"Fenster" - časopis za poverenje, pomirenje, poštenje; izdavač Karlowitz - nemačko udruženje za dobrosusedske odnose, Sremski Karlovci, broj 1, maj 2003, glavna urednica Nadežda Radović

Prozor u skrivene delove istorije

O kulturnim tekovinama vojvođanskih Nemaca i blagotvornom uticaju na kulture drugih naroda u okruženju, ali i njihovoj sudbini nakon Drugog svetskog rata počelo se u našim akademskim krugovima ozbiljnije govoriti i pisati, paradoksalno, u najtežim danima novije istorije - početkom devedesetih godina, u vremenu ratova, pustošenja, bede i korupcije najcrnje vrste. Nekako u isto vreme formirani su Donau klub, udruženje vojvođanskih Nemaca u Novom Sadu pod rukovodstvom Andreasa Birgermajera, Društvo srpsko-nemačkog prijateljstva, koje je vodio inicijator njegovog osnivanja prof. dr Zoran Žiletić, i Centar za dokumentaciju o vojvođanskim Nemcima čiji je direktor bio pisac ovih redova.
Zar je potrebno posebno isticati na kakvoj su političkoj i društvenoj vetrometini bila ova udruženja i njihovi članovi? Naša najšira javnost, uveliko anestetizirane svesti nacional-šovenskom euforijom početnih ratnih uspeha paravojski u Hrvatskoj - što su oficijelni mediji štedro stimulisali - nije imala sluha za vapaje razuma kako u pogledu zahteva za promptno zaustavljanje ratnih operacija, tako i u pogledu mirnog i staloženog razgovora o dugo skrivenim delovima naše istorije, u šta, bez sumnje, spada i sudbina naših nekadašnjih nemačkih sugrađana. Dokazivanje da se krivica za počinjene zločine nemačkih nacista ne može pripisati svim Nemcima, već da se ona mora individualizovati - ne samo da nije nailazilo na dobar prijem, već je izazivalo otvoreni prezir prema svima koji su se zalagali za srpsko-nemačko pomirenje i praštanje obostranih grešaka prošlosti. Ništa bolje nisu prošla ni ukazivanja na nepotrebna logorska stradanja nemačkih civila u periodu 1944-1948. godine, oduzimanje imovine i državljanstva i progon tih ljudi. Sve je to u štampi i na javnim tribinama bivalo propraćeno podsmehom i neizbežnim etiketiranjem ("nemački agenti", "izdajnici", pa čak i "fašisti").
Postepenim urušavanjem zloglasnog Miloševićevog režima nastajali su povoljniji uslovi za proces rušenja ovog istorijskog tabua. Formirana su, u međuvremenu, i druga udruženja vojvođanskih Nemaca, a nakon demokratskog preokreta 5. oktobra 2000. godine rad na ovom planu postao je nesravnjeno lakši u odnosu na prethodni period.
Ono u šta jedva da smo pre deset godina verovali dogodilo se: o problemu vojvođanskih Nemaca progovorilo se u najvišem državnom vrhu Srbije. Istina, daleko smo od toga da se ovo pitanje postavi na iskrenu i principijelnu osnovu koja bi podrazumevala javno državno priznanje etničkog čišćenja nemačke narodnosne grupe nakon oslobođenja, ali ono što je važno jeste to da je proces detabuizacije ove teme postao nezaustavljiv.
U tom smislu pažnju naše demokratske javnosti mora privući nedavna pojava prvog broja veoma seriozno projektovanog časopisa simboličnog naziva Fenster u izdanju nemačkog udruženja za dobrosusedske odnose Karlowitz, pod uredničkim perom Nadežde Radović. Časopis izlazi na srpskom/hrvatskom jeziku, a osnovni ciljevi su mu da dinamizuje komunikaciju unutar same nemačke zajednice u Vojvodini i osvetli i aktivira pitanja na koja odgovori još uvek čame u mračnim dubinama zakatančenih podruma naše novije istorije. Prema uvodnom tekstu, list će izlaziti periodično (verovatno četiri puta godišnje) i, pored navedenog, baviće se i "istraživanjem kulturnih korena vojvođanskih Nemaca, lokalnim istoriografskim istraživanjima, razvijanjem veza sa matičnim kulturama i učvršćivanjem kulturno-društvenog identiteta". S druge strane, urednici veruju da bi časopis, uključivanjem relevantnih saradnika, uprkos skromnom početnom tiražu i, zasad, relativno uskom čitalačkom krugu, mogao da doprinese delotvornijoj komunikaciji na relaciji vojvođanski Nemci-druge manjinske etničke zajednice koje egzistiraju u Vojvodini i suočavaju se sa istim ili sličnim problemima održavanja nacionalnog i kulturnog identiteta; takođe će biti negovana komunikacija sa političkim i društvenim subjektima većinskog srpskog naroda u zajedničkom traganju za pronalaženjem optimalnih rešenja u pogledu statusa nacionalnih manjina, odnosno razmeni iskustava na planu revitalizacije i pospešivanja multikulturnih i interkulturnih modela življenja.
Inače, prvi broj donosi niz zanimljivih tekstova. O vojvođanskim Nemcima i nametanju kolektivne krivice, kao i o sudbini nemačke dece u logorima komunističke Jugoslavije piše zagrebački istoričar dr Vladimir Gajger, Nadežda Radović je zabeležila dirljivu životnu priču Franca Maršala iz Bikaca, a Tomislav Žigmanov daje iscrpan portret zaboravljenog filozofa i psihologa religije prof. dr Vilhelma Kajlbaha koji je značajna naučna dostignuća objavljivao u Austriji i Nemačkoj, a poreklom bio iz redova jugoslovenskih Nemaca. Vesela Laloš je objavila razgovor sa Rudolfom Vajsom, predsednikom Nemačkog narodnog saveza iz Subotice, a Rebeka Ist intervju sa germanistom prof. dr Zoranom Žiletićem.
Veoma su zanimljivi i tekstovi o Vilimu Bitšu, "čoveku pomirenja", koji je "ujedinio" Srpsku pravoslavnu i Rimokatoličku crkvu u Sremskim Karlovcima, kao i o najbogatijoj sremskokarlovačkoj porodici Šober iz pera Stjepana Sedera.
Kada još dodamo da u uredništvu pored Nadežde Radović sede i takva imena poput Helmuta Friša, najzaslužnijeg za organizovanje radne grupe za podunavskonemačko-srpski dijalog (ARDI), koja deluje uspešno već niz godina, zatim prof. dr Vladimira Gajgera, hrvatskog istoričara specijalizovanog za istoriju Podunavskih Nemaca, prof. dr Zorana Žiletića, osnivača i prvog predsednika Društva srpsko-nemačkog prijateljstva, te Jelke Imširović, Vesele Laloš i Bogdana Ibrajtera, onda s pravom očekujemo da Fenster opravda svoje ime i da "kroz njega" vidimo i sagledamo sve ono što se može nazvati skrivenim delovima istorije.