Strah od neporetka inspiriše ljude da tragaju za stanjem poretka i sigurnosti

Put Srbije ka normalnoj državi

Srbija, zarobljena političkom legurom koja je čitavu deceniju bila središte otpora vrednostima evropske političke prosvećenosti, zadobiva šansu da relegitimizira projekt (poredak) koji čini političko jezgro Moderne (ustavna demokratija)

Milan Podunavac

U ovome radu analizira se politička dinamika u Srbiji u poslednjoj dekadi prošloga stoljeća. Nastoji se pokazati kako se odvijao proces razaranja i obnove poretka u uslovima koji po svojim bitnim svojstvima nisu politički (ratovi, nasilje, egzistencijalni strahovi, zločini, pljačke). Osnovnu osu ove studije, otuda, čini "velika paradigma" (Bobio) o odnosu poretka i neporetka, a kako je država osnovno jezgro političke integracije savremenih političkih društava ona se može prevesti i na kategorije državlja i bezdržavlja. Otuda i osobita vrsta normativnog identiteta između pojmova građanske normalnosti i normalne državnosti.
Normativnim konstruktom poliarhije (ustavne demokratije) označićemo oba ova stanja. U pojedinim odeljcima ponudiće se razvijenije formulacije osnovnih pojmova. U prvom odeljku analizira se priroda, kao i socijalni i politički učinci razaranja poretka (legaliteta). Razaranje poretka (legaliteta) označićemo kao najtraumatičnije iskustvo kroz koje jedna politička zajednica prolazi. Analiziraće se odnos između rata i poretka i nastojati da pokaže na generičku vezu između razarajuće uloge rata i teškoća u konsolidaciji principa vladavine prava (legalitet). Pokazaće se istovremeno zašto "nepomirena društva" bez jasnog i kritičkog odnosa prema bliskoj prošlosti i negativnim političkim tradicijama nisu u stanju da učine otklon u odnosu na političku leguru "staroga režima" i učine jednu radikalno novu recepciju kolektivnog i političkog identiteta. U drugom će se odeljku analizirati formativni principi na kojim je počivala legura koja se porodila na razvalinama socijalističke ideokratije (Dimitrijević). Analiziraće se proces deinstitucionalizacije poretka prava i politike i pokazati kada se ona pretvara u formaciju "gole moći" u kojoj se "guši društvo, razara pravo i dignitet ljudi" (Neumann). Treći deo studije posvećen je "velikoj promeni" (oktobarska revolucija). Naznačiće se značaj konstitucionalne šanse koju je političko i civilno društvo u Srbiji zadobilo i naznačiti razlozi zbog kojih ove konstitucionalne šanse (prva posle oktobarske promene, druga posle ubistva premijera Đinđića) i široke mogućnosti konstitucionalnog izbora nisu iskorišćene. U završnom, četvrtom poglavlju analiziraće se razlozi neuspeha u uspostavi moderne državnosti u Srbiji. Braniće se normativno stajalište da postoji generička veza između moderne države i poliarhije (ustavna demokratija) i nastojati da pokaže na kojim je pretpostavkama ovaj proces izvediv. U ovom procesu naznačićemo dva stadija. Prvi pretpostavlja uspostavu modernog poretka utemeljenog na formativnim principima prava, koji, govoreći jezikom Hobsa (Hobbes), omogućava da društvo nadvlada polje "negativne politike", summum malum (strah, nasilje, zločine, politički proizvedeno siromaštvo i bedu, javnu okrutnost), i garantuje sigurnost "bazičnih dobara" (sigurnost, slobodu, dostojnost). Ovo je moguće samo u uređenoj državi. Extra civitatem nulla securitas, kako je pisao Šmit (Schmitt) reinterpretirajući Tomasa Hobsa. Tek na ovim temeljima moguće je oblikovati ustanove i vrednosti ustavne demokratije (sloboda, ograničena i kontrolisana vlast, demokratska legitimnost) koja se označava kao summum bonum dobro uređene zajednice.

Razaranje legaliteta

Razaranje legaliteta (poretka) je najtraumatičnije iskustvo kroz koje jedna politička zajednica može da prođe. Kada je legalitet političkog tela razoren, čak i u uslovima kada je njegovo razaranje opravdivo zarad slabosti i rđavih osobina, članovi jedne političke zajednice nalaze se u stanju koje karakteriše ne samo opšta nesigurnost već i odsustvo jasnih orijentira koji nam omogućavaju da prema njima rutiniziramo svoja individualna i kolektivna iskustva (Veber). U odsustvu jasnih orijentira (theologia civilis) ljudi se ne orijentiraju opštim dobrima već su motivisani individualnim nagonima. Strah i difuzija nesigurnosti, panika, postaju glavni pokretači individualnih i kolektivnih ponašanja. U takvim stanjima društvo se zakonito survava u neporedak (haos), razaraju se vrednosti poverenja i solidarnosti, nepisani društveni ugovor koji je oblikovao i povezivao političku zajednicu ne funkcionira, a osobita vrsta egzistencijalnog straha (strah od neporetka) supstituira sve druge vidove ponašanja. Ništa tako dobro ne označava ovakva stanja "velikog straha" kao stanja velikih socijalnih kataklizmi (ratovi, građanski ratovi, revolucije, populistički pokreti). To su stanja kada ljudi otkrivaju kako gotovo pred njihovim očima nestaju ustanove koje su ujedinjavale i povezivale društvo. Vojsku, pravdu, policiju, administraciju, zakone supstituiraju teror, nasilje, invazije, razaranja, ratovi bez pravila. Početkom devedesetih politička društva u bivšoj Jugoslaviji prolaze kroz jedno upravo takvo stanje. U izvrsnom opisu balkanskih prilika M. Ignatiefa (Ignatieff) ovo stanje opisano je kao stanje naoružane paranoje. Ignatief argumentira da su ljudi razorili slabu državu iz straha od drugih, no sada traže isto takvu da bi ih odbranila i zaštitila. U međuvremenu, strah ih je učinio nesigurnim, nasilnim i samotnim. Strah od neporetka inspiriše ljude da tragaju za stanjem poretka i sigurnosti. Razaranje poretka bivše Jugoslavije i priroda "legitimacijskih borbi" kroz koje se ovaj proces odvija "rodno" je mesto političkih legura koje su nastale na ovome prostoru.
