|
Godina XV (2003)
|
1-31. avgust 2003.
|
 |
|
|
Republika
|
Kultura
|
|
|
|
|||||||||||||||
U okviru istorijskih projekata (Historikerprojekt Berlin 2000. i Historikerprojekt Augsburg 2001) posvećenih osvetljavanju uzroka tragičnih zbivanja na prostoru nekadašnje SFRJ i ulozi verskih zajednica u ratnim sukobima, pojavio se krajem 2000. godine, u izdanju nemačke Biskupske konferencije, odnosno njene Radne grupe za međucrkveni dijalog i saradnju, zbornik radova učesnika tih projekata, uglednih istoričara iz Srbije, Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Projekat "Berlin 2000" predstavljen je sa četiri teme: kolaboracija sa nacistima i pokret otpora u ovim trima danas nezavisnim državama tokom Drugog svetskog rata, problem složenog identiteta građana bivše Jugoslavije (mešoviti brakovi), uloga crkvene štampe u ratnim zbivanjima, kao i odnos između konfesionalne i nacionalne pripadnosti. U Augsburgu 2001. godine istoričari iz bivše SFRJ problematizovali su odnos verskog preobraćenja u formiranju nacionalne svesti, odnosno nacionalnog identiteta, položaj i ulogu verskih zajednica u širenju fanatičnog nacionalizma, mržnje i raspirivanja ratnog ognja, kao i pitanje odnosa vernika međusobno (muslimana, katolika, pravoslavnih). U skladu sa modelom ideološke istoriografije, koji je decenijama bio vladajući, kolaboracija jugoslovenskih naroda sa neprijateljem bila je tretirana u okvirima "klasnog" pristupa socijalističke istorijske nauke; tako su postojale uopštene formulacije da je jugoslovenska buržoazija, posebno njen malograđanski segment, prirodno posedovala "sklonost" ka devijantnom ponašanju, izdaji i korupciji, što je navodno bilo determinisano njenom istorijskom ulogom, društvenim položajem, interesima i shvatanjima. Milan Ristović, Darko Dukovski i Zijad Šehić trude se da u okviru sopstvenih istraživanja razveju takve krute i šematizovane stavove. Posebnu pažnju svaki od njih posvećuje izučavanju obimne arhivske građe, pa tako u referatima nalazimo značajne podatke ne samo o strukturi kolaboracionističke vlasti u Srbiji, Hrvatskoj i BiH, nego i čvrste istorijske, društvene, političke, ekonomske i kulturne temelje koji su motivisali kolaboraciju. Višestrukom identitetu preko mešovitih brakova u bivšoj SFRJ Predrag J. Marković (Srbija), Renata Jambrešić-Kirin (Hrvatska) i Sonja Dujmović (BiH) posvećuju svoje radove zajednički konstatujući da je mešovit brak u načelu neodvojiv od procesa modernizacije. On je zapravo proizvod modernizatorskih istorijskih procesa čiji su glavni subprocesi emancipacija žena i sekularizacija. Jer, kako u svojim radovima ističu ovi istoričari, za višestruki identitet u mešovitom braku neophodna je barem formalna ravnopravnost bračnih partnera i postojanje pravne mogućnosti da se takav brak uopšte može sklopiti. U uslovima teističkih društava to po pravilu nije moguće, stoga je institucija građanskog braka važna za sklapanje etnički, konfesionalno ili rasno mešovitog braka. U uslovima Titove Jugoslavije građanski brak je bio jedina zakonska institucija braka, Crkva je bila odvojena od države i tokom pola veka došlo je do ogromnog porasta sklapanja nacionalno mešovitih brakova. Ti procesi su se, u uslovima načela "bratstva i jedinstva", štaviše, medijski i na svaki drugi način podsticali. Jugoslovenski "melting pot", međutim, nije sprečio tragičan bratoubilački rat, niti je to, objektivno, mogao da učini; ipak, pokazao je da su mešoviti brakovi izdržali najteže istorijsko iskušenje jer je najveći broj njih opstao uprkos teizaciji društva i nacionalnoj homogenizaciji u bivšim jugoslovenskim republikama. Tako Sonja Dujmović navodi da je u Bosni i Hercegovini na području ratnog Sarajeva 1992. godine sklopljeno 31,8% mešovitih brakova, 1993. taj broj je pao za polovinu (15%) i tokom cele 1994. godine se ipak zadržao na tom procentu (15,5%). Autorka još ističe da "među 486 pregledanih spisa o razvodu braka u Sarajevu u periodu april 1992-decembar 1994, na nacionalno mješovite brakove otpada nešto manje od četvrtine (23%)... Analiza sudskih dosijea pokazuje jako malo primjera da je različita etnička pripadnost supružnika uzrok razvoda braka. U svim drugim slučajevima uzroci razvoda identični su kao i kod jednonacionalnih brakova".
I u Hrvatskoj je oduvek bilo rašireno mišljenje da je vera ta koja diferencira narode, odnosno da je katolička vera osnovni element hrvatskog nacionalnog identiteta. U ovakvom diskursu, nosioci nacionalnih ideja i pokreta težili su marginalizovanju razlika među etničkim grupama (Bunjevci, Šokci, Morlaci) i uspostavljanju jedinstvenog nacionalnog korpusa u područjima jezika, kulture, istorije, umetnosti, običaja i tradicije, sve u cilju totalizacije nacionalnog identiteta, s krajnjom namerom stvaranja čvrste, teritorijalno i politički centralizovane države - što je san svakog nacionaliste. Kod Hrvata su ti procesi akcelerirani pojavom velikosrpskog hegemonizma u monarhističkoj Jugoslaviji ali i radikalizacijom nacionalnih stavova Srba u Hrvatskoj krajem 19. i početkom 20. veka. U svakom slučaju, i kod Srba i kod Hrvata srećemo jednu te istu matricu pojmovnih preslikavanja nacionalnih ideja i (veliko)državnih projekata. Referati autora sa nekadašnjih jugoslovenskih prostora, sada sakupljeni na jednom mestu, doprineće boljem razumevanju okvira u kojima su se odvijali burni događaji u nedavnoj prošlosti, kao i demistifikovanju "klasnih" (u doba Titove Jugoslavije), odnosno "nacionalno-patriotskih" (u vreme Miloševićeve vladavine) načela na kojima se zasnivala naša istoriografija.
|
|||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
|
Republika
|
