|
Godina XV (2003)
|
1-31. januar 2003.
|
 |
|
|
Republika
|
Šta čitate
|
|
|
|
|||||||||||||||
|
Težina istorijske odgovornosti srpskih pisaca Dragan Žunić, "Nacionalizam i književnost" (Srpska književnost 1985-1995), Prosveta, Niš 2002, str. 465. Književnost je tokom protekle decenije često bivala izložena nacionalističkoj funkcionalizaciji i instrumentalizaciji i gotovo da nema ozbiljnijeg građanskog teoretičara koji se ne bi složio sa tvrdnjom da su mnogi pisci u svojim delima potpirivali ratno raspoloženje i znatno doprineli širenju ratnog požara na tlu bivše Jugoslavije. Knjiga Dragana Žunića, profesora na Filozofskom fakultetu u Nišu, međutim, predstavlja realan naučnoistraživački projekat koji je na ozbiljan i dokumentovan način tematizovao odnos nacionalizma i srpske literature; on je stručno i kvalifikovano progovorio o javnoj dimenziji ovog problema i o neophodnim preduslovima za njegovu sociološku problematizaciju. Takvo istraživanje je imalo empirijski i hermeneutički deo - evidenciju i interpretaciju. Empirijskim istraživanjem Dragan Žunić je obezbedio omeđivanje kruga relevantnih književnih dela kao i potrebne podatke o njihovoj recepciji i društvenoj funkciji, dok je hermeneutički aspekt zapravo interpretacija smisla sadržine i forme ovih književnih dela u kontekstu društveno-istorijskih i kulturno-duhovnih zbivanja.Ali na samom početku autor analizira pojmove "dobrog" i "lošeg" nacionalizma sa stanovišta shvatanja moderne sociološke i istoriografske misli kako bi čitaoca uveo u problematizaciju tog pitanja u beletristici. Tako navodi Entoni Smita koji, govoreći o dvosmislenoj moći nacionalnog identiteta i nacionalizma, smatra da su u ime nacionalnog identiteta ljudi spremni na žrtvovanje sopstvenih sloboda ali i na ograničavanje sloboda drugih (primer nacionalne homogenizacije u SAD nakon tragedije od 11. septembra 2001. godine je jasan primer za to!) te da je nacionalizam ako ne odlučujući, a onda svakako jedan od glavnih činilaca nestabilnosti, sukoba i terora u dvadesetom veku. Džon Hačison, pak, nasuprot njemu nastoji da odbrani kulturni nacionalizam i afirmiše njegove civilizacijske kvalitete jer smatra da nacionalizam ne igra samo glavnu rolu prilikom konstituisanja nacije, već i u procesu njene modernizacije jer se zasniva na evolucionističkoj viziji zajednice i na transnacionalnom i sekularnom modelu policentrične svetske civilizacije. Cvetan Todorov, danas svakako jedan od najvećih svetskih autoriteta sociološke misli, smatra da su nacionalizam i "nacionalni ponos najbolji ferment izmišljanja raznoraznih budalaština u domenu nacionalnih stereotipija" i da ljubav prema otadžbini ne mora nužno voditi ka ljubavi prema čovečanstvu, već da nacionalizam naprosto vodi ka ratu, mržnji i netoleranciji. I događaji u Srbiji pokazuju da su nacionalistička, patriotska i slična osećanja u oblasti kulture, umetnosti i književnosti uvek imala jasnu političku dimenziju, što zapravo znači da se ocenjivanje efekata kulturnog nacionalizma nikako ne može odvojiti od efekata političkog nacionalizma i vice versa. Tako je i konstituisanje srpske nacije bilo obilato potpomognuto kulturnim nacionalizmom, ali čim se pokazalo da se u pogledu nacionalnog identiteta zaostaje, odnosno da je on počeo da bledi u nekom istorijskom trenutku, odmah je usledio proces kulturnog nacionalizma koji je neizbežno poprimio političku dimenziju. Žunić znalački istražuje ovaj fenomen tematizujući problem vaskolikog umetničkog romantizma devetnaestog stoleća, s jedne, i nacionalnog identiteta kao bitnog