Osnovno jezgro političkog poretka u bivšoj Jugoslaviji činio je sistem harizmatske vlasti i harizmatskog legitimiteta. Ovakav tip poretka, kako je pokazao Veber (Weber), u svojoj sociologiji vladavine nosi u sebi veće mogućnosti samorazaranja nego politički režimi zasnovani na tradicionalnom ili racionalnom autoritetu. Najosetljiviji problem sa kojim se ovaj tip poretka suočava jeste pitanje harizmatskog nasleđa i rutinizacije harizmatskog autoriteta. Od načina na koji se rešavaju ova dva problema u osnovi ovisi priroda političkog poretka. Analize ovih tipova političkih poredaka pokazuju da su moguće dvije solucije rešavanja pitanja političkog nasleđa. Prva je da se uspostavljanje novog harizmatskog lidera zasniva na temelju pravila i kriterija koje je ustanovio sam harizmatski lider u saradnji sa pripadnicima "harizmatske zajednice". Ovo je slučaj kada harizmatski lider ustanovljava procedure političkog nasleđivanja. Druga je solucija kada sâm harizmatski lider odredi svog naslednika. Priznavanje designiranog naslednika vrši se po pravilu aklamacijom onih koji su najmoćniji i najpovlašćeniji sledbenici lidera (harizmatske zajednice).
Bitno svojstvo političkog poretka u bivšoj Jugoslaviji posle smrti Josipa Broza jeste da pitanje harizmatskog nasleđa nije rešeno. Niti je u toku Titovog života određen politički naslednik, a niti su utvrđene procedure i pravila na osnovu kojih bi se ovo pitanje rešilo. Bez rešenja ovog problema, pokazalo se, nije bilo moguće stabilizovati vlast i svesti harizmu na svakodnevne odnose. Naprotiv, jugoslovensko društvo bilo je suočeno sa tendencijom srozavanja autoriteta, koja je i dalje tekla uz legitimacijsku formulu divinizacije bivšeg vladara ("I posle Tita, Tito"). Ovo srozavanje autoriteta, kao posledica nedovršenog procesa rutinizacije harizmatske vlasti, uzelo je oblik snižavanja nekog sa njegovog suverenog položaja na položaj prvog među jednakim. Istorija političkih društava poznaje ovakve slučajeve "kolektivnog vladanja" (arhon, konzul, dužd); i jugoslovenski je slučaj pripadao ovoj vrsti. Na čelu države je kolektivno telo kojim rukovodi jedan od članova ovoga tela. Uporedo se odvijaju dva politička procesa. Prvi označavamo kao snižavanje autoriteta kolektivnog šefa države, koje je praćeno stanjem u kojem pojedine grupe u okviru nasleđene harizmatske zajednice (republičke i pokrajinske oligarhije) ne priznaju onoga koji je na čelu "grupe". U tipu političkog režima u kojem je harizmatski vođa (Tito) bio osnovni faktor stabilnosti i figura oko čije su se harizme oblikovale normativne saglasnosti pripadnika političke zajednice, čime se u biti nadoknađuju aktivni pristanci "potisnutog civilnog društva", srozavanje autoriteta centralne vlasti zakonito se dovršilo u procesu otvaranja legitimacijskih borbi.
Ovaj proces i mrtvu ravnotežu među nasleđenim političkim oligarhijama postitovskog režima otvorio je srpski politički lider Slobodan Milošević. On postaje ključna politička figura za razumevanje političkih procesa i prirode političkog poretka u Srbiji, a priroda legitimacijskih borbi, dakle borbi koje otkrivaju kako se ustoličio na vlasti, središnja je osa ove političke formacije. Središnje jezgro ovog projekta čini supstitucija jednog utopijskog ideala (komunizam) jednim organskim idealom (Srbija kao prirodna i organska zajednica), jedne kolektivističke legitimacijske formule ("bratstvo-jedinstvo") jednom isto tako kolektivističkom formulom "nacionalističkog patriotizma". Organski i utopijski ideal u temelju su svakog totalitarizma, da obnovimo ovo sjajno mesto Lefora (C. Lefort).
Osnovna osa političke borbe postaje formula "prijatelj i neprijatelj", a energetski princip "straha od neprijatelja" postaje okosnica jednog represivnog i nametnutog tipa političke integracije društva. Drugo obilježje ove tehnologije čini uzurpacija kao način dolaženja na vlast. Politička formula uzurpacije zadobiva svoje kvazilegitimacijsko pokriće u plebiscitarno-populističkoj mobilizaciji naroda. Moć naroda, kako je pisao Monteskje, supstituira njegovu slobodu. Ključni, pak, faktor koji definitivno utemeljuje ovu političku formaciju jeste sistemski kontekst rata. Rat se otkriva kao osnovno jezgro koje ovoj političkoj formaciji nadoknađuje deficit legitimnosti. Rat definitivno razara političke i pravne ustanove, inicijalne enklave civilnog društva i nezavisne javnosti, potvrđujući Tokvilovu tezu da svi oni koji teže da unište slobodu u novoj demokratskoj naciji treba da znaju da je rat najsigurnije sredstvo da u tome uspiju.
Politička teorija ne može se pohvaliti obimnim štivima o političkim učincima rata. Hobsova analiza rata kao neporetka i bitno nepolitičkog stanja, za koju Hobs koristi biblijsku metaforu Behemota, ulazi svakako u najinstruktivnija politička štiva. U Napomenama o Behemotu analizira se stanje engleskog građanskog rata i definiše u kategorijama haosa, neprava, neporetka i anarhije. To je stanje u kojem su izgubljeni i ljudska sloboda i sigurnost za život i imovinu ljudi. Rat je negrađansko stanje i u njemu ne vladaju građanski (politički) zakoni.
