Igor Marojević, ŠNIT, roman, Knjigomat, Zagreb, 2014., prvo hrvatsko izdanje

ETNOFIKCIJA ILI KAKO “ISTORIJI ZAVRNUTI UVO”

Marojevićevo ironijsko-parodiranje istorije u ovom romanu nije nikakav pastiš, već ozbiljno strukturisano pisanje na tragu žanra kojem se definitivno posvetio

Igor Marojević (1968) je već uveliko ušao u red najznačajnijih pisaca savremene srpske književnosti. On je jedan od autora o čijim knjigama se možda i najviše piše (samo o prethodnom romanu Majčina ruka bilo je dvadesetak kritika), a kritičari ga smatraju rodonačelnikom nekoliko pravaca (krti realizam, etnofikcija, prelaz postmodernizma u neorealizam,) a prati ga i mnogo poetičkih odrednica (trans književnost, snajperska proza, i sl.). Svakim svojim romanom, zbirkom priča ili eseja, proširuje svoj poetički rukopis na način da čitaocu predstavi uvek nov tematski okvir, ali držeći se doslovno svog kritičko-ironičnog odnosa prema svetu i događajima. Ako prihvatimo dobro pogođenu tvrdnju mog uvaženog kolege književnog kritičara Miće Vujičića kako je Marojević svojim romanima “istoriji zavrnuo uvo” onda je takav stav samo lep metaforični sublimat - dakako slučajan - moje ocene Marojevićeve proze od pre nešto više od sedam godina. Tada sam, naime, pišući o njegovom romanu Žega, jasno uočio autorovu nameru ironijsko-parodijskog relativiziranja istorijskih činjenica; svojevrsnu persiflažu istorijske građe te zaključio kako Marojević pribegava svesnoj imitaciji istorijskog u romanu, što je književno uzev, ne samo legitiman postupak nego i sjajan način ekspresije etnofikcionalnog pristupa u našoj modernoj književnosti. Etnofikcija je doista postala dominanta njegove poetike. Šta je etnofikcija? Etno shvatamo kao drugost, kao suživot i multikultralizam, ali i kao etnocentrizam; fikciju, pak, kao svojevrsnu parodiju istorijskih romana, jezika štampe kao narativa koji su se pretežno bavili etnicitetom. Balkanski i mediteranski prostor prepun je istorije, stvarne i izmišljene, realne i falsifikovane, istorije kao prave bolesti, pošasti čak, etničkih trvenja i ratnih sukoba, dramatičnih ličnih sudbina, jakih erupcija strasti ali i stalnih pokušaja mirenja i suživota. Taj međuetnički kotao koji stalno vri i preti eksplozijom ne može naravno ostati van domašaja knjižene elaboracije. I Marojević je to na izvanredan način elaborira. I Šnit ima sve osobine etnofikcionalnog književnog pristupa, po čemu je Marojević i poznat srpskoj književnoj javnosti. Zajedno sa Žegom i Majčinom rukom ovaj roman čini buduće etnofikcionalno petoknjižje. Marojević je u sebi svojstvenom stilu ovoga puta izabrao krajnje zanimljiv književni postupak: roman je zamišljen kao “tabloid” pa radnju odnosno sudbine glavnih junaka Nemice Karen Frost, Hrvatice Monike Vranić i njihovog (zajedničkog) srpskog ljubavnika Novaka Maričića pratimo preko tekstova stvarnih i izmišljenih novina i časopisa koji izlaze u Zemunu u doba Nezavisne Države Hrvatske. Naravno, istorija i istorijsko autoru su samo pretekst za opis ličnih obračuna, neljudskih osveta (npr. pokolj batajničkih Srba po poznatom nacističkom načelu stotinu nevinih civila za jednog ubijenog nemačkog vojnika, odnosno kako se pisac jezički eruditivno izražava - “Vendeta 100 :1”) i porodične tragedije (kada Novak Maričić ubija roditelje svoje ljubavnice Karen Frost, a nju ozbiljno ranjava, kako bi na taj način osvetio bratovljevu smrt od ustaškog noža u Zagrebu) koje su rezultat ratnim vrtlogom potpuno razobručenih strasti. Posebnu aromu romanu Marojević daje uvođenjem jedne stvarne, istorijske ličnosti, Huga Bosa, čuvenog modnog kreatora, kao važnog književnog lika koji, osim što je nekadašnji ljubavnik nemačke novinarke Karen Frost, u Zemunu, na molbu poglavnika Ante Pavelića modelira ustaške uniforme po šnitovima crnih SS uniformi koje je tridesetih izrađivao u Nemačkoj. (U stvarnosti Hugo Bos nikada nije bio u Zemunu). I kao što Bos kroji nacističke i ustaške uniforme (a mogao je i ravnogorsko-četničke samo da su ova duhovna sabraća ustaša i drugih kvislinga to zahtevala!