O političkoj kulturi u Srbiji nakon 5. oktobra 2000.

Građani uče brže od političara

"Politika i svakodnevni život, Srbija 1999-2002", priredili: Zagorka Golubović, Ivana Spasić, Đorđe Pavićević, izdanje Instituta za filozofiju i društvenu teoriju, Beograd, 2003.

Početna ideja za studiju Politika i svakodnevni život nastala je, po rečima autora, iz pretpostavke da je 5. oktobar 2000. godine bio značajan događaj ne samo u smislu smenjivanja jedne loše vlasti već i kao pokazatelj određenih dubljih promena u shvatanju politike kod građana Srbije. Proces socijalnog učenja građana Srbije tokom 90-ih akumuliran je kao neka vrsta društvenog kapitala, odnosno produbljene refleksije građana o vezi politike i svakodnevice, što se manifestovalo 5. oktobra 2000. godine, između ostalog i kao drugačije razumevanje mesta i uloge politike u njihovom životu, nego što je do tada bilo postulirano u javnim interpretacijama. Ova manifestacija dubljih promena u samorazumevanju politike i svakodnevnog života predstavlja potencijal za koji autori smatraju da će značajno uticati na budući politički razvoj srbijanskog društva. Ključni momenat takvog preokreta kod građana nastupio je u suočavanju sa egzistencijalnom katastrofom, što im je omogućilo da shvate gde se zapravo nalaze uzroci njihove socijalne bede. Takvo saznanje, po mišljenju autora, ne može samo po sebi izazvati građansku pobunu bez artikulacije alternativnih ciljeva i buđenja građanske svesti o nužnosti demokratskih promena, pa su stoga istraživački ciljevi bili usmereni ka sadržajnijem istraživanju aktera takvih uticaja, s jedne strane, i, s druge strane, ka sagledavanju kako sami građani doživljavaju i objašnjavaju to buđenje i kako u tom kontekstu razmišljaju o važnim političkim pitanjima. Iz tih razloga empirijska građa za ovu studiju nastala je na osnovu polustrukturisanih dubinskih intervjua sa pitanjima čiji je cilj bio da se dođe do: eksplicitnih stavova o politici; ocene konkretnih političkih događaja i zbivanja i stavova vezanih za vlastiti život građana u novonastaloj situaciji (kvalitet života, životni planovi, socijalni status). Umesto pukog iznošenja stavova autori istraživanja su insistirali da građani svoje stavove i obrazlože.
U konačnu građu uključeno je 296 intervjua napravljenih sa građanima različite dobi i profesionalnih orijentacija, između oktobra 2001. i marta 2002. godine. Osnovna tematska polja istraživanja činili su stavovi i doživljaj građana spram: 1. svakodnevnog života (porodična situacija, rad i zarađivanje za život, doživljaj sopstvenog društvenog statusa i frustracije), 2. političkog mišljenja (šta je politika, ko su političari, lični odnos prema političkom, kakva treba da bude vlast, idealna Srbija, šta je "normalan život"), 3. promena (pozadina očekivanja, doživljaj 5. oktobra, ostvarene promene u ličnom životu i neposrednom okruženju, odnos prema novoj vlasti i njeni učinci, odnos prema ustanovama, odnosno očekivanja i percepcija postignutih promena), 4. prostora javnosti i komunikacija (percepcija i korišćenje medija, neposredna komunikacija, izvori informacija), 5. odnosa prema neposrednoj prošlosti (bivša Jugoslavija, ratovi, zločini, odgovornost, odnos prema Miloševićevom režimu), 6. "mi" i "drugi" (oblici lične identifikacije, nacionalna autopercepcija, nacionalna heteropercepcija, odnos prema svetu).
Istraživanje je bilo usmereno da prodre u unutrašnju sferu života građana u vezi sa spoljašnjim uslovima koji u manjoj ili većoj meri utiču na formiranje različitih percepcija realnosti i da utvrdi kojim se "strategijama svakodnevnog života" održavao bivši režim i šta se u tim strategijama promenilo sa dolaskom nove vlasti, gledano iz perspektive doživljavanja samih građana u njihovoj svakodnevici. Sa teorijskog stanovišta, ovo istraživanje predstavlja povezivanje mikrosociološkog i makrosociološkog pristupa sa uvidima u antropološke dimenzije života, koje omogućuju pouzdaniji uvid u način i kvalitet života u Srbiji danas, ne ostajući samo na analizi institucionalne strukture društva koje je uglavnom bilo u fokusu dosadašnje istraživačke prakse.
Slika koja je dobijena o vezi politike i svakodnevnog života, nakon 5. oktobra, na fonu i iz perspektive svakodnevice deluje veoma složeno i ne uklapa se u jednostavne konceptualne sheme.
Navešćemo iz analize ove tematski i u svakom smislu veoma bogate građe i odlično opremljene knjige - koja bi morala postati obavezna literatura svakom ko se danas bavi politikom, analizom društvenih procesa i političkim procenama u Srbiji - nekoliko uopštavanja za koja autori smatraju da su bitna i da čine najmanje "nasilje" prema naglašenoj raznovrsnosti građe, obojene individualnim iskustvima i osobinama ispitanika, a koja, opet, sama po sebi, može biti i sigurno će biti, predmet daljih, različitih proučavanja.

