
Odnos pojedinca prema vlastitoj nacionalnoj državi (nation-state). Šta ona znači za njega? Šta od nje očekuje? Koju vrstu i intenzitet lojalnosti osjeća prema vlastitoj nacionalnoj državi u odnosu na lojalnost ostalim grupama, pa i pojedincima.
Odnos pojedinca prema ljudima čija se etnonacionalnost razlikuje od njegove, ali sa kojima dijeli isto državljanstvo, posebno u pogledu priznavanja ravnopravnosti (prije svega pred zakonom), interesa i ljudskog dostojanstva ljudi druge etnonacionalnosti sa kojima živi u granicama iste nacionalne države.
Odnos pojedinca prema ljudima iste etnonacionalnosti koji žive u granicama iste nacionalne države kao i on, posebno u pogledu priznavanja i poštovanja njihove ravnopravnosti (prije svega pred zakonom), interesa i ljudskog dostojanstva.
Odnos pojedinca prema drugim nacionalnim državama i njihovim državljanima.
U kojoj je mjeri (etno)nacionalni identitet pojedinca značajan za njegov personalni i socijalni identitet.
Da li je pojedinac zainteresovan za homogenizaciju javne kulture svih građana nacionalne države prvenstveno zato da bi se što brže i potpunije ostvarile političke vrijednosti svih građana a manje zato da bi se očuvale pojedine kulturno-etničke grupe unutar državne zajednice.
Da li je pojedinac zainteresovan da pomogne očuvanju i jačanju nacionalne države prvenstveno zato da bi nacionalna država mogla da pomogne očuvanje i jačanje specifične kulture pojedinih etničkih grupa unutar nacionalne države.

Racionalno nacionalističko ponašanje

Max Weber, kako je rečeno, smatra da se određena socijalna akcija može smatrati instrumentalno racionalnom onda kada je nosilac akcije racionalno uzeo u obzir njen cilj, relativnu važnost drugih mogućih ciljeva, sredstva za postizanje tog cilja i sekundarne efekte te akcije. Evo šta Weber piše o instrumentalno racionalnoj akciji: "Ona uključuje racionalno razmatranje alternativnih ciljeva za postizanje konkretnog cilja, i odnosa između cilja i sekundarnih efekata akcije i, najzad, racionalno razmatranje relativne važnosti različitih mogućnih ciljeva" (1978: 26).
Postavlja se pitanje: kada se za određeno nacionalističko ponašanje može reći da je racionalno, odnosno da u njemu prevaliraju elementi racionalnog. U ma kojoj sredini da živi pojedinac sreće (zatiče) nekoliko vidova nacionalističkog ponašanja: dominantan oblik nacionalističkog ponašanja, znači onaj vid nacionalističkog ponašanja koji se prepoznaje kod većine žitelja konkretne sredine, i još neke druge (manjinske!) oblike nacionalističkog ponašanja kod pojedinaca ili manjih grupa ljudi u datoj sredini. Naravno, on ne odabira, ne prihvata jedan od tipova nacionalističkog ponašanja bez da ga do izvjesnog stepena modifikuje shodno svojoj ličnosti i različitim socijalnim okolnostima. (Po pravilu, riječ je o manjim individualnim varijacijama.) Isto tako, kada prihvati (usvoji) određen tip nacionalističkog ponašanja, pojedinac može, u toku života, i pod uticajem različitih okolnosti, da ga promijeni. Bitno je da čovjek mora uvijek da se ponaša nacionalistički ili, kako kaže Etienne Balibar (1991: 93), "čovjek je homo nationalis od kolijevke pa do groba".
Za pojedinca se može reći da se ponaša racionalno, odnosno za njegovo nacionalističko ponašanje se može reći da je instrumentalno racionalno u smislu koje Weber daje instrumentalno racionalnom tipu akcije - ako on razmotri i izvaga ciljeve jednog, drugog, trećeg itd. tipa nacionalističkog ponašanja koje sreće oko sebe; ako uzme u obzir relativnu važnost drugih mogućih ciljeva koji bi se mogli postići drugačijim nacionalističkim ponašanjem; ako razmotri posljedice, odnosno sekundarne efekte svakog pojedinačnog tipa nacionalističkog ponašanja; konačno, ako razmotri i izvaga druga moguća sredstva, to jest drugačije oblike nacionalističkog ponašanja u cilju postizanja istog cilja.
Cilj nacionalističkog ponašanja može da bude uspostavljanje nacionalne države; nacionalno oslobođenje; uspostavljanje određenih normativnih odnosa i prakse u nacionalnoj državi u odnosu na ljudska prava i poštovanje dostojanstva ljudi, jednakost svih ljudi pred zakonom itd.; dalje, provođenje određene politike prema onima koji ne dijele nacionalnost pripadnika takozvane državne nacije; izvođenje ove ili one vrste aktivnosti prema drugim nacionalnim državama; potom, razvoj i odbrana nacionalne kulture itd.
Nisu ništa manje brojna i različita sredstva za postizanje cilja (obično se, zapravo, radi o većem broju ciljeva) nacionalističkog ponašanja: individualne akcije u vidu javnih istupa preko masovnih medija; pisanje tekstova u kojima se osuđuje ili brani ovaj ili onaj vid nacionalističkog ponašanja, odnosno deklarisani ili prikriveni cilj takvog ponašanja; učešće u skupovima, organizovanim i spontanim protestima; aktivnost kroz određenu političku partiju; angažman u udruženjima namjenjenim čuvanju i razvijanju nacionalne kulture; svakodnevni odnos prema komšijama, ljudima sa radnog mjesta, prijateljima itd. koji dijele ili pak ne dijele naša politička ubjeđenja i cilj(eve) našeg nacionalističkog ponašanja; fizički progoni ljudi koji se ne slažu sa ciljevima našeg nacionalističkog ponašanja, i/ili oružana borba protiv njih; davanje nezasluženih povlastica, odbrana i pružanje svake vrste pomoći onima koji podržavaju ciljeve našeg nacionalističkog ponašanja itd.

