Dva veka Vuka

Pogled na istoriju srpske kulture u knjizi "Jezik i društvena istorija"

Knjiga Miroslava Jovanovića Jezik i društvena istorija, u izdanju "Stubova kulture" Beograd 2002, bavi se polemikama o jeziku između Vuka Karadžića i njegovih oponenata u prvoj polovini XIX veka. Ona govori i o preteranoj upotrebi stereotipnih predstava i obrazaca u istorijskoj nauci i društvu i ukazuje na veliki problem mitologizacije Vukove ličnosti i upotrebe negativnih simbola kada su u pitanju njegovi protivnici.
Autor polazi od dva kulturna obrasca - narodnjačkog, koji je reprezentovao Vuk Karadžić i koji je zasnovan na kodifikaciji govornog jezika srpske ruralne i patrijarhalne sredine, i građanskog, koji su reprezentovali njegovi oponenti Vidaković, Stratimirović, Hadžić, Sterija, koji je zasnovan na vrednostima građanske elite u Habzburškoj monarhiji.
Narodnjački koncept, "svojevrsna civilizacija gunja i opanka", epske poezije i ruralnih mitova i legendi, koji je afirmisao patrijarhalne vrednosti srpskog sela Otomanske imperije, bio je potpuno suprotan kulturnom konceptu urbane sredine u Vojvodini gde je srpskog građanina, koji se školovao na nekom od srednjoevropskih univerziteta i koji je čitao štampu i išao u pozorište, teško mogla da zadovolji ponuda usmenog narodnog stvaralaštva. Vukova reforma jezika i opšta glorifikacija "civilizacije gunja i opanka", koja je pobedila između ostalog i zbog evropskog oduševljenja narodnim stvaralaštvom naročito u doba romantizma, napravila je prekid u razvoju književnosti pisanoj na građanskom jeziku koja je posle toga polako padala u zaborav. Osim ove štete koja je proizvedena na kulturnom planu, autor navodi i dodatnu političku instrumentalizaciju "gunja i opanka" kao i mitologizacije Vuka Karadžića koja je obilato korišćena u retorikama populističkih stranaka od Nikole Pašića do komunista.
U drugom delu knjige autor se bavi analizom stereotipa nastalih u naučnoj literaturi XX veka u polemici o jeziku i Vuku Karadžiću, koji su se prenosili u društvenu svest preko školskih udžbenika, publicističkih radova, štampom, radiom i televizijom.
U svetlu toga bilo bi dobro još jednom podsetiti se stanja na srpskoj društvenoj i kulturnoj sceni kao i jezičke situacije u vreme Vukove pojave. U upotrebi su postojala tri jezika: prvi, ruskoslovenski, koji je ušao u upotrebu preko crkvenih knjiga, jer Srbi, koji su posle seobe došli u Vojvodinu, nisu imali štamparija i koristili su crkvene knjige štampane u Galiciji u Ukrajini. A budući da ove nisu bile slobodne od "katolicizma", Srbi donose knjige iz Rusije koje su se tamo nabavljale još od vremena Petra Velikog. Ruskoslovenski jezik se još više širi dolaskom ruskih učitelja kada je otvorena slavjanska škola u Sremskim Karlovcima, 1726. Ovaj jezik je predstavljao rusku redakciju crkvenoslovenskog i za njega se u Srbiji pogrešno verovalo da je prvobitni staroslovenski jezik koji su kodifikovali Ćirilo i Metodije. On je van bogosluženja bio nerazumljiv i kada su se pisale knjige za širu publiku onda je korišćena mešavina tog rukoslovenskog sa mnogo srpskih, svima razumljivih reči. Taj jezik, nazvan graždanskim ili slavenoserbskim, koristio je i Zaharije Orfelin u svojim knjigama, a njime su pisali i najvažniji Vukovi oponenti Milovan Vidaković, arhimandrit Stratimirović, Sava Tekelija, Jovan Hadžić. Oni su branili taj jezik od narodnog, kojem su davali status žargona. Treći, narodni jezik, Austrija je još osamdesetih godina XVIII veka htela da uvede u opštu upotrebu kao što je to bilo vekovima u katoličkim krajevima gde su se knjige pisale na narodnom jeziku - samo sa posebnim dijalektima (dalmatinska i dubrovačka književnost od XV veka kao i ona koja je nastala kasnije u Hrvatskoj, Slavoniji i Bosni). Crkva se žestoko opirala tome strahujući od unije sa katolicima videvši u tome način da se srpske pravoslavne mase približe zapadnom delu naroda koji je govorio istim jezikom.