Bez institucionalnih oslonaca za kulturu "političke racionalnosti"

Stavovi građana u odnosu na relaciju politike spram svakodnevnog života mogli bi se izraziti kroz stav da se politika gotovo isključivo opaža kao stalni i samostalni izvor problema a ne kao oslonac u reprodukciji svakodnevnog života. Građani su jednodušni u oceni da su politika i političari uzročnici pogoršavanja uslova i kvaliteta života u najširem smislu reči. Problemi koji su doveli do propadanja bili su politički a ne egzistencijalni, a razlozi za to leže u lošem vođenju politike. Neki od činilaca koji su odgovorni za tu lošu politiku, u percepciji građana, jesu neumerene političke ambicije, loše procene, lične nesposobnosti i nekompetentnost, korumpiranost političara i sklonost privatnom bogaćenju, težnja za sticanjem privilegija i održanjem na vlasti itd.
U obrnutom smeru uticaja - svakodnevnog života na politiku - korelacija je veoma slaba i nepostojeća, odnosno nema značajne povezanosti između životnih uslova građana i vrste politike kojoj daju prednost. Naime, posmatrajući stavove građana u pogledu različitih konkretnih politika teško je uočiti doslednu pravilnost koja reguliše taj odnos. Neki ljudi jesu snažno uslovljeni svojim društvenim položajem ali neki nisu uopšte, odnosno kod njih "priča" o ličnoj situaciji teče na potpuno nezavisnom planu od "priče" o poželjnoj politici, političkim vrednostima i percipiranim uzrocima političkih problema što, po mišljenju autora, ukazuje na to da se između egzistencijalne situacije i političkog rasuđivanja umeću individualne interpretacije, tako da stavovi građana bivaju posredovani različitim i izukrštanim obrascima tumačenja (ideološkim obrascima, životnom filozofijom, određenom verzijom istorije itd.) Objašnjenje za ovakve stavove, na skoro formalno-logički "nepodnošljivim" osnovama, autori vide u mnogim razlozima, a jedan od ključnih je "odsustvo sistemskih institucionalnih oslonaca za uspostavljanje same "političke racionalnosti". Za razliku od društava koja se razvijaju postojano i postepeno, posle skoro dve decenije strukturnog rastakanja u našem društvu građani teško da mogu sa sigurnošću ocrtati uzročno-posledični lanac koji vodi od neke proklamovane politike do njenih konkretnih posledica, dakle do situacije u kojoj mogu napraviti racionalan proračun troškova i koristi koje bi dotična politika donela njihovim sopstvenim životima. Stoga građani svoju ličnu "političku racionalnost" grade kako ko ume, "od elemenata i resursa koji su im na raspolaganju".