Dva teorijska pristupa nacionalizmu i nacionalističkom ponašanju

U nastavku analize racionalnog i iracionalnog nacionalizma osvrnuću se najprije na dva teorijska pristupa nacionalizmu: primordijalizam i sociobiološku koncepciju o nacionalizmu. Izabrao sam ove dvije koncepcije o nacionalizmu zato što nacionalizam i nacionalističko ponašanje, kako ih vide primordijalisti i socijalni biolozi, imaju u sebi najviše iracionalnog u odnosu na to kako su nacionalizam i nacionalističko ponašanje koncipirani u ostalim teorijskim pristupima nacionalizmu.
Primordijalizam. U središtu interesa primordijalista je da objasne porijeklo povezanosti ljudi po liniji zajedničkog etničkog porijekla. (Dodao bih da su, u oblasti istraživanja nacionalizma, podjeljena mišljenja o tome da li je etnicitet ugrađen u moderne nacije, tačnije da li je i do koje mjere etnička zajednica ili, kako je Anthony D. Smith naziva, ethnie vezivna supstanca onoga što danas zovemo nacijom.)
Najznačajniji predstavnici primordijalizma su Edward Shils i Clifford Geertz.
Shils (1957: 142) smatra da bi jačina veze ili veza koje čovjek osjeća prema članovima porodice - a veze među članovima etnonacionalne grupe bi trebalo da budu slika i prilika veza među članovima porodice - trebalo da potiče ne otuda što članovi porodice žive zajedno i što, vremenom, razviju uzajamnu emotivnu zavisnost, nego od "izvjesnog neizbrisivog značaja... koji se pripisuje krvnoj vezi".
Geertz (1993 /1973/: 259) upotpunjuje ovakvo viđenje prirode povezanosti ljudi istog etnonacionalnog porijekla sljedećim riječima: "Pod primordijalnom vezanošću podrazumijeva se ona vezanost koja potiče od datosti ('givens') (...); ovdje je najvećim dijelom riječ o onoj neposrednoj blizini i srodničkoj povezanosti ljudi, ali, osim toga, i o datostima koje potiču od toga što smo rođeni u određenoj religioznoj zajednici, što govorimo određen jezik, ili čak poseban dijalekt, i što poštujemo posebne socijalne običaje. Ova istost krvi, jezika, navika i tako dalje, ima sama po sebi neiskazan i, povremeno, neodoljiv efekat prisile".
Prema primordijalistima, dakle, datosti zajedničke krvi, jezika i socijalnih običaja prevazilaze individualnu egzistenciju u tom smislu što je pojedinac nemoćan u odnosu na rečene datosti. Jedino što može da učini jeste da slijedi diktat koji potiče od istosti krvi, jezika i socijalnih običaja.
Gledano iz aspekta načina na koji primordijalisti vide prirodu i porijeklo nacionalizma, nacionalističko ponašanje, očigledno, ne može biti racionalno. Prije nego što počne da se ponaša nacionalistički, čovjek niti razmatra relativan značaj drugih mogućnih ciljeva nacionalističkog ponašanja, niti razmišlja o mogućnim posljedicama, odnosno sekundarnim efektima nacionalističkog ponašanja.
Da li bi se onda za nacionalističko ponašanje, onakvo kakvim ga vide primordijalisti, moglo reći da je iracionalno? Prije bi se moglo reći da je, s individualno-psihološkog aspekta, van-racionalno u mjeri u kojoj pojedinac jednostavno nije svjestan porijekla i svrhe vlastitog nacionalističkog ponašanja. On je na nacionalističko ponašanje prisiljen datostima krvi, jezika, religije, običaja.
Sociobiološki pristup. Pierre L. van den Berghe (1967, 1981) je najznačajniji predstavnik sociobiološkog pristupa i za njegovo ime se obično vezuje ovaj konceptualni pristup nacionalizmu i nacionalističkom ponašanju.
Prema ovom pristupu, etnonacionalističko ponašanje ima duboki biološko-evolucioni smisao, odnosno osnovu.
Pošto je osnovni interes gena da prežive i da se umnožavaju - što je i jedan od osnovnih zakona u takozvanom prirodnom svijetu - geni favorizuju sve oblike nepotističkog, tribalističkog, etnocentričkog i nacionalističkog ponašanja. Kratko rečeno, oni favorizuju onaj ponašajni obrazac koji uključuje i podstiče žrtvovanje za one koji imaju isti genski materijal kao i onaj koji se žrtvuje za svoje krvne srodnike.
Govoreći jezikom genetike, braća i sestre su genetski uzajamno bliži nego roditelji i njihova djeca. Šta to praktički znači? Kada se žrtvuju za svoje krvne srodnike, ljudi najviše udovoljavaju potrebi (određenih) gena da se što više razmnožavaju, da im se povećava broj i da se prenose na potomstvo. Drugačije rečeno, kada se žrtvuju za svoje krvne srodnike, ljudi mnogo više pomažu genima da se što više umnožavaju nego onda kada se brinu prvenstveno za svoju egzistenciju i to koliko će oni sami imati potomaka. Vlastita reprodukcija ovog ili onog čovjeka nikada, u genetičkom smislu, ne može da ima isti efekat kao individualno žrtvovanje za svoje krvne srodnike. Takozvana obuhvatna sposobnost (inclusive fitness) (moje genske osobine prenose se na kolateralne srodnike) prije i više nego reproduktivna sposobnost (reproductive fitness) (moje genske osobine prenose se na moju djecu) omogućuje super-porodici, čiji svi članovi imaju istog genskog materijala, drugim riječima, krvno su povezani, da preživi i da se širi. Za sociobiologe, valja dodati, i pleme i etnički i nacionalni kolektiv su super-porodice, velike, jako velike porodice u mjeri u kojoj su svi članovi ovih zajednica krvno povezani.
Neodoljiva snaga sveobuhvatne sposobnosti (inclusive fitness) ogleda se u činjenici da ne možemo a da se ne ponašamo tribalistički, etnocentrički i nacionalistički. Ponašajući se na takav način mi slijedimo diktat opšte zakonitosti u biološkom svijetu, a to znači diktat gena da se što više umnožavaju, to jest da što više određenih gena bude preneseno na sljedeće generacije. Štiteći ljude u kojima ima našeg genskog materijala, znači članove iste super-porodice: plemena, etničkog ili nacionalnog kolektiva, pomažući im na sve moguće načine da prežive, pa ako treba i život žrtvujući za njih, mi više, jače, potpunije udovoljavamo potrebi određenih gena da se razmnožavaju nego onda kada se, ograničavajući se na našu vlastitu reproduktivnu sposobnost, odnosno potencijal, zadovoljavamo prenošenjem gena na neposredne potomke - djecu, unuke, praunuke.