U Srbiji, južno od Save i Dunava, posle I srpskog ustanka se sve ustalasalo i u društvu je oslobođena velika energija za promene. Vuk, koji je poticao iz tih krajeva, osećao je prirodnu odbojnost prema jeziku graždanske klase u Vojvodini koja je po načinu života i shvatanjima potpuno odudarala od srbijanske raje u Otomanskoj imperiji. Karlovački mitropolit Srpske pravoslavne crkve Stefan Stratimirović govorio je da "drugačije govori klasa sveštenika, oficira, trgovaca i kulturnih ljudi a drugačije klasa prostih zemljoradnika ili kozara, ovčara ili govedara, koji niti reči imaju dosta, niti ih pravilno izgovaraju, niti kadgod knjige čitaju". A Sava Tekelija, potomak graničarskog vojnog plemstva i "zlatne nadpetice kavaljer", u čuvenom pismu Napoleonu govori da su istočnjaci (Srbi u Otomanskoj imperiji) neuki i bez književnosti, da im je teško dati ideje o opštem dobru, ljubavi prema zajednici i svemu što čini postojanost jedne države, kako su za malo novca spremni da ubiju desetak ljudi a naročito vođe, i da im je svejedno da li će danas biti odani Turcima a sutra Austrijancima kao i da je sve to posledica neznanja, podmićivanja, iskvarenosti... Ili u pesmi napisanoj protiv Lukijana Mušickog, nezadovoljan što se ovaj priklanja Vuku, piše: "Slepačke gusle, Orfeju, zar lira da budu"...
Sukob Vuka i Milovana Vidakovića, slavljenog romanopisca, Stratimirovićevog štićenika i "miljenika srpske palanačke publike u Vojvodini" otvorio je epohu polemika o jeziku i književnosti i pokazao svu dubinu i rascep dva različita kulturna pristupa.
U recenziji na dva Vidakovićeva romana Usamljeni junoša i Ljubomir u Elisijumu, ne govoreći mnogo o književnim vrednostima ovih romana jer o tome nije previše ni znao, Vuk se na podrugljiv i potcenjivački način, svom silom obrušio na Vidakovića, ukazujući na njegovo nepoznavanje jezika, na nespretno prenošenje stranih uticaja, rugajući se i ismevajući ga naročito kada govori o narodnim običajima. Ovakva kritika "koja je narušila tradicionalnu pristojnost urbaniteta XVIII veka" žestinom i bezobzirnošću potpuno je srušila Vidakovićev autoritet kod publike. Vidaković se vrlo nespretno branio i jedini pametan i priseban potez koji je učinio je traženje mišljenja o tome kojim jezikom srpski pisci treba da pišu od Josifa Dobrovskog, češkog naučnika, najuglednijeg i najistaknutijeg slaviste tog doba. Dobrovski je odgovorio da treba da postoji srednji put ili "srednji slog" - stilus medius koji bi se približavao i starom crkvenom i razgovornom jeziku, tj. "da se Srbi ne spuste do seljačkog jezika i da mora biti otmenijeg jezika za uzvišenije predmete". Ali Vuk je to interpretirao kao da je mišljenje Dobrovskog "pola protiv nas a sve protiv njega" (Vidakovića) i još većom žestinom se obrušio na njegov slavenoserbski način pisanja. To je sirotog Vidakovića potpuno dotuklo, uklonilo sa književne scene i ostavilo bez sredstava za život, koja je kasnije teškom mukom sticao "potucajući se po raznim mestima kao privatni učitelj".