Nasuprot stanju neporetka, poredak (država) uspostavlja se u interakciji moći, pokoravanja i zakona. U jednom malo poznatom ranom radu koji posvećuje zakonima (A Discourse of Laws), i koji objavljuje uporedo sa studijama o Tacitovim Analima i studijom o Rimu, Hobs daje jednu pregnantnu, minimalnu definiciju poretka, utvrđujući osobitu vrstu identiteta između poretka i legaliteta, jer "istinski je cilj svih zakona da urede i utemelje poredak i vladavinu među nama. Osnovni nosači poretka su sudovi i zakoni kojima treba da se pokoravamo, vladari koje bi trebalo da služimo i kapetani (vojnici) koje treba da sledimo. Poredak je skup svih onih pravila koja uređuju i ograničavaju način na koji mi živimo. Međutim, ono što daje legitimnost poretku nije papir (ugovor) već moć (sablja). Državni organi ili funkcionišu ili ne. U prvom slučaju država garantuje državljanima sigurnost fizičkog postojanja i ona za ovo traži pokoravanje zakonima njezinog funkcioniranja. Sva druga razmatranja vode u nedržavno stanje nesigurnosti (neporetka) u kojem nije siguran ni fizički život". Na pretpostavkama ovakve teorijske arhitekture Hobs ljudima šalje sledeću poruku u predgovoru svog rada O građaninu: nadam se da ćete u postojećim stanjima u državi, čak i ako nije najbolja, pretpostaviti da uživate svoj život umesto da započnete rat da bi, pošto biste i sami bili ubijeni, netko drugi kasnije imao bolje uređenje.
Sila je glavni proizvođač neporetka, ona je drugo ime za neporedak. Liberalni konzervativci Konstan i Tokvil sažeto opominju da rat proizvodi neslobodu i tiraniju. Politička društva u regionu Balkana, Srbija napose, potvrdila su ove navode. U jednoj razvijenijoj teoriji o razlici između poretka i neporetka Franz Nojman (Neumann) u završnim delovima Behemota, propitujući da li je nacistička Nemačka država, utvrđuje tri konstitutivna elementa "poretka" (konstituirajuća uloga prava, usklađena i racionalna politička teorija poretka i ujedinjen sistem moći). Nojmanova poruka je metodički iznimno važna. Ona kaže da su mogući "sistemi moći" koji se ne mogu označiti usklađenim poretkom (državom).
Srbija - u jednom procesu deinstitucionalizacije poretka prava i politike (razaranje legaliteta, razaranje javnih sloboda, kolonizacija javnog polja, razaranje granice između javnog i privatnog, sistematska proizvodnja straha) - zadobila je upravo naznačena obilježja neporetka (nedržave). Koji su mehanizmi reprodukcije ove formacije u poslednjoj fazi njezinog postojanja? Ako se uvede u analizu prvi kriterij - sistem moći (država) karakteriše "vladavina prava" - Srbija ne udovoljava ovom kriteriju. To je država u kojoj se vlada arbitrarno. A kada se odriče čak i "fasadne legalnosti", to je despotija. Despotija se pak ne opravdava strukturno, političkim i pravnim principima; ona počiva na razaranju tih principa. To je razlog zašto Monteskje despotiji i ne priznaje status države. Drugi kriterij je mekši, on upućuje na prirodu "civilne teologije" poretka. Formacija političke moći u Srbiji ne uspeva da oblikuje jednu sistematsku, racionalnu i celovitu teoriju kojom bi opravdala svoju vlast. To, dakako, ne znači da nije bilo pokušaja da se raznorodnim doktrinama opravda vladarski titulus. U ovoj strategiji legitimiziranja daju se otkriti vrlo raznorodni elementi (vitalizam, pragmatizam, organicizam itd., no ono što karakteriše (kvazi)poredak u Srbiji i njemu pripodobljenu formulu (kvazi)legitimnosti jeste da svi ovi elementi nisu međusobno integrisani. Tek integrisani u jedinstvenu formulu legitimiteta ovi elementi daju smisao individualnim i kolektivnim akcijama ljudi i čine jedinstveni i zajednički temelj delovanja nosilaca moći. Otuda tadašnjim vlastodršcima treba osobita "ideologija bez ideja" koja bi nadoknadila racionalnu i modernu formulu legitimiteta. Tu funkciju preuzima nacionalizam. Mada se nacionalizam i po metodu i po formi delovanja približava ideologiji, bitno je njegovo svojstvo da je lišen teleološke komponente. Nacionalizam u sebi ne sadrži ni ideju pravde, ni istine, ni blagostanja itd. On je, kako smo i nagovestili, osobita "ideologija bez ideja" i to je razlog što on na duži rok ne može biti osnova individualnog identiteta ljudi. Međutim, upravo je to ona osobina koja ga je učinila vrlo pogodnim sredstvom vladanja. Politički prazan nacionalizam je bio vrlo pogodan okvir koji se dao popunjavati vrlo raznorodnim "doktrinama" koje su kao zajedničko svojstvo nosile obilježja antiliberalizma (antiindividualizma), antiracionalizma i antidemokratizma.
Za upražnjeno mesto ideološke racionalizacije poretka, zbog strukturnih ograničenosti nacionalizma, mnogo bolji kandidat je patriotizam. Ono svojstvo koje je nacionalizmu stalno nedostajalo, svojstvo individualnog poistovećenja, patriotizam ima kao svoju osnovnu konstantu. Za razliku od nacionalizma, koji uvek funkcionira na kolektivnom nivou i kao kolektivna emocija, patriotizam je uvek individualan i privatan stav, u njemu je sadržan osećaj zasebitog identiteta ljudi, pripadnost, samorazumevanje konteksta u kojem se čovek oblikuje. Otuda patriotizam uvek pretpostavlja stanovište pojedinca prema jednom prostoru, kulturi, jeziku, sopstvenom mestu u zajednici. On je uvek natopljen našim racionalnim i iracionalnim identifikacijama i zato je uvek jedinstven, neponovljiv i specifičan. To su upravo ona svojstva patriotizma koja je režim u Srbiji nastojao da poništi nastojeći da u najdramatičnijem vremenu (bombardovanje zemlje) oblikuje osobitu leguru patriotskog monizma. Režim ovo čini na takav način što patriotizam proizvodi u kolektivnu emociju i za sebe grabi ulogu neprikosnovenog arbitra koji utvrđuje ko je patriota a ko nije. Ovo se uvek pokazuje kao vrlo represivna forma ideološke kontrole društva.