Može se postaviti pitanje: kako ljudi znaju ko su im krvni srodnici. Ako je u davna vremena - kada su ljudi živjeli u srazmjerno manjim, međusobno odvojenim grupama, čiji su članovi međusobno stvarno bili srodnički povezani - na to pitanje bilo lako odgovoriti, danas je to znatno teže. Kako, na osnovu čega, danas, čovjek može znati ili barem pretpostaviti da je krvno povezan sa svim članovima etničkog ili etno-nacionalnog kolektiva kojem i sam pripada? Na osnovu zajedničkog kulturnog fenotipa, jedan je od mogućih odgovora. No ako ljudi dijele istu kulturu, što će reći zajednički jezik, običaje, vjeru itd., to nije i ne može biti dokaz da su krvno povezani.
Najvjerovatnije je - i to je linija razmišljanja koju slijedi i sam Pierre L. van den Berghe - da je, u vrijeme kada su ljudi živjeli u krvno povezanim grupama, na snazi bio diktat sveobuhvatne sposobnosti (inclusive fitness). Uglavnom se tačno znalo ko je kome rod i nije bilo dileme oko toga kome dati prednost, za koga se žrtvovati pa, ako treba, i život dati.
Vremenom, međutim, postajalo je sve teže razaznati ko je kome srodnik. Danas, etnički i nacionalni kolektivi su tako veliki da čovjek jednostavno nema načina da upozna sve one koji pripadaju istoj etničkoj ili nacionalnoj grupi kao i on. Uz to, što je istorijsko vrijeme više odmicalo, pripadnici različitih etnonacionalnih zajednica uzajamno su se sve više mješali, ženili i udavali, pa je posao utvrđivanja nečijih krvnih srodnika postao uveliko zaludan.
U novonastalim okolnostima, diktat bioloških snaga u čovjeku nije izgubio snagu, potreba gena da se umnožavaju i reprodukuju nije se smanjila, nije se mogla smanjiti. Biološka potreba je ostala, a nestali su socijalni uslovi za njeno zadovoljavanje. I šta se onda desilo? Nastavilo se sa žrtvovanjem za svoje srodnike u cilju stvaranja uslova za umnožavanje istih gena, samo što se sada, kada više ne postoje uslovi da se zna ko je kome krvni srodnik, vjeruje da svi ljudi iz iste etnonacionalne grupe imaju istog ili iste pretke, drugim riječima da su krvno povezani. Tako je mit (mit kao mistifikacija i kao pokretačka tvorevina) o zajedničkom pretku pomogao ne više umnožavanju istih gena, nego održavanju grupne solidarnosti, međusobne solidarnosti ljudi istog etničkog ili nacionalnog porijekla.
Kada su pripadnici istog plemena, dakle ljudi sa istim genskim materijalom, znali ko su im srodnici, oni su se, pod pritiskom biološkog imperativa, žrtvovali za svoju "braću i sestre po krvi", i zato je cvjetala grupna solidarnost. Danas, kada, kao članovi velikih etnonacionalnih kolektiva, više ne mogu da prepoznaju svoje krvne srodnike, oni vjeruju da su krvno povezani (mada zapravo više nisu) utoliko što svi potiču od istog pretka ili istih predaka. Mit je zamijenio realnost. U oba slučaja rezultat je isti: održava se i pojačava grupna solidarnost.
Kada se javila opasnost da će kulturna posebnost pojedinih etničkih ili etnonacionalnih kolektiva biti nedovoljna da obaveže ljude da se žrtvuju za one sa kojima dijele istu kulturu, isto ime, isti jezik, običaje itd., stvoren je mit o zajedničkom pretku, koji biološkom neumitnošću ("govor krvi": ako imamo istog srodnika onda u nama teče ista krv) treba da održi živom spremnost ljudi da se žrtvuju za "svoje" i time ojača grupnu solidarnost.
Koliko je - postavlja se sada pitanje - nacionalističko ponašanje, onakvo kakvim ga vide socijalni biolozi, racionalno, tačnije koliko u njemu ima racionalnog? Ono sasvim sigurno nije racionalno zato što je čovjek, kada se odnosi prema svojima i onim "drugim", da tako kažem, u rukama neosvješćenih bioloških imperativa. Gledajući sa individualnog stanovišta, tu nema razmatranja relativne važnosti nekih drugih mogućih ciljeva nacionalističkog ponašanja, niti posljedica, sekundarnih efekata nacionalističkog ponašanja, još manje razmišljanja o mogućim alternativnim putevima postizanja istog cilja.
Kao i u slučaju "datosti" krvi, religije, običaja, jezika, o kojima govore primordijalisti, tako i ovdje, kada je riječ o gledanju sociobiologa na izvor i prirodu nacionalističkog ponašanja, čovjek je silama, koje su izvan domašaja njegovog uticaja i odlučivanja, praktički primoran da preferira "svoje", da se bori za njihovu dobrobit pa, ako treba, i život za njih žrtvuje. Smisao njegovog nacionalističkog ponašanja krije se u prirodnom imperativu gena da se razmnožavaju. Kada se ponaša nacionalistički, a to praktički uvijek čini, čovjek nije svjestan biološkog smisla svog ponašanja. Utoliko bi se za njegovo nacionalističko ponašanje moglo reći da, isto kao i onda kada ga tumače primordijalisti, nije ni racionalno ni iracionalno nego van-racionalno. Zašto van-racionalno? Zato što, kako je rečeno, kada se žrtvuju za svoje - bilo da je riječ o stvarnim krvnim srodnicima ili o onima za koje (zahvaljujući mitu o zajedničkom pretku) vjeruje da su mu krvni srodnici - ljudi nisu svjesni smisla takve svoje aktivnosti.
Učesnici seminara o antropologiji rata istakli su, kako piše C. McCauley (1993: 3) u prikazu ovog skupa, da ljudi ne moraju da razumiju zašto se žrtvuju za one s kojima su srodnički povezani. "Dovoljno je da posjeduju motive i ispoljavaju ponašanje koje je, u prošlosti, bilo povezano sa obezbjeđivanjem preživljavanja i umnožavanja 'krvno' bliskih."