Vuk je još nemilosrdniji u polemici sa Jovanom Hadžićem kada se ovaj zalaže za etimološki a protiv Vukovog fonetskog pravopisa. Ovaj najuticajniji član Matice srpske čije su ideje o razvoju jezika polazile od Herdera i koji je govorio "da u stvaranju književnog jezika stoje neiscrpni narodni izvori i stvaralački napor književnika" nažalost nije imao pravo kada se bavio pravopisnim pitanjima. Branio je mrtvu stvar jer njegov korenski pravopis nije imao nikakve šanse u odnosu na Vukov, fonetski, svima jasan i savršeno ekonomičan. Hadžiću je dodatno zagorčao život Vukov sledbenik Branko Radičević satiričnom pesmom "Put" u kojoj se u Vukovom, posprdnom maniru, osim Hadžićevih stavova o jeziku, ismeva i njegova pesma "Moja muza".
Zašto je borba oko jezika bila tako žestoka? I jedna i druga strana su videle da jezik ima ogromnu moć i za razvoj ali i za stagnaciju kulture. Rezultat je poznat - odnela je pobedu Vukova strana narodnog jezika, "civilizacije gunja i opanka". Šta se time postiglo i da li je srpska kultura izgubila, kako misli autor navedene knjige, ili je ipak ponešto i dobila ovom reformom.
Tačno je da je uvođenjem narodnog jezika nasilno prekinuta tradicija književnosti na slavenoserbskom jeziku. Takođe je tačno da su sledbenici Vukove kulturne revolucije, slepo i pravoverno primenjujući njegov narodnjački model u kulturi, učinili da skoro čitav XIX vek protekne u znaku jezičkog siromaštva. Tačno je da "jezik svinjara i govedara", kako su prigovarali njegovi protivnici, nije imao reči za apstraktne pojmove - "umozritelne misli" i da nije mogao da izrazi modernu osećajnost.
Ali je isto tako tačno da je slavenoserbski jezik, kojim se služila građanska klasa u Vojvodini, bio ograničen na prilično uzak krug društva, nerazumljiv za veliku većinu ljudi, visokoparan i suv, suviše ukočen da bi izrazio život u svoj njegovoj ovozemaljskoj bujnosti. Narodni jezik je bio ta "nabujala reka koja se izliva", koji je imao zdravu i prirodnu osnovu u govoru ogromne većine koja je dolazila na društvenu scenu. Neprestano u promeni, on je bio otvoren da prihvati strane reči i reči susednih naroda koji govore različitim dijalektima, kao i da proizvodi nove reči iz samog sebe. Književnici i učeni ljudi nisu trebali da okreću glavu od "razgovornog jezika svinjara i govedara" već da upijaju život u svoj njegovoj mnogostranosti i da ga osposobe za izražavanje najsuptilnijih misli i osećanja.
Pobedom Vukove reforme i uvođenjem narodnog jezika u opštu upotrebu skoro svi elementi pređašnjeg jezika su nasilno uklonjeni. Kod Rusa i Bugara taj proces je bio mirniji - oni su se, za razliku od Srba, potrudili da sačuvaju tradiciju i ostave elemente crkvenoslovenskog jezika u znatnoj meri. Ali, kao što je poznato, ovde je vladajući običaj uvek bio da se novo neumereno hvali i glorifikuje a staro blati i odbacuje kao da nikad nije ni postojalo. Strasti su uvek činile da raskid bude važniji od kompromisa. Za razvoj jezika svakako je bio najbolji srednji put koji je sugerisao Dobrovski - ali za jedno takvo evolutivno rešenje nije bilo strpljenja ni na jednoj ni na drugoj strani. Za to je najmanje kriv Vuk. Ni on se nije držao tako strogo upotrebe samo onih reči koje su se mogle čuti u narodnom govoru, odnosno načela "piši kao što govoriš". U prevodu Novog zaveta on koristi više od 40 reči iz slavenoserbskog a duplo toliko reči koje je sam napravio, jer ih nije čuo u narodu. Koliko narodni jezik u književnosti može biti bogat govori nam i primer Petra Petrovića Njegoša. Njegov jezik obogaćen apstraktnim pojmovima, meditativan, prepun univerzalnih simbola, nikako se ne uklapa u opštu sliku jezičke stagnacije druge polovine XIX veka.