Političko društvo u Srbiji prošlo je upravo takvu vrstu otvorene i prikrivene represije. Pokazalo se da režim moći koji ne poseduje celovitu i opštu teoriju države mora zakonito da se oslanja na najrazličitije iracionalne formule (narod, zajednica, poreklo, osnivački mitovi itd.), koje u krajnjoj liniji uvek služe kao instrumenti koji prikrivaju stvarnu konstelaciju moći i zakonito vode u formu političkog desubjektiviziranja ljudi. "Stari režim" u Srbiji u poslednjoj dekadi prošloga veka pripada upravo onoj vrsti negativnih režima u kojima se "teorija države" svodi na prosti arcanum dominationis, prostu političku tehniku oslobođenu bilo kakvog normativnog stanovišta o "dobrom" i "rđavom". Tako razumevana ona uvek služi kao prosti oslon političke moći. Pokazuje se, pak, da antiracionalne doktrine (religijske, mitske itd.) ne mogu zameniti forme racionalne legitimnosti. Otuda se režim moći u Srbiji morao oslanjati na sasma druge formativne principe. No, ono što se nedovoljno uočavalo jeste sledeće: formativni principi na kojima počiva režim moći u Srbiji nisu formativni principi poretka već, po svojim bitnim svojstvima, formativni principi neporetka. Analizi ovih formativnih principa biće posvećen sledeći odeljak ove studije.

Formativni principi režima moći u Srbiji

Uzurpacija. "Stari režim" u Srbiji označavamo kao formu uzurpacije, kao poredak moći koji se u čitavoj svojoj kratkoj "istoriji" (ovi tipovi režima zakonito su nedugovečni) trudio da jednom nevaljanom titulusu pribavi opravdanje. To je, kako je pokazao i "srpski proizvod", za ovaj tip režima nerešivi posao. Uzurpacija nije titulus i vladar koji na ovaj način prigrablja vlast u ogromnim je teškoćama. Uzurpatoru je "kuća na pesku", podučavao je Konstan. Uzurpacija zgrabi uzurpatora kao duh, on nije nikada siguran u kući sagrađenoj na pesku. Otuda uzurpatora uvek prati osobiti strah ("strah uzurpatora"). Označiti nekoga da mu je vladavina nelegitimna (uzurpacija) ne znači samo reći da mu ide loše, već da mu je vladavina rđava i moralno upitna. Istorija Miloševićeve vladavine u Srbiji je upravo jedno takvo stanje. Kao što se jednoj tvorevini koja se stalno urušavala nastojao pribaviti atribut poretka, tako se i jednom stanju uzurpacije nastoji pribaviti atribut legitimnosti. Kvazilegitimna vladavina je, kako je to poredak u Srbiji pokazivao, ona vladavina koja principe sile, straha, nesigurnosti i nestabilnosti, prikriva prividom slobode, prividom ustanova i prividom legitimnosti. Zasnovana na deinstitucionalizaciji poretka prava i politike, uzurpacija uvek nosi strah od razočarane publike. Prije ili kasnije, kako je i Miloševićev režim pokazao, "plebiscitarni apel" ne nalazi svoju političku publiku. Uzurpacija se ne može održati, to je politička istina koju svaki uzurpator nastoji da promjeni. Način na koji se sramno urušavala moć srpskog uzurpatora to jasno potvrđuje.
Korupcija. Tokvil je polemišući sa Monteskjeom tvrdio da je tajna despotije u korupciji, a ne u strahu. Nije Tokvil negirao Monteskjeove navode o strahu kao "energetskom principu" despotije, samo je upozoravao da je u "novoj despotiji", koja se oslanja manje na direktnu represiju a više na forme manipulirane podrške, veći uticaj despotije. Tokvil će gotovo ponoviti sjajna mesta Tacita da je "korupcija najteža bolest države". Sažeto, argumentacija je sledeća: korupcija zakonito ruši sve političke vrednosti i građanske vrline (mnenje, znanje, čast, mudrost, dostojanstvo, hrabrost), ona stabilitet vladavine i moći oslanja na novac i sinekure. Novac zauzima mesto mnenja i časti, podučava Tacit, a obnavlja Tokvil. Tacitovi opisi urušavanja ugleda i autoriteta uglednih građana od strane vlastodržaca spadaju u najlepše strane Anala. Tacit nas podučava ne samo o anatomiji poretka, on otkriva snagu moralnog stava i građanskih vrlina. Društvo razorenih vrlina je tegobna postelja i za upravljače i za podanike. Milošević je obilato koristio ovu tehniku korumpirajući aktivne i borbene sledbenike i držanjem u stanju potpune poslušnosti ostalog dela populacije.
Cezarizam. Uzurpacija se uvek uspostavlja kroz individualnu supremaciju uzurpatora. Otuda, kako je pisao Trajčke (Treitschke) ovo je tip poretka koji se poznaje po imenu vladara, "samo ime vladara njegov je legitimacijski titulus". Politički režim u Srbiji u poslednjoj dekadi prošloga veka pripada ovome rodu. Ključno svojstvo ovog režima je forma personalizovane vlasti. To je tip vlasti koji se oslanja i proizvodi plebiscitarni tip podrške. Cezarizam se istovremeno ne može, kako je izvrsno pisao Erik Vehelin (Voegelin), odvojiti od karaktera društva, on je bitno povezan sa "padom društva". Ovaj tip poretka uvek je povezan sa razaranjem konstitucionalizma, te je po prirodi nekonstitucionalan i otuda se može definisati kao posebna vrsta tiranije. Otuda, cezarizam je zla kob slabog društva i korumpiranog naroda, on je podjednako i zaslužena kazna degradiranog i korumpiranog naroda (Voegelin). Cezarizam pretpostavlja razaranje i poništavanje građanskih vrlina i javnog duha. On počiva na degradiranom društvu i opstaje na njegovoj degradaciji. Otuda nizak nivo cezarizma ne može biti odvojen od niskog nivoa društva i javne sfere. Bitna je njegova oznaka, dalje, kako je pokazao režim u Srbiji, da s naglašenom represijom razara javno polje i sferu političke javnosti bez koje čovek naprosto ne može realizovati svoj politički identitet. Cezarizam je antipod građanstvu.