Dominacija politike i političkog

Politika je, po mišljenju građana, okupirala ogroman deo društvenog prostora i oni očekuju da se ona u najskorije vreme odatle povuče. Građani tu prepolitiziranost ocenjuju kao negativno stanje stvari i imaju razumevanja za kulminaciju politizacije privatnog života koja je eskalirala 5. oktobra 2000, ali smatraju da je (i nakon 5. oktobra) reč o dubinskom prožimanju ukupnog društvenog života političkim (nepoželjnim) kriterijumima i pravilima koja su utkana u strukture i rad institucija, ustanova i medija, a pre svega kroz dominaciju kriterijima političke lojalnosti i političke opredeljenosti koje su postale osnov socijalne i profesionalne promocije. Stoga građani očekuju da dođe do radikalne promene odnosa politike i svakodnevnog života u pravcu uobličenja "normalne" političke zajednice. Normalizacija znači smanjenje prekomernih (istorijskih, geopolitičkih, metafizičkih...) kolektivnih aspiracija, vraćanje k sebi i vlastitim životnim planovima, rad na njihovoj realizaciji, okretanje konkretnim problemima. Autori smatraju da su ovakvi stavovi ne samo izraz optimizma već i jake potrebe i naboja za normativnim. Međutim, istraživanje ukazuje da se optimizam i normativna očekivanja brzo troše u sudaru s realnim problemima i da se ne pretvaraju u vidljivu i jasnu racionalnu strategiju. Razlog tome je atmosfera stvorena nakon 5. oktobra među političkim elitama, njihovom borbom za prisvajanje, odnosno kapitalizaciju značenja i rezultata 5. oktobra, koja je potrošila i razorila konsenzus oko osnovnih političkih očekivanja za promenama i svela ih na međusobnu konkurenciju nekoliko političkih opcija i interpretacija. Probuđena vera u mogućnost jedne politike koja će se posvetiti opštem dobru očigledno je pokazala raskorak u definiciji: politika kako je shvataju građani nije isto što i politika kako je shvataju političari. Tako je politika kao empirijska društvena delatnost ponovo kompromitovana. Stavovi građana u tom pogledu nisu ohrabrujući. "Ne samo političari nego i društvene ustanove i masovni mediji ocenjuju se kao neverodostojni društveni akteri. Manjak kredibiliteta je ono što građanima najviše smeta, a na popravljanju takvog stanja stvari učinjeno je suviše malo." Iskustvo prethodne loše vlasti i iste takve politike uspostavilo je neku vrstu praga ili kriterija kojim se mere ponašanja i učinci sadašnjih političara. Imajući iskustvo kuda može da odvede pogrešna politika, građani su postali vrlo osetljivi na prakse i oblike ponašanja koje podsećaju na Miloševićev režim i mnogo ih lakše prepoznaju. Ti indikatori mogućeg povratka unazad funkcionišu kao značajna kritička distanca u odnosu na aktuelnu vlast. Uz povećanu osetljivost na uplitanje politike u sfere društvenog života koje bi trebale da budu od nje nezavisne i većeg razumevanje da kod izgradnje i upravljanja institucijama, ustanovama ili nacionalnim projektima politika često nije najbolje sredstvo - autori istraživanja zaključuju da je teško zamisliti da će bilo koja vlast, od ove sadašnje pa nadalje, moći da računa na blanko mandat kakvim je raspolagao Milošević početkom devedesetih. Ideja da je vlast odgovorna građanima i da je treba menjati redovno i mirno, na izborima, široko je rasprostranjena. Istraživanje takođe detektuje naznake prekida komunikacije i odsustva delotvorne povratne sprege između politike i svakodnevnog života običnih građana tako da te dve sfere u nekim aspektima funkcionišu kao dva razdvojena sveta. Kada je reč o socijalnom učenju i razvoju opšte političke kulture, nakon 5. oktobra u Srbiji, autori zaključuju da istraživanje ukazuje da su građani pokazali veću spremnost i sposobnost da uče iz vlastitog iskustva no što bi se moglo reći za specijalizovane aktere kao što su političari, političke stranke, drutvene ustanove i masovni mediji.