Velika Vukova zasluga je što je postavio zdravu i čvrstu osnovu narodnog "razgovornog" jezika i time uključio veliki broj ljudi u komunikaciju na većem prostoru i na taj način demokratizovao društvene odnose. To je još više učinio ujednačavanjem alfabeta (ćiriličnog i latiničnog) što je bio veliki i revolucionarni korak u razvoju pisma. Ali, to se vladajućim konzervativnim krugovima u Srbiji nikako nije dopalo pa su ga stalno napadali i nazivali "hromi antihrist" ili "agent rimske propagande".
Poseban problem je nekritična istoriografija koja se bavila ovim polemikama o razvoju jezika. Ona je preterano ocrnila Vukove protivnike, predstavljajući ih na način negativnih simbola - Vidakovića kao smetenjaka i neznalicu, Mušickog kao znalca ali kukavicu, Hadžića kao naduvenog i oholog eruditu, Stratimirovića kao mračnjaka. Umesto da se drže kritičke distance, naučnici su podlegli strastima učesnika ove polemike. Ali to ipak nije promenilo ukupan sud o vrednosti Vukovih oponenata - čak je zasnovana jedna istoriografska tradicija (od Skerlića do najnovijeg vremena) koja im daje za pravo u odnosu na njega.
A kada se govori o mitologizaciji Vuka treba imati u vidu da se uglavnom može mitologizovati samo ono za šta u realnosti postoji osnova. Zašto Hadžić ili Stratimirović nisu mitologizovani? Nije isto penjati se birokratskom lestvicom ili napredovati u crkvenoj hijerarhiji i padati u blato i ustajati iz njega. Nije bilo lako drznuti se protiv čitavog crkvenog i kulturnog establišmenta - to je mogao samo neko ko je do kraja verovao u stvar za koju se borio i kome je bilo mnogo važnije da ta stvar, tj. narodna kultura, napreduje a ne da li će iz toga veću korist da izvuče austrijska ili pravoslavna strana.
Što se tiče političke upotrebe mita o Vuku, seljaku u gunju i opancima, on je za komuniste bio interesantan samo u početnom periodu njihove vladavine, dok se još naivnom svetu utuvljivalo bratstvo i jedinstvo jugoslovenskih naroda. Ali oni su i tada imali preča posla - važniji su bili kultovi ideologije, socijalističkog rada i heroja otadžbine - za kultove prosvetiteljstva ostavljeno je mesto u zapećku. I kada bi se organizovao lokalni sabor u slavu Vuka, najveća pažnja je poklanjana povezivanju tradicije sa ritualnim zahtevima za nove radne pobede i zaklinjanjem u tekovine socijalističke revolucije. Vrlo brzo je i to palo u duboku senku jer osamostaljene i samožive elite nacija-država nisu htele ni da čuju o nekom ko je govorio u duhu panslavizma o jezičkom i kulturnom jedinstvu naroda na ovim prostorima.
A u najnovijem buđenju srpstva prethodne decenije Vuk je tretiran na način negativnog simbola - kao što su nekad tretirani njegovi oponenti. Pominjan je uglavnom u ulozi "austrijskog špijuna" ili onog koji je hteo da "pošokči Srbe". U "pravoslavnom duhovnom carstvu od Dunava do Kamčatke", o kojem je govorio Jovan Hadžić, za Vuka nije bilo mesta. A setimo se da se i kralj Aleksandar zanosio da putem brojne i uticajne ruske emigracije u Srbiji, kada antihrist bude skinut sa trona u Moskvi, zasnuje veliku pravoslavnu imperiju (Treći Rim) - naravno sa njim kao kraljem. I sada, u poslednjem ratu, kada je sva sila državnog aparata nepobedivog srpstva, zajedno sa crkvom i horom nacionalnih institucija, krenula da nas ubedi da smo žrtve susednih naroda i da je došao čas za naplatu dugova, moglo se pročitati na spaljenim kućama u muslimanskim i hrvatskim selima kao i na ulicama i trgovima srpskih gradova, "Srbija do Tokija". Mnogima se to činilo kao bes nacionalista i fikcija u njihovim bolesnim glavama - jer kakve veze ima kaljuga srpskog sela sa Japanom, simbolom svetske tehnološke premoći. Ali, kada se čovek malo dublje zagleda u ne tako davnu prošlost i baci pogled na geografsku kartu, vidi da Sveto Pravoslavno Carstvo od Tokija deli samo uzak pojas Japanskog mora.