Propaganda. Rđavi vladari, pisao je Tacit, uvek koriste "javni govor" koji nema veze sa realnošću. Javni govor despotskih upravljača Tacit naziva korumpirani govor pojašnjavajući kako oni za pljačku, nasilništvo i okrutnost koriste lažljivo ime "vladavina", oni okrutnost opisuju kao opravdanu kaznu, pljačku kao ekonomiju, egzekuciju kao podučavanje disciplini. Ono što Tacit naziva "korumpirani jezik" u modernim društvima označava se kao propaganda. Propaganda nije u savremenom društvu ništa do nasilje koje je usmereno protiv duha naroda. Propaganda nije, dakako, zamena za nasilje, ali ona je uvek njegov segment. Ono što ih povezuje jeste u biti identičan cilj, a to je uspostavljanje jedne heteronomne kontrole nad narodom. Pri tom, pokazuje se da propaganda negativnih režima, kakvom je Srbija pripadala, uvek počiva na rastakanju mekih tačaka socijalnog i političkog tkiva. Takvih je primera bilo mnogo u praksi ovog režima, ali najsnažniji su oni koji su išli linijom podela "prijatelj"-"neprijatelj" (manjina i većina, Srbi i "drugi", građani i patrioti, nacionalisti i mundijalisti) proizvodeći strah od neprijatelja u osnovno reprodukcijsko načelo moći. Energetski princip - "strah od neprijatelja" - mnogo je složeniji, no ovde ga dajemo samo u ovoj izoštrenoj formi.
Strah. Kada Tokvil utvrđuje da je korupcija, a ne strah, temelj despotije, on polemiše sa Monteskjeom koji strah označava kao osnovni formativni princip despotije. Temelji despotije su sila i strah; cilj despotije je mir, ali to je ona vrsta mira (műka) koji liči na sliku šćućurenih gradova pred neprijateljsku invaziju. I Tacit daje sliku "mrtvog grada" nakon ubistva uglednog senatora. Režim u Srbiji počivao je na "kulturi straha". Strah se proizvodi i širi u socijalnom tkivu društva na direktan i indirektan način, kombinacijom represivne politike, odsustva institucionalne zaštite (razaranje legaliteta), kao i nasilnim formama impostacije socijalne i političke transformacije društva. Sve ove forme demonstrirane su u Srbiji dodirujući se sa metodama selektivnog državnog terora. Funkcija je selektivnog terora da institucionalizira strah kao polugu reprodukcije moći. Kao i svi drugi negativni režimi moći i srpski kombinuje strah od onoga što je poznato sa strahom od nepoznatog. Strah od onoga što je poznato impostira se uglavnom kroz fizičku represiju, javnu okrutnost, nasilnu kontrolu društva, razaranje granica između javnog i privatnog, enormno prisustvo moći u javnom polju. Druga, pak, vrsta straha prepoznaje se u nečinjenju, odsustvu jasnih pravila ponašanja, razaranju polja međusobne komunikacije i solidarnosti. Iracionalnost, arbitrarnost i autoritarnost idu uvek uz režime straha.

Velika (oktobarska) promena. Dualni režim moći unutar nedovršene države

Ovde smo, namerni da analiziramo pretpostavke i snagu emancipacijskog naboja oktobarske promene (revolucije), posudili i unekoliko redefinisali jednu konstrukciju Karla Polanjija (Velika transformacija). Potrebna je ona vrste analize koja bi pokazala kako se jedno "okovano društvo" oslobađa zagrljaja belicizma, na kojim se pretpostavkama rađa osobita politička kultura otpora i kakve su tvoračke šanse da se u političkom društvu Srbije snažnije usidre obrasci građanske kulture. Ovaj trokut otkriva glavne učinke socijalnih i političkih borbi u Srbiji u poslednjoj deceniji.
Prvu i najjasniju polugu ove dinamike čini vrednost građanskog mira. Građanski mir prvo je javno dobro. Samo u uslovima građanskog mira mogu se graditi i oblikovati pravne i političke ustanove. Plutarhova napomena da su sve važnije republikanske ustanove u Rimu utemeljene u vreme vladavine kralja Nume Pompiliusa ima jedno važno obrazloženje: u vreme vladavine ovog rimskog vladara vrata rata bila su zatvorena četrdeset tri godine. Srbija je po svojim svojstvima premrežena snažnim nanosima militarnog društva i militarnog duha (N. Popov) i to je jedna od onih konstanti koje su podjednako onemogućavale uspostavu stabilnog i modernog (pravnog) poretka i bile podloga parohijalnih, korumpiranih i neprosvećenih vladara. Militarna tradicija uspostavlja vlast kao pljačku, a ničim ograničeno, osiono i nekontrolisano ponašanje vlastodršca kao prirodnu vrlinu.
Druga je bitna poluga i postignuće osobita politička kultura otpora koja se u Srbiji porodila tokom građanskog i studentskog protesta. Pokazalo se da u istoriji društava i naroda samo veliki događaji rađaju novu političku kulturu. Građanski i studentski protest otkrio je dvije stvari. Prva je opšta i nju svi okrutni vlastodršci prije ili kasnije saznaju: na vrhovima bajoneta ne može se dugo sedeti. Druga vrsta učinka bila je još značajnija. U jezgru građanskog i studentskog protesta oblikuje se osobita građanska kultura i formira osobita "klasa građana"; tek njezinom prevagom otvaraju se mogućnosti da Srbija pređe na politički i građanski plan razvoja. Modalitet protesta zadobiva formu građanske neposlušnosti; osnovno jezgro političkih borbi su "bazična dobra" (proceduralna prava); glavni akteri protesta su građani.