Mi-oni sindrom

Svaki oblik nacionalističkog ponašanja može da se posmatra i kao izraz jednog specifičnog ponašajnog obrasca koji je star vjerovatno koliko i sam čovjek. Riječ je o takozvanom grupnom mentalitetu ili grupnom ponašanju. Drugim riječima, na nacionalizam se može gledati kao na jedan primjerak iz velike porodice mi-diskursa (Bauman, 1992). Nacionalističko ponašanje ne može da se svede na grupno ponašanje, ali se bez razumjevanja i uzimanja u obzir specifičnosti grupnog ponašanja ili grupnog mentaliteta teško mogu da razumiju mnogi elementi individualnog nacionalističkog ponašanja (Kecmanović, 1997). Nacionalizam je istorijska pojava, on ima svoj društveno-politički i ideološki sadržaj, ali nacionalističko ponašanje, istovremeno, umnogome odražava jednu univerzalnu potrebu čovjeka, a to je potreba za grupnom pripadnošću, i njegovu sklonost da pravi razliku između onih koji pripadaju njegovoj i onih koji pripadaju drugim grupama, i to uvijek na štetu onih koji su izvan njegove grupe. U tom smislu Walker Connor (1994: 46) zapaža: "Često se pogrešno vjeruje da je etnički konflikt uslovljen razlikom u jeziku, religiji, navikama, ekonomskom neravnopravnošću ili nekim drugim vidljivim, opipljivim elementom. Međutim, mi-oni sindrom suštinski uslovljava svaki etnički konflikt". Ono što Connor kaže za etnički uveliko važi i za (etno)nacionalni konflikt.
Porijeklo i priroda grupnog ponašanja čovjeka različito se tumače. Na potrebu ljudi da žive u grupi može se gledati kao na izraz, tačnije realizaciju takozvanog gregarnog ili afilijacionog nagona. Moglo bi se takođe reći da je potreba ljudi da žive u grupi toliko univerzalna zato što ima visoku funkcionalnu vrijednost u borbi za opstanak: život u grupi pomaže čovjeku da zadovolji bazične potrebe, kao što su ishrana (nabavka hrane), odbrana (zaštita od spoljašnjih neprijatelja), zadovoljavanje potrebe za socijalnim prestižom i socijalnim gratifikacijama različite vrste, zadovoljavanje seksualnog nagona itd.
Život u grupi, grupna pripadnost, podjednako je i psihološka i fiziološka potreba čovjeka. Separacija, ostrakizam, ekskomunikacija - svi ovi i drugi oblici isključivanja iz grupe ishode depresijom, razdražljivošću, osjećanjem nemoći, izgubljenosti, padom vitalne energije i samopoštovanja, suicidalnim mislima, slabljenjem imunog sistema i time većom podložnošću infekcijama, preranom smrću.
Mnogi autori koji su se bavili mi-oni sindromom ističu da je univerzalna sklonost ljudi da precjenjuju "svoje" i nipodaštavaju "tuđe". Tako Harold R. Isaacs (1975: 217) piše da ako bilo šta proizlazi iz dužeg posmatranja prirode i funkcionisanja grupnog identiteta onda je to činjenica da je čovjeku inherentan mi-oni sindrom, a Ervin Staub (1990: 5) ide tako daleko da smatra da je mi-oni diferenciranost osnovni ljudski potencijal koji je čak genetski determinisan.
Čini se da je mi-oni sindrom neka vrsta antropološke konstante. Impresioniran sličnošću između parova ponašanja odraslih i djece, Charles A. Pinderhughes je formulisao diferencijalnu teoriju povezivanja (differential bonding theory), koja govori u prilog mi-oni sindroma kao antropološke konstante. "Odrasli koji simpatetički idealizuju jednu grupu i agresivno nipodaštavaju drugu", piše ovaj socijalni psiholog (1986: 159), "slični su djetetu koje simpatetički idealizuje jednog roditelja dok istovremeno agresivno prezire drugog. (...) Pretpostavljam da je u osnovi ovih parova suprotno predznačenih oblika ponašanja djeteta i odraslih isti proces diferencijalnog vezivanja, koji je ukorjenjen u fiziologiji od koljevke do groba, i koji je, čini se, univerzalan. Moje je mišljenje da se, tokom cijelog života, prema svemu odnosimo dvostruko: prema jednom djelu, jednoj grupi itd. sa simpatetičkim idealizovanjem; prema drugoj sa agresivnim nipodaštavanjem".
Zanimljivo je da su rezultati eksperimentalnih istraživanja u socijalnoj psihologiji, na koje ću se, u nastavku teksta, u najkraćem osvrnuti, pružili podršku tvrdnji da je mi-oni sindrom jedna vrsta ljudske univerzalije.
Paradigma minimalnih grupa. Henri Tajfel i njegovi saradnici objavili su, 1971. godine, rezultate njihovih istraživanja efekta socijalne kategorizacije. Oni su veću skupinu ljudi podijelili u dvije grupe na osnovu potpuno arbitrarnih kriterija - recimo na osnovu odgovora ko od njih više voli jednog ili drugog od dva apstraktna slikara, ili naprosto svrstavajući svakog prvog u prvu a svakog drugog u drugu grupu. Čim su ih razvrstali u grupe, članovi svake od dvije grupe postali su naglašeno pristrasni prema članovima "njihove grupe". Upitani, na primjer, kome od članova obje grupe dati neko priznanje, oni su, mada za izražavanje bilo kakve preferencije nije bilo nikakvog objektivnog, vidljivog razloga, gotovo bez izuzetka glasali da se priznanje dâ članovima njihove grupe ili barem da se veća priznanja dadnu članovima njihove nego one grupe čiji oni nisu članovi.
Autori rečenog istraživanja smatrali su da su rečene grupe, koje su bile formirane na osnovu nasumičnih kriterija, "minimalne" (1) zato što su formirane na osnovu slučajnih, što će reći nerelevantnih kriterija, (2) zato što nije postojao nikakav sukob interesa između dvije grupe, (3) zato što grupe ranije nisu bile u sukobu, (4) zato što članovi prve i druge grupe nisu međusobno komunicirali i, konačno, (5) zato što nije postojala racionalna veza između ekonomskog interesa pripadnika svake od grupa i favorizovanja "svoje" ("vlastite") grupe.
Autori brojnih kasnijih istraživanja paradigme minimalnih grupa potvrdili su rezultate istraživanja Tajfela i saradnika.
Paradigma minimalnih grupa pokazuje da puka socijalna kategorizacija, i to na temelju posve beznačajnih kriterija, čini ljude pozitivno pristrasnim prema "njihovim" i negativno pristrasnim prema onima koji nisu "njihovi". Nema razloga da se ne vjeruje da je efekat paradigme minimalnih grupa izražen i u odnosima između pripadnika dvije različite etnonacionalne grupe. Tim prije što se u slučaju etnonacionalnih kolektiva socijalna kategorizacija ne vrši na osnovu potpuno arbitrarnih kriterija kao u slučaju paradigme minimalnih grupa, nego na temelju više-manje brojnih kulturnih razlika među etnonacionalnim kolektivima.
Muzafer Sherif je bio jedan od prvih socijalnih psihologa koji je ispitivao fenomen pristrasnosti ljudi prema "njihovoj" grupi. Sherif (1956) je dječake koji su bili na organizovanom, zajedničkom ljetovanju podijelio u dvije grupe i to na osnovu potpuno nasumičnih kriterija. Da bi se članovi grupa međusobno što bolje razlikovali članovi svake od grupa dobili su posebna imena i oznake. U toku ljetovanja grupe su se takmičile u različitim aktivnostima. Praćenjem stavova pripadnika jedne prema pripadnicima druge grupe pokazalo se da su se odnosi među grupama progresivno pogoršavali, sve do ispoljavanja otvorenog neprijateljstva, verbalnih ispada, pa čak i fizičkih napada članova jedne prema članovima druge grupe.
Sherif je zaključio da je animozitet pripadnika grupa jednih prema drugim bio uslovljen isključivo time što su se uzajamno nadmetali. Michael Billig (1976) je, međutim, nakon iscrpne analize Sherifovih nalaza, zaključio je da je antagonizam među članovima grupa postojao i prije nego što su grupe počele da se nadmeću. Drugim riječima, Billig smatra da je samo razvrstavanje dječaka u dvije grupe bilo dovoljno da izazove njihov uzajaman animozitet, a da je njihovo nadmetanje u različitim aktivnostima samo pojačalo već postojeće osjećanje antagonizma koji su članovi svake od grupa gajili jedni prema drugima od časa kada su razvrstani u dvije grupe. "Osjećanje solidarnosti i to u njegovoj najoštrijoj formi", piše Billig (1976: 101), "moglo bi biti povezano sa oznakom grupne pripadnosti a ne sa bilo kojim značajnim socijalnim činjenicama koje bi bile u osnovi te oznake".
Da li se grupna solidarnost, pozitivna pristrasnost prema članovima "svoje" i negativna pristrasnost prema pripadnicima "druge" grupe, pojava koja ishodi iz pukog nasumičnog razvrstavanja ljudi u grupe, može smatrati racionalnim ponašanjem? Ne može. Pojedinac, prema paradigmi minimalnih grupa, nijednog časa ne razmatra da li bi mogao da se ponaša na drugi način prema "njegovim" i onima koji nisu "njegovi". On takođe ne razmatra ni posljedice, odnosno sekundarne efekte svog pristrasnog ponašanja. Utoliko bi se moglo reći da van-racionalni elementi prevaliraju u individualnom ponašanju koje ishodi iz socijalne kategorizacije.