elementa konstruisanja narodnog duha i nacionalne svesti, s druge strane. On zaključuje da tamo gde je, kao u Srbiji i verovatno svugde na Balkanu, kulturni život prožet politikom u romantičkom, neoromantičkom ili pseudoromantičkom zanosu, svaki javni kulturni angažman istovremeno je i politički, a svaki nacionalizam je naprosto primitivni šovinizam. Jovan Skerlić je pišući o srpskom romantizmu tvrdio da se on ispoljava u formi nacionalizma: "uopšte uzev" piše Skerlić 1906. godine u svom radu Romantičarska poezija, "nacionalizam je bio glavna nota naše romantike i to je bilo najjače i najopštije osećanje naših naraštaja od 1849. pa do 1879. godine. Ukoliko se izmicalo vremenom, to nacionalističko osećanje bilo je sve jače i isključivije... pokolenje od šezdesetih godina sačuvalo je to osećanje slovenske solidarnosti, veru da je Slovenima suđeno da obnove zamorenu civilizaciju i da budućnost pripada njima, ali se ono u prvom redu osećalo srpsko, pa posle slovensko. Iznad srpske narodnosti omladinci (Ujedinjena omladina srpska - prim. Z. M.) ništa drugo ne stavljaju i ne mogu ići dalje od jednog retorskog nacionalizma pogodnog za tirade i efekte... Stara Vukova formula kojoj su oni dali
Zanimljivi su rezultati do kojih je autor došao nakon što je izvršen hermeneutički deo posla, odnosno interpretativna analiza relevantnih književnih dela i analiza njihove pretpostavljene društvene recepcije. Prva karakteristika je da je savremena srpska književnost obuzeta istorijom i to istorijom 20. veka (pre svega zločinima prema Srbima u Drugom svetskom ratu). Pristupi autora su, dakako, različiti i kreću se od pokušaja objektivnog i nepristrasnog prikazivanja prošlosti do teških formi nacionalizma i latentnog poziva na osvetu. Druga odlika jeste tematizacija nedavne komunističke prošlosti Srbije pri čemu se većina dela određuje izrazito antikomunistički. Tek na trećem mestu srpska književnost je antiratna čak i onda kada uzroke ratova pronalazi na drugoj strani, a ne u svom istorijskom, ideološkom, geografskom određenju. Ono što je najproblematičnije jeste značajna dominacija vanliterarne građe nad literarnom formom, otvorena ili latentna tendencioznost i zloupotreba istorijskih događaja i epskih mitova. Tako se svojevrsnim populističkim književnim manirom otvara mogućnost nacionalističke instrumentalizacije i verifikacije teze o primatu kulturnog nacionalizma (anahroni epski identitet, motiv žrtve, crtanje istorijsko-geografskih mapa - npr. kad književnik Vuk Drašković najozbiljnije pred kamerama TV Beograd 1990. crta velikosrpsku mapu članu Predsedništva SFRJ Stjepanu Mesiću, itd.). Autor je u ovoj obimnoj knjizi, po sopstvenim rečima, pokušao da "realno rasporedi težinu istorijske odgovornosti u jednoj nacionalnoj kulturi". Nama se, pak, čini da rezultati do kojih je došao belodano pokazuju potrebu da se sa ozbiljnijim istraživanjem srpske književnosti nastavi kako bi se mogle pratiti njene osnovne tematsko-formativne promene od npr. petooktobarskih događaja 2000. godine pa nadalje. Tako bismo imali uvida u intencije sadržinsko-tematskih elemenata srpske književnosti u novim društvenim i ekonomskim uslovima, a istovremeno bi takva vrsta istraživanja u značajnoj meri pomogla formiranju ozbiljne kulturne politike u budućoj, nadajmo se, modernoj i demokratskoj Srbiji.
1
Detaljnije o srpskim rodoljubivim pesnicima videti u: Z. Martinov, "Dunav
- večna inspiracija srpskih pesnika", Sveske
br. 47, god. 10, jun 1999, str. 131-137. |
|||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
|
Republika
|