Oktobarska promena otvorila je jednu takvu mogućnost. Ovom promenom politički akteri i akteri građanskog društva u Srbiji (građani, građanske asocijacije, stranke) zadobivaju šansu za temeljnu rekonstituciju Srbije kao države i političke zajednice. Ovaj proces označavamo kao proces konstitucionalizacije revolucije. Takvi konstitucionalni momenti i stanja konstitucionalne politike, dakle stanja u kojima građani iskazuju naglašenu senzibilnost naspram problema političke rekonstitucije društva, odlučujući su za život jedne političke zajednice i način na koji ona uređuje i definiše fundamentalne vrednosti na kojima počiva. To su stanja kada se pripadnicima jedne političke zajednice omogućava i daje šansa za redefiniciju zajedničkog kolektivnog identiteta. Srbija, zarobljena političkom legurom koja je čitavu deceniju bila središte otpora vrednostima evropske političke prosvećenosti, zadobiva šansu da relegitimizira projekt (poredak) koji čini političko jezgro Moderne (ustavna demokratija).
U postoktobarskoj dinamici sve je upućivalo na to da je konstrukcija političke zgrade i izgradnja pravnih i demokratskih ustanova, od najvišeg sprata (ustav), uvek jedan rizičan posao za koji po pravilu nema presedana. Ustav je, kako je upućivala Hana Arendt, ono mesto u kojem novouspostavljeni poredak "traži i ustanovljava svoje sopstvene principe". Ovaj se proces uvek odvija u okviru određenih ograničavajućih uslova unutar kojih akteri promena ustanovljavaju okvire novog početka. Ključnu osobitost ovog procesa čini osobita napetost i asimetrija između inicijalnih formi i tvorevina građanske revolucije u Srbiji (pojava građanskih pokreta, inicijalne javnosti, aktera, vrednosti) i nasleđenog okvira predmoderne i nedovršene države. Ovaj pojam koji posuđujem iz rada N. Dimitrijevića ("Srbija kao nedovršena država") upotrebljavam u njegovom najminimalnijem i nešto redefinisanom značenju. Upotreba ovoga pojma je priznanje da se politički procesi i političke borbe u Srbiji odvijaju unutar jednoga prostora koji nosi elemente fasadne države, no ova fasadna država, kako je sjajno pokazao Ernest Fraenkel (Dualna država), bez ozbiljnog je uticaja na prirodu političkih procesa. Ona je nedovoljna da sukobima i kompeticiji oko raspodele fundamentalnih dobara u jednom društvu dâ politički značaj. Politički procesi ne nose javni karakter. Unutar fasadne države ključni procesi još su bitno nepolitički. Država je jedna prosta koinonia symachia (Aristotel).
U nameri da sistematično i do kraja oblikujemo valjan teorijski model koji bi omogućio dublje razumevanje političke dinamike u Srbiji unećemo jedan novi pojam. To je pojam koji posuđujemo od Ernesta Frenkla i u naslovu je njegove knjige posvećene nacizmu. Nasuprot Nojmanovom pojmu Behemota (neporetka), Frenkl je upotrebio teorijski konstrukt dualne države. No, kada se ovaj njegov model malo temeljitije studira otkriva se da se iza ovoga oblika u biti krije režim privatizovane moći koji se skriva iza fasadne (nepostojeće) države. Dualna nacistička država je sistem privatizovane moći; bitna njezina oznaka je rastakanje političkog tkiva društva i nepolitička priroda političkih procesa. Politička dinamika u Srbiji, pak, ima unekoliko drugačiju dinamiku. Bitnu njezinu oznaku čini osobiti paralelizam i sukob učinaka građanske revolucije i zakovana struktura moći "staroga režima". Otuda, kombinujući ova dva metodička mesta (nedovršena država, dualni režim moći), osnovno jezgro političke legure u Srbiji definisali bismo kao dualni režim moći unutar nedovršene države. Ovaj dualizam, pak, na ravni konstituirajućih i formativnih principa poretka izražava se kao osobiti sukob demokratske legitimnosti i fasadne legalnosti.
Demokratska legitimnost, aktivna hegemonija i republikanske forme konstitucionalne politike oblikuju se unutar probuđenog građanskog društva, fasadna legalnost, pak, nasleđe je režima moći koji se gotovo nedirnut perpetuira u čitavom postoktobarskom razdoblju.
Ovaj osobiti sukob (građanskog) društva i režima moći ima dva važna negativna učinka. Prvi je da se u čitavom postoktobarskom periodu ne usidruju procesi konstitucionalizacije moći (uspostava i oblikovanje političkog polja kroz konstituirajuću ulogu prava). Drugi je, pak, da se suočeni s niskim konstitucionalnim učincima demokratske legitimnosti, politički akteri koji izrastaju iz građanske revolucije, ili još preciznije građanskih revolucija u Srbiji, sve izdašnije oslanjaju na osobitu strategiju decizionizma. Ova strategija imala je dva iznimno nepovoljna učinka: postupno je razarala potku demokratske legitimnosti i implicitnim stanovištem - da je moć, a ne pravo temelj poretka -razarala mogućnosti da se Srbija utemelji kao moderna (pravna) država čime se u osnovi razaralo liberalno jezgro građanskih revolucija u Srbiji. U uslovima kada se novi poredak uspostavlja "od krova" (Holms) fasadni legalizam dodatno je isključio aktivnu i tvoračku ulogu države u uspostavi institucija građanskog društva. Sve ovo upućuje na to da se političko društvo u Srbiji danas nalazi podjednako pred imperativom uspostave modernog poretka (države) i imperativom obnove i konsolidacije demokratske legitimnosti. Ono što valja znati jeste da uspostava ovih imperativa ne ide iz istoga polja i nema iste političke i socijalne učinke. Osobita je specifičnost političke dinamike u Srbiji da ona ne sledi do kraja poznati modernizacijski obrazac (pravna država je prethodila slobodi, a sloboda demokratiji) već na neki način uspostavlja osvojeni protodemokratski okvir kao osnovno jezgro i pretpolje modernizacijskih procesa.