Teorija socijalnog identiteta

Bez želje da ospori univerzalni karakter mi-oni sindroma, da dovede u pitanje mi-oni sindrom kao neku vrstu antropološke konstante, Henri Tajfel i saradnici (1978, 1979) su pokušali da nađu objašnjenje za ovu, grupnom pripadnošću uslovljenu, pozitivnu pristrasnost prema "svojoj" i negativnu pristrasnost prema "tuđoj" grupi. Tako je nastala teorija socijalnog identiteta.
Prema autorima teorije socijalnog identiteta, socijalni identitet, koji ishodi iz grupne pripadnosti, značajno utiče na to kako čovjek gleda na samog sebe, koliko sebe poštuje, kakvo ima mišljenje o sebi. To mišljenje će biti bolje, a to znači da će čovjek sebe više da cijeni ako pripada grupi koja je bolja, više vrijedna, značajnija u odnosu na ostale grupe. Prema tome, kada je pozitivno pristrasan prema "svojoj", a negativno pristrasan prema "tuđoj" grupi, čovjek to radi sebe radi, da bi bio vrijedniji i značajniji u vlastitim, a i u očima "ostalog svijeta". Kratko rečeno, to koliko čovjek sebe poštuje, koliko je ponosan na sebe, koliko je njegov socijalni identitet izvor njegovog samouvažavanja, funkcija je značaja njegove grupe.
Da li se za ovo dvostruko pristrasno ponašanje može reći da je racionalno ako se na njega gleda onako kako su ga vidjeli tvorci teorije socijalnog identiteta, a to znači kao ponašanje koje ima svrhu, koje, sa glediša protagoniste takvog ponašanja, ima smisao. Da bi se odgovorilo na ovo pitanje trebalo bi znati da li ljudi svjesno precjenjuju "svoju" i potcjenjuju "drugu" grupu kako bi mogli da više cijene sebe, kako bi, kao članovi grupe vrijedne svakog poštovanja, mogli da uživaju u tome što su članovi takve grupe, i utoliko budu zadovoljni i ponosni na sebe. Da li, dakle, iza ovog, da ga tako nazovem, pretpostavljenog psihološkog manevra, neke vrste individualnog lukavstva, stoji, tačnije da li mu prethodi promišljanje alternativnih puteva za postizanje istog cilja, relativne važnosti drugih mogućih ciljeva, i sekundarnih efekata, odnosno posljedica takvog ponašanja. Eksperimenti posvećeni različitim aspektima teorije socijalne interakcije ne daju nedvosmislen odgovor na ovo pitanje. Ne treba, međutim, zaboraviti da je minimalna paradigma grupa, to jest pristrasnost pojedinaca, koja ishodi iz njihovog razvrstavanja u dvije grupe na osnovu nasumičnih kriterija, osnova, ključna činjenica. Teorija socijalnog identiteta pruža jednu moguću interpretaciju, tumačenje tog ključnog nalaza, tačnije fenomena koji je obznanila paradigma minimalnih grupa, a koji, kao što sam istakao, može da se okvalifikuje kao van-racionalan.
Martin Tyrrell (1996), svjestan koliko se mnogo nacionalističko ponašanje "oslanja" na određene univerzalne psihološke tendencije ljudi, sljedećim riječima opominje na to da ne bismo smjeli da potcjenjujemo ulogu fenomena paradigme minimalnih grupa u nacionalističkom ponašanju: "Nacionalizam nije forma politike koja najbolje odgovara industrijalizaciji (kako to zagovaraju modernisti, D. K.); nacionalizam je forma politike koja je najbolje postavljena (placed) da koristi tendencije koje su otkrili eksperimenti sa minimalnim grupama".

Ponašanje uslovljeno posvećenošću nekoj vrijednosti

Pored racionalno instrumentalne, afektivne i tradicionalne socijalne akcije, Max Weber (1978: 24-26) pominje i vrijednosno-racionalan (wertrational) tip socijalne akcije, za koji kaže da je to "svjesno vjerovanje u vrijednost samu po sebi nekog etičkog, estetskog ili nekog drugog oblika ponašanja". Kao primjere takvog tipa ponašanja Weber navodi "akcije osoba koje, bez obzira na to koliko ih to može koštati, djeluju na način koji otjelotvoruje njihova uvjerenja o tome šta od njih traži dužnost, čast, potraga za ljepotom, religiozno pozvanje, lična lojalnost, ili važnost nekog 'predmeta' bez obzira na njegovu sadržinu (...) Takva vrsta aktivnosti uvijek sadrži 'naredbe' ili 'zahtjeve', koje, po mišljenju protagoniste akcije, za njega imaju obavezujući karakter".
Nacionalisti se gotovo bez izuzetka, i to u različitim varijantama, pozivaju na svetu dužnost prema njihovoj (etno)nacionalnoj grupi. Nikakve žrtve nisu prevelike, običavaju oni reći, kada se radi o odbrani grobova njihovih predaka, njihovih specifičnih običaja, njihove zemlje koja je, kako kažu, od pamtivijeka bila njihova, njihove religije, njihovog načina života, njihovih političkih institucija itd.
Kada ističu da je njihova kultura ta neupitna, apsolutna vrijednost, vrijednost po sebi, za koju se mora žrtvovati sve do samog života, onda su nacionalisti bliže onom obliku nacionalizma koji se naziva etnički ili kulturni. Onda pak kada kao vrijednost po sebi pominju politički sistem, koji uključuje poštovanje ljudskih, građanskih prava i individualnih sloboda, suverenost i slobodu svakog građanina, njihovo ponašanje se kvalifikuje kao bliže takozvanom državnom, političkom ili građanskom obliku nacionalizma.
Čini se da, kada je riječ o nacionalnom osjećanju, sama veza prema naciji ima karakter nečeg neprikosnovenog. U tom smislu Clifford Geertz (1993: 259) umjesno primjećuje da se nacionalizam ne može svesti na praktičnu potrebu ili zajednički interes, i da njegova posebnost barem velikim dijelom leži u neobjašnjivoj apsolutnoj vrijednosti koja se pripisuje samoj vezi, samom odnosu pojedinca prema naciji.
Govoreći o vrijednosno racionalnoj akciji, Weber (1978: 26) takođe kaže da "što je vrijednost prema kojoj je usmjerena akcija više uzdignuta do statusa apsolutne vrijednosti, to je odgovarajuća akcija više 'iracionalna'. Jer, što se protagonista akcije bezuslovnije posveti vrijednosti radi nje same (...) to na njega manje utiče razmatranje posljedica njegove akcije".
Drugim riječima, kada se Weberov opis vrijednosno racionalne akcije primjeni na aktivnosti nacionalista, može se reći da što su manje spremni da razmatraju relativnu važnost mogućih različitih vrijednosti, kao ciljeva individualne akcije, i što su manje radi da u obzir uzmu posljedice, neželjene efekte njihovih aktivnosti, to se nacionalisti ponašaju manje racionalno. U kontekstu poređenja instrumentalno racionalnih i vrijednosno racionalnih akcija, Weber ne određuje racionalnu i iracionalnu aktivnost strogo kategorijalno, kao dvije odvojene veličine, već višedimenzionalno: u konkretnoj individualnoj aktivnosti može da bude više ili manje elemenata racionalnog, odnosno iracionalnog. To znači da bi se, u skladu sa slovom Weberove analize, moglo reći da u ponašanju nacionalista ima elemenata racionalnog i iracionalnog. Iracionalno preovlađuje onda kad nacionalista ne želi ili jednostavno ne može da dovede u pitanje apsolutni karakter vrijednosti prema kojima je usmjerena njegova aktivnost, i onda kada ne može ili neće - isto tako najvjerovatnije zbog "uzdizanja vrijednosti prema kojoj je njegova akcija usmjerena do statusa apsolutne vrijednosti" - da razmišlja o posljedicama, o sporednim efektima njegovih akcija.

Kolektivni karakter nacionalizma

Zagovornici nacionalizma u njegovoj etno-kulturnoj varijanti ističu da kolektiv, konkretno etnička ili etnonacionalna zajednica ima prioritet nad individualnom egzistencijom. Kolektiv se tretira kao više-manje koherentno i uniformno tijelo, koje najčešće poprima svojstva kolektivnog pojedinca (Greenfeld, 1992: 11). Jedinstvo etnonacionalne zajednice održavaju prvenstveno zajednička sjećanja, mitovi i simboli. Utoliko etno-nacionalno specifična kultura ima veći značaj za održavanje i razvijanje određene etno-nacionalne zajednice pa čak i nacionalne države nego aktuelna politička kultura bilo u etno-nacionalnoj zajednici bilo u nacionalnoj državi.
Individualna sudbina zavisi od sudbine kolektiva, kažu kulturni ili etnički nacionalisti. Ono što je dobro za etnonacionalni kolektiv dobro je i za pojedinca. Zato pripadnik takvog kolektiva ima razlog i obavezu da se žrtvuje za kolektiv.
Nacionalizam u njegovoj teritorijalno-političko-državnoj varijanti takođe predstavlja jedan oblik kolektivizma, mada u širem ili drugačijem smislu. Ne toliko po tome što bi, poput etno-kulturnog nacionalizma, težište stavljao na etnonacionalnu grupu (kolektiv) a ne na pojedinca, koliko po tome što podrazumijeva uniformnost prava i obaveza na cijeloj teritoriji nacionalne države. Svi građani nacionalne države su suvereni i jednaki, svi su lojalni istim osnovnim ustavnim odredbama, svi ili većina participiraju u istoj javnoj kulturi, zagovaraju iste političke vrijednosti. Svi su obavezni da poštuju ista prava i obaveze u jedinstvenom ekonomsko-političkom i pravnom prostoru.
Podsjetio bih, u vezi sa fenomenom participiranja svih građana nacionalne države u istoj javnoj kulturi, da je Karl W. Deutsch još 1953. godine definisao nacionalizam (njegovo teritorijalno-političko izdanje) kao mogućnost komunikacije svih članova nacije i nacionalne države o istim temama, a da je Benedict Anderson (1983) vidio u štampi, kao izvornom obliku masovnog medija, koji jedne te iste poglede čini pristupačnim velikom broju ljudi, osnovni uslov nastanka nacije i nacionalizma (bez obzira da li pristajemo uz gledište po kojem nacija prethodi nacionalizmu ili nacionalizam naciji).
To što su svi pripadnici iste nacije i/ili nacionalne države izloženi istoj vrsti ekonomsko-pravnog, a time i socijalnog uticaja, kao i uticaju iste javne kulture, sa kojom se u velikoj mjeri identifikuju, ishodi njihovim ako ne istovjetnim ono svakako sličnim stavovima o velikom broju tema, prvenstveno onih koje se tiču suverenosti ljudi, njihove izjednačenosti pred zakonom, njihove slobode, obaveze da pokazuju poštovanje prema svakom članu državne zajednice bez obzira na njegovu etno(nacionalnost), rasu itd.
Uzajamni uticaj ljudi iste nacionalnosti obavlja se, smatra Harold L. Lasswell (1935: 37), kroz uzajamnu identifikaciju. "Uzajamna identifikacija ima veliki politički značaj, i njena bitna karakteristika je uključivanje ljudi koji nemaju nikakvo iskustvo jedno o drugom, to jest nikada se naprosto nisu sreli, u polje važnosti referentnog simbola. Pojam 'Amerikanac' uključuje i osobe koje su mrtve, i one koje su geografski veoma udaljene i time izvan primarnog iskustva onih koji su se identifikovali sa ovim pojmom. Izukrštane identifikacije među ljudima u odnosu na ovaj simbol omogućavaju takve uzajamne identifikacije."
Kao što se vidi, i etno-kulturni i teritorijalno-politički nacionalizam, svaki na svoj način, podrazumijeva zajedništvo, određen vid kolektivizma, prvi put više u užem, drugi put više u širem smislu riječi.
Koliko ovaj kolektivizam, odnosno kolektivni karakter nacionalizma, činjenica da većina pripadnika jednog etnonacionalnog kolektiva ili nacionalne države dijele iste ideje o nacionalizmu i ispoljavaju vrlo slično nacionalističko ponašanje utiče na to do koje mjere će nacionalističko ponašanje pojedinca biti racionalno ili iracionalno?
Kolektivni karakter nacionalizma ili zajedništvo ideja, kulture, političkih ideala i prakse, koji karakterišu nacionalizam, odnosno nacionalističko ponašanje ljudi u određenoj sredini, stvaraju uslove za uobličavanje individualnog nacionalističkog ponašanja koje nije rezultat racionalnog promišljanja pojedinca već prije efekat imitacije, učenja po uzoru i konformizma. Nema sumnje da učestalost ili velika društvena raširenost određenog oblika nacionalističkog ponašanja u određenoj sredini i određenom vremenu, ili čak epohi, čini taj konkretan oblik nacionalističkog ponašanja društveno poželjnim, uzorom za ugled. Zato pojedinac takvo ponašanje usvaja i imitacijom, postupkom kojem ne prethodi razmatranje relativne vrijednosti različitih drugih oblika nacionalističkog ponašanja (jer čovjek mora da se ponaša nacionalistički u smislu u kojem sam ranije definisao nacionalističko ponašanje) i posljedica, odnosno neželjenih efekata njegovog nacionalističkog ponašanja.
Uz to, prihvatanje i praktikovanje, u određenoj sredini dominantnog, oblika nacionalističkog ponašanja se nagrađuje. Odbijanje da se ono prihvati nije društveno poželjno. Samim tim, u prihvatanju tog konkretnog vida nacionalističkog ponašanja na djelu je i mehanizam konformiranja.
Konformiranje, koje se, danas, određuje dosta široko: kao približavanje grupi ili održavanje saglasnosti, kongruentnosti sa grupom, ishodi prvenstveno iz važnosti grupe za pojedinca i iz njegovog grupnog mentaliteta.
Mnogi autori koji su se bavili fenomenom nacionalizma, posebno njegovim širenjem, tvrde da ljudi u neslućeno velikom broju postaju nacionalisti iz konformizma. Tako, na primjer, Gordon Allport (1954: 286) procjenjuje da oko polovina etnocentričkih stavova počiva na potrebi ljudi da se saobraze običaju, da održe kulturni obrazac, a Leonard W. Doob (1965: 275) smatra da je najveći broj različitih aspekata nacionalizma povezan sa konformizmom, odnosno konformiranjem. U želji da naglasi ulogu konformizma u uobličavanju stavova i vjerovanja pa, samim tim, i ponašanja ljudi, Allport, u razgovoru sa R. I. Evansom (1971: 60), ide korak dalje, tvrdeći da je konformizam kategorija koja nedostaje u opisima odnosa između istorijskih i socio-kulturnih faktora, s jedne, i stavova i vjerovanja ljudi, s druge strane.
Grupa vrši pritisak upućujući pojedinca kako treba da se ponaša. Grupa pojedincu pruža informaciju o tome šta je ispravno a šta nije (informacioni pritisak), i istovremeno mu daje do znanja da će trpjeti posljedice ako se ne konformira (normativni pritisak).
Za temu kojom se bavim: racionalno i iracionalno u ponašanju nacionalista bitno je, kako iznose David Krech, Richard S. Crutchfield i Egerton L. Ballachey (1962: 506), da konformiranju uvijek prethodi sukob. Jer, kako kažu ovi autori, "da bi bilo konformiranja mora postojati sukob - sukob između onih snaga u čovjeku koje ga usmjeravaju da djeluje, procjenjuje i vjeruje na određen način i pritisaka koji dolaze od društva ili grupe, i koji ga usmjeravaju u drugom pravcu".
Prema tome, što je određeno nacionalističko ponašanje više posljedica puke imitacije ili konformiranja vladajućem, socijalno poželjnom obliku nacionalističkog ponašanja (sa svim stavovima, pogledima, idejama i emocijama koje takvo ponašanje uključuje), to je ono manje racionalno; drugim riječima, to je ono više posljedica pritiska grupe, a manje individualnog razmatranja različitih drugih vidova nacionalističkog ponašanja i posljedica, i uzimanja u obzir neželjenih efekata konkretnog oblika nacionalističkog ponašanja.

Emocionalna strana nacionalizma

Emocionalna strana nacionalizma nije jedina, ali je svakako jedna od najčešćih tema oko koje se spore oni koji smatraju da je nacija nastankom vezana isključivo za moderno doba (Ernst Gellner, Tom Nairn, Eric Hobsbawm i drugi) i onih (Anhtony D. Smith, John Armostrong, John Hutchinson i drugi) koji tvrde da bez simbola, vrijednosti, mitova i kolektivnih sjećanja, koja vuku korijen iz etničke prošlosti nacije, ne bi bilo ni nacije. Dok prvi smatraju da nacionalizam, kao proizvod epohe prosvjećenosti i industrijalizacije, ništa ne duguje emocijama, drugi su mišljenja da su emocije sastavni dio nacionalizma. Za prve su emocije, barem kada je riječ o nacionalizmu, mahom bez vrijednosti; za druge nacionalizam ne bio imao onu snagu privlačnosti i onu životnost koju ima da se ne oslanja na emocije, da emocije do izvjesne mjere nisu nosivi element (ideja) nacionalizma.
Uloga emocija je različita i u dva osnovna tipa nacionalizma: teritorijalno-političkom i etničko-kulturnom. U prvom tipu nacionalizma emocije nisu važan element, u drugom su veoma važan. Bogdan Denitch (Denić, 1994: 172) je vjerovatno mislio na ovaj drugi, to jest na etnički (kulturni) nacionalizam, kada je napisao: "Nacionalizam je stvar strasti i emocije i stoga je postracionalan i postuniverzalistički; on je zamišljen da se osjeća i vjeruje, a ne da se hladno analizira".
Sasvim je sigurno da su emocije (ili emotivni autoritet, kako kaže Tom Nairn, 1997: 105) značajne u nekim osnovnim manifestacijama nacionalizma: u fenomenu etnonacionalnog identiteta; u osjećanju pripadnosti određenom etnonacionalnom kolektivu; u osjećanju i izražavanju lojalnosti onima koji dijele isto etnonacionalno porijeklo kao i mi; u solidarisanju sa njima; u spremnosti da se maksimalno žrtvujemo ne samo u cilju odbrane onih koji su istog etnonacionalnog porijekla kao i mi, nego i radi očuvanja onih simbola, kulturnih i političkih vrijednosti, načina života koji su sastavni dio našeg (etno)nacionalnog kolektiva i/ili nacionalne države. Isto je tako sigurno da značaj emocija u nacionalističkom ponašanju varira od jednog do drugog čovjeka, ali i to da je nacionalističko ponašanje većine ljudi određene etnonacionalne grupe ili nacionalne države snažno obojeno (da ne kažem: vođeno) emocijama onda kada je nekom spoljašnjom silom ugrožen opstanak određene etnonacionalne grupe i/ili nacionalne države, ili onda kada se jedna etnonacionalna grupa bori da dobije status nacionalne države, da stekne državni suverenitet, to jest nezavisnost. Konačno, emocionalni element je vidljivo sadržan u vjerovanju ljudi da je etnonacionalno samo po sebi, ili na primjer jedan od njegovih izraza, kao što je etnonacionalni identitet, maltene apsolutne vrijednosti, koje su izvan domašaja kritičkog razmatranja, a posebno dovođenja u pitanje, i da je pitanje dužnosti i još više časti da se čovjek za njih žrtvuje (o tome sam govorio, kada sam analizirao "ponašanje uslovljeno posvećenošću nekoj vrijednosti"), bez obzira na to koliko je realno da će njegove aktivnosti uroditi plodom.
Emocije igraju važnu ulogu u još jednom aspektu nacionalizma. U psihološke osnove nacionalizma ugrađeno je elementarno osjećanje (pra-osjećanje) prijatnosti, ugode, sigurnosti koje čovjek osjeća kada je okružen poznatim, onima koje prepoznaje kao svoje. Sastavni dio tog osjećanja je nelagoda, neprijatnost, neizvjesnost, pa i strepnja koje se javljaju prema onima koji su mu nepoznati, tuđi.
Čovjek od pamtivjeka živi u grupi. Isto toliko dugo on/a se osjeća opuštenije, prijatnije, mirnije i lagodnije ("više kod kuće") u sredini koju percipira kao svoju, nego u okruženju koje nije njegovo/njeno.
Pošto je, danas, etnonacionalna identifikacija osnovni oblik kolektivne identifikacije ljudi, ovo elementarno osjećanje emotivne preferencije prema svom i poznatom najviše se ispoljava u odnosu prema vlastitoj etnonacionalnoj grupi. Stoga je u svakom nacionalističkom ponašanju, prije svega u emocionalnom elementu nacionalističkog ponašanja, sadržana ova polarizovanost osjećanja: prijatno, ugodno vezuje za "biti-u-svojoj-etnonacionalnoj-grupi-i/ili-nacionalnoj državi", a neprijatno i neugodno za "ne-biti-u svojoj-etnonacionalnoj-grupi-i/ili-nacionalnoj državi". Robert S. Robins i Jerrold M. Post (1997: 89) sljedećim riječima ukazuju na ovaj aspekt nacionalizma: "Kristalizacija zajedničkog osjećanja prijatnosti što smo okruženi poznatim je psihološka osnova nacionalizma".
U vrijeme priprema za (etnonacionalni) sukob ili u toku njegovog trajanja, ovo bazično osjećanje bliskosti poznatom i strepnje od nepoznatog omiljen je predmet manipulacije od strane političke elite svake od antagoniziranih, odnosno zaraćenih strana.
U zaključku razmatranja emocionalne strane nacionalizma najkraće se može reći da što u nacionalističkom ponašanju ima više emocionalnog to je u njemu manje racionalnog. Kada pak dođe do etnonacionalnog sukoba onda, kao što su dobro primjetili eksperti Komiteta za međunarodne odnose Američkog psihijatrijskog udruženja (1987: 55), individualni psihički mehanizmi poput eksternalizacije, projekcije, projektivne identifikacije, rascjepljenosti (splitting-a) i iskrivljavanja (stvarnosti) postaju više-manje dominantni vidovi odnosa prema "svojima" i "drugima". Zato je, u toku etnonacionalnog sukoba, element iracionalnog toliko izražen u individualnom, pa i u kolektivnom ponašanju. To je, konačno, i razlog što je ta vrsta sukoba toliko žestoka i zašto ljudi koji u njega nisu uključeni ne mogu da shvate zašto se oni koji su u njega uključeni ponašaju toliko iracionalno, a to znači nerazumno i nerazumljivo.

Zaključak

U nacionalizmu ima i racionalnog i iracionalnog i van-racionalnog. Mada su racionalni, van-racionalni i iracionalni elementi nacionalizma neravnomjerno raspoređeni: posljednja dva ima više u etno-kulturnom nego u teritorijalno-političkom tipu nacionalizma, pogrešno bi bilo tvrditi da u teritorijalno-političkoj varijanti nacionalizma nema van-racionalnih i iracionalnih elemenata.
U mnogim vrlo značajnim aspektima nacionalizma mogu se prepoznati određeni ponašajni obrasci koji nisu svojstveni samo nacionalizmu, ali na koje se nacionalizam oslanja, zapravo ih koristi. Ti ponašajni, a to znači i kognitivni i emotivni obrasci mnogo su stariji od nacionalizma kao istorijske pojave. To se prije svega odnosi na grupni mentalitet, mi-oni sindrom i na ponašanje uslovljeno posvećenošću nekoj vrijednosti. Ako primjenimo Max Weberovo određenje racionalne akcije, odnosno racionalnih aktivnosti, onda je nesumnjivo da ima iracionalnih i van-racionalnih elemenata u ponašanju koje u sebi uključuje ovaj sindrom, i u ponašanju koje je uslovljeno posvećenošću određenoj vrijednosti, a nacionalističko ponašanje je primjer takvog oblika ponašanja.
Kao što sam pokazao, kolektivni karakter ili zajedništvo političkih ideala i prakse, kulture i ideja, koji karakterišu nacionalističko ponašanje ljudi u određenoj sredini, ne pruža najbolje uslove za racionalno nacionalističko ponašanje.
Konačno, i emocionalna strana nacionalizma koja je više svojstvena etno-kulturnom tipu nacionalizma, ali koje ne može, tačnije koje ne smije da se liši ni politički-teritorijalni tip nacionalizma, takođe je izvor iracionalnih elemenata nacionalizma.
Nacionalizam bi bez iracionalnih elemenata najvjerovatnije izgubio snagu privlačnosti i mobilizatorski potencijal koje posjeduje. Kratko rečeno, bez iracionalnih, pa do određene mjere i van-racionalnih elemenata nacionalizam bi bio manje blizak čovjeku, a time daleko manje relevantan u istorijskom, političkom i socijalnom smislu.

Autor je doktor nauka, psihijatar i profesor univerziteta

Objavljivanje ovog ogleda je prema projektu »Put Srbije k miru i demokratiji« koji Republika realizuje u saradnji s Fondacijom »Hajnrih Bel«

Literatura
Allport, G. (1954), The nature of prejudice, Addison-Wesley, Cambridge, Mass.
Anderson, B. (1983), Imagined communities: Reflections on the origins and spread of nationalism, Verso, London.
Balibar, E. (1991), "The nation form", u: Balibar, E., Wallerstein, I. (eds.) Race, nation, class, Verso, London.
Bauman, Z. (1992), "Soil, blood and identity", Sociological Review 40, 675-701.
Billig, M. (1976), Social psychology and intergroup relations, Academic Press, London.
Birch, A. H. (1989), Nationalism and national integration, Unwin Hyman, London.
Committee on international relations, Group for the advancement in psychiatry of the American Psychiatric Association (1987), Us and Them. The psychology of ethnonationalism, Brunner/Mazel, New York.
Connor, W. (1993), "Beyond reason: the nature of ethnic bond", Ethnic and Racial Studies 16, 373-389.
Connor, W. (1994), Ethnonationalism. The quest for understanding, Princeton University Press, Princeton, NJ.
Denitch, B. (1994), Ethnic nationalism. The tragic death of Yugoslavia, University of Minnesota Press, Minneapolis.
Deutsch, K. (1953), Nationalism and social community: An inquiry into the foundations of nationality, MIT Press, Cambridge, Mass.
Doob, L. W. (1964), Patriotism and nationalism. The psychological foundations, Yale University Press, New Haven.
Eller, J. D., Coughlan, R. M. (1993), "The poverty of primordialism: The demystification of ethnic attachments", Ethnic and Racial Studies 16, 183-201.
Evans, R. I. (1971), Gordon Allport. The man and his ideas, E. P. Dutton, New York.
Gans, Ch. (2003), The limits of nationalism, Cambridge University Press, Cambridge.
Gastony, E. B. (1992), The ordeal of nationalism in modern Europe 1789-1945, The Edwin Mellen Press, Lewiston.
Geertz, C. (1993), The interpretation of cultures, Selected essays, Fontana, London, sec. edition.
Greenfeld, L. (1992), Nationalism. Five roads to modernity, Harvard University Press, Cambridge, Mass.
Hardin, R. (1994), One for all. The logic of group conflict, Princeton University Press, Princeton, NJ.
Hardin, R. (1995), "Self interest, group solidarity", u: Breton, A., Galeotti, G., Salmon, P. (eds.), Nationalism and Rationality, Cambridge University Press, Cambridge.
Hechter, M. (1995), "Explaining nationalist violence", Nations and Nationalism 1, 53-68.
Hechter, M. (2000), "Nationalism and rationality", Journal of World-Systems Research 6, 308-329.
Isaacs, H. R. (1975), Idols of the tribe. Group identity and political change, Harper and Row, New York.
Kecmanović, D. (1997), "The ethnonationalism-like behavioral pattern", Mind and Human Interaction 8, 2-19.
Krech, D., Crutchfield, R. S., Balachey, E. L. (1962), Individual in society, McGraw-Hill, New York.
Lasswell, H. L. (1935), World politics and personal insecurity, Whittlesey, New York.
McCauley, C. (1993), "Conference overview", u: Hass, J. (ed.), The anthropology of war, Cambridge University Press, Cambridge.
Miller, D. (1993), "In defense of nationality", Journal of Applied Philosophy 10, 3-16.
Nairn, T. (1981), The break-up of Britain: Crisis and neo-nationalism, Verso, London.
Nairn, T. (1997), Faces of nationalism: Janus revisited, Verso, London.
Nodia, G. (1994), "Nationalism and democracy", u: Diamond, L., Plattner, M. (eds.), Nationalism, ethnic conflict and democracy, The John Hopkins University Press, Baltimore and London.
Pinderhughes, Ch. A. (1986), "Differential bonding from infancy to international conflict", Psychoanalytical Inquiry 6, 155, 173.
Popper, K. (1963), Conjectures and refutations: The growth of scientific knowledge, Routledge, London.
Robins, R. S., Post, J. M. (1997), Political paranoia, Yale University Press, New Haven and London.
Sherif, M. (1956), "Experiment in group conflict", Scientific American 196, 54-58.
Shils, E. (1957), "Primordial, personal, sacred and civil ties", British Journal of Sociology 8, 130-145.
Smith, A. D. (1989), "The origin of nations", Ethnic and Racial Studies 12, 340-367.
Staub, E. (1990), The roots of evil. The origins of genocide and other group violence, Cambridge University Press, Cambridge.
Tajfel, H. (ed.) (1978), Differentiation between social groups, Academic Press, London.
Tajfel, H., Billig, M., Bundy, R. P., Flament, C. (1971), "Social categorization and intergroup behavior", European Journal of Social Psychology 1, 149-171.
Tajfel, H., Turner, J. C. (1979), "An integral theory of intergroup conflict", u: Austin, W. G., Worchel, S. (eds.), The social psychology of intergroup relations, Brooks/Cole, Monterey, CA.
Tyrrell, M. (1996), "Nation-states and states of mind: Nationalism and psychology", Critical Review, Special issue, Nationalism 10, 233-251.
Van den Perghe, P. L. (1967), Race and racism, Wiley, New York.
Van den Berghe, P. L. (1981), The ethnic phenomenon, Elsevier, New York.
Weber, M. (1978), Economy and society. An outline of interpretative sociology, Roth, G., Wittich, C. (eds.), University of California Press, Berkley.