Usmerenje i oblikovanje javnoga diskursa u kojem se uspostavlja ustav kao središnji simbol političkih dostignuća (konstitucionalizacija učinaka građanske revolucije) bila je šansa političkih aktera da, u traganju za obnovom i redefinicijom političkog identiteta zajednice, ovaj identitet grade na vrednostima ustavnog patriotizma, obnavljajući lojalnost ljudi prema političkoj zajednici kroz vrednosti ustavne demokratije, koju smo označili kao najvažniji proizvod evropske političke prosvećenosti i modernosti.
Drugi važan učinak ovako usmerenog javnog diskursa valjalo bi prepoznati u širenju konstitucionalizma i konstitucionalne kulture. Promocija konstitucionalizma usmerava raspravu u liberalnom smeru i otvara prostor za širenje rasprave o ključnim pitanjima liberalne rekonstitucije poretka. Prednost je liberalizma naspram ostalih konkurirajućih teorija u tome što je njegova konstitucionalna teorija mnogo razvijenija i mnogo prijemčivija za aktivne grupe i pojedince. Otuda i jeste važno da upravo ove grupe vide ustav u svojoj refleksiji kao izraz i simbol dostignuća političkih promena u Srbiji. Uspostavljanje primarnosti imperativa poretka iz pretpostavki jednog osvojenog protodemokratskog okvira ima i tu dobru stranu što jako sužava krug pitanja koja mogu biti faktor dubokih raskola u formaciji političkog konsenzusa. Olakšava se, unutar ove formacije, oblikovanje onog polja bazičnog konsenzusa koje se u svakom političkom društvu konstituiše izvan prostora političkih borbi i bez kojega je unutar jedne političke zajednice naprosto nemoguće oblikovati prostor politike kao prostor javne, mirne i miroljubive utakmice političkih aktera oko ključnih političkih dobara. Oblikovanje bazičnog konsenzusa na liberalnim vrednostima omogućilo bi osvajanje minimalnog okvira moderne (pravne) države.

Temelji bazičnog konsenzusa. Ustavni patriotizam i moderni poredak

Osvajanje konstitucionalne šanse za obnovu i redefiniciju kolektivnog identiteta označio sam kao najvažnije postignuće oktobarske promene. Donošenje ustava uvek je i osobita forma samolikvidacije ustava. U ustavu se uvek jedna kreativna, neorganizovana i otvorena moć revolucije preoblikuje u konstituirajuću i ograničenu moć novog političkog poretka. Normativna poruka jednog ovakvog stanovišta iznimno je važna. Ona naprosto upućuje na to da kada je konstituirajuća moć ustanovila ustav, svaka moć koja ima ambiciju da bude legitimna mora biti podvrgnuta moći ustava. Time se otklanja bilo kakva mogućnost za uspostavljanje ili pak perpetuiranje bilo kakve vrste nekonstitucionalne moći. Ona naprosto upućuje na jasan stav da kada je konstituirajuća moć ustav, svaka moć koja ima ambiciju da bude legitimna mora biti podvrgnuta moći ustava. Time se otklanja bilo kakva moć za uspostavljanje ili pak perpetuiranje bilo kakve vrste ekstra-konstitucionalne moći.
Ustav jeste uvek i na prvom mestu autobiografija moći (Finner) i odgovor na pitanje "ko dobiva, šta se dobiva, kada i kako". No, mnogo više od toga, ustav je usmeren na odnose društva i države. Ustav uvek kroti svoje revolucionarno (legitimacijsko) ishodište. To ga čini potencijalno ne samo instrumentom borbe protiv bilo koje vrste neporetka i neslobode (tiranije), o čemu su izvrsno pisali američki federalisti, osobito Hamilton, već i instrumentom ograničavanja i kontrole svake vlasti.
Za normativnu redefiniciju novoga poretka u Srbiji i njegovog vezivnog tkiva (bazični konsenzus) od iznimne je važnosti da se nova politička građevina uspostavlja posle pada političke despotije.
Ustavne i političke borbe upućuju da ustavi koji se prave nakon pada despotija, koje su uvek forme neporedaka, imaju sasma drugu boju i traže drugu vrstu alokacije političke moći u odnosu na ustave koji nastaju kao rezultat ustavnih paraliza i blokada. Negativna iskustva političke despotije iz koje je političko društvo u Srbiji izašlo oktobarskom promenom obnavljaju vrednosti javnih sloboda i mehanizme konstitucionalnih ograničenja moći kao neku vrstu prvoga javnog dobra koje ima predustavnu vrednost. Garantije javnih sloboda i vrednosti ograničene vladavine u jednom socijalnom i političkom kontekstu koji ima snažnu antilegalističku tradiciju daje prevagu liberalnom konstitucionalizmu u procesu obnove političkog poretka. Činjenica da se ovaj proces odvija u uslovima osvojenog protodemokratskog legitimiteta ovome procesu daje dodatno značenje.
Tokvilova razmatranja o niskim konstitucionalnim učincima demokratije otkrivaju elemente moguće strategije kako da se reši osobeni sukob između demokratske legitimnosti i fasadne legalnosti. Tokvil, da se poslužimo njegovom argumentacijom, analizira različita obilježja demokratskog ustava u Americi (opšte pravo glasa, izborni sistem, sudovanje itd.), no njegova je prva namera da vrednuje domašaj demokratskog izbora u odnosu na druge tipove poredaka. Osnovna je Tokvilova poruka da demokratija dinamizira i pluralizuje politički život, ali da su njezini konstitucionalni učinci ograničeni i nedovoljni.
Strah od despotije koji Tokvil deli sa vodećim liberalnim konzervativcima svoga vremena učvrstio ga je u uverenju da je pravo konstituirajuća moć u modernoj državi, a legalitet drugo ime za poredak. Iskustvo političke despotije u Srbiji pokazuje da je ovaj prostor natopljen snažnim antilegalističkim ideologijama. Obrasci ovih ideologija su raznovrsni, od onih koje glorifikuju spontano nasilje kao zamenu za moralitet prava, do različitih formi nihilizma u kojima se revolucije vide kao autentične forme samorefleksije naroda, pa sve do različitih formi anarhizma i komunitarizma, koje u ime zajedničkih formi života odbacuju etiku prava.
Političkom društvu u Srbiji neophodna je jedna kvalitativno nova percepcija kolektivnog identiteta. U ovome delu baviću se analizom pretpostavki ovoga (kolektivnog identiteta) u procesu uspostave modernog poretka (države). Temelje ovoga identiteta označiću u kategorijama ustavnog patriotizma. To sažeto znači da plediram za takvu ravnotežu moralnih i političkih principa koji Srbiju kao državu i zajednicu utemeljuju na univerzalnim i liberalnim principima.
Ustavni patriotizam označavam kao onu vrstu političke formule koja razrešava napetost između demokratske legitimnosti i fasadne legalnosti. Razlog tome je na prvom mestu činjenica da se politička dinamika koja karakteriše proces rekonstitucije Srbije kao države razlikuje u odnosu na način na koji je utemeljena moderna evropska država. Za razliku od stabilnih evropskih društava, Srbija je društvo dubokih konflikata u kojem strategija identiteta ne daje one učinke koji su vidljivi u stabilnim i dobro uređenim društvima: u Srbiji naprosto nije moguće naći kompromisan odgovor na temeljno pitanje šta utemeljuje državu, pretpolitičko njezinih pripadnika ili konsenzus o univerzalnim i moralnim principima. Pitanje o tome, dakle, šta je to što čini predustavni izvor ustava nije u Srbiji ni izbliza jednostavan.
Za razliku od modernih evropskih društava, političko društvo u Srbiji ne može da iskoristi i pozitivira - u formi bazičnog konsenzusa - osobite emancipacijske učinke "podele rada" između liberalizma i nacionalizma u kojima je nacionalizam u biti oblikovao osećaj kolektivnog identiteta, a liberalizam oblikovao i gradio institucionalne osnove slobodnog razvoja i samoaktualizacije pojedinca. Sve ovo upućuje na to da se političko društvo u Srbiji u procesu redefinicije svoga kolektivnog identiteta mora odreći i one simboličke reference na naciju koja je tipična za zapadna politička društva.
Pored argumenata koje smo izložili (izlazak iz stanja despotije, neporetka) još su dva razloga važna u ovom polju. Prvi se odnosi na prirodu nacionalizma u društvima Centralne i Istočne Evrope. Opšte je mesto da modernizacijski procesi u društvima Centralne i Istočne Evrope pokazuju specifičnu dinamiku. Kako to sažeto utvrđuje F. Majneke (Meinecke), analizirajući ove procese, dok je na Zapadu postojeća država bila nacionalizirana, u društvima Istočne i Centralne Evrope nacije su bile već formirane i u jednom procesu etatizirane. No, ovaj tip procesa ima sasma drugu dinamiku. On ne pokazuje ni onu vrstu postupnosti, niti spontaniteta, a ni osobito svojstvo republikanizacije politike. Sve ovo snažno je oblikovalo i uticalo na prirodu nacionalizma u ovome delu sveta, čineći ga divljim, šizofrenim (Bibo), poput svake sile in statu nascendi.
Pored ovih opštih, još je nekoliko razloga koji u političkom društvu Srbije delegitimiraju nacionalizam kao temelj uspostavljanja demokratske političke zajednice. Prvi je svakako način na koji je nacija bila instrumentalizirana u neposrednoj prošlosti. Nakon svega što je učinjeno u ime nacije u poslednjoj deceniji njezinog razvoja nije moguće ustanoviti civiliziranu zajednicu na pretpostavkama političke memorije koja je natopljena zločinima, razaranjima, nasiljem i egzistencijalnim strahom. Naprotiv, mogućnost novoga početka u Srbiji u velikoj meri ovisi od toga koliko će društvo u celini biti pripravno ne samo na "pravno potiskivanje prošlosti staroga režima" (Dreier), nego i na moralnu refleksiju i kritičko ovladavanje (N. Dimitrijević). Drugi razlog je normativne prirode. Srbija je nacionalno heterogena i složena zajednica. Treći razlog se odnosi na socijalno rastakanje identiteta same srpske nacije. Taljeran je svojevremeno govorio da je Francuzima nakon pada bonapartizma trebalo gotovo pedeset godina da povrate poverenje u republikanske političke ustanove. Političko društvo u Srbiji nalazi se nakon pada srpskog cezarizma pred istom vrstom iskušenja.
Sve ovo, dakle, upućuje na zaključak da se političko društvo u Srbiji mora na neki način odreći integracijskih kapaciteta same političke zajednice što, dakako, nije bez nepovoljnih političkih učinaka. No, dovodeći ovaj dio analize do kraja i odgovarajući na pitanje o ujedinjavajućim faktorima poretka (države) u Srbiji postavili bismo sledeći politički aksiom. Ustavni patriotizam je ona vrsta političke formule koja Srbiji omogućava rekonstituciju političkog poretka s onu stranu nacije-države, kao i da se trajniji identiteti i lojalnosti prema političkoj zajednici i državi oblikuju u polju političkih principa i vrednosti koje proizvodi sâm ustav. Sadržinu ustavnog patriotizma činili bi oni principi i one vrednosti koji za sve građane imaju neograničeno i nepristrasno važenje, podjednako u odnosu na partikularna svojstva pretpolitičkog jedinstva članova zajednice (partikularne i nacionalne tradicije), ali i u odnosu na "republikansko polje" demokratskih institucija i procesa. Ovaj poredak vrednosti označavamo liberalnim principima jednake slobode i vladavine prava, a demokratičnost politike jednoga poretka merimo vernošću upravo onim (liberalnim) vrednostima koje stoje izvan ali delimično i unutar demokratskog procesa. U uslovima osvojenog protodemokratskog okvira inherentna i strukturna napetost između liberalizma i demokratije se bitno ublažava, a "legitimacijski deficiti" u oba polja - niski konstitucionalni učinci demokratije, ograničena mobilizacijska snaga univerzalnih principa - značajno umanjuju. To je način, kako to pokazuje C. Lefort, da liberalizam ojača svoje legitimacijske, a demokratija svoje konstitucionalne učinke.

Autor je profesor Fakulteta političkih nauka Univerziteta u Beogradu

Objavljivanje ovog ogleda je prema projektu "Put Srbije k miru i demokratiji" koji Republika realizuje u saradnji s Fondacijom »Hajnrih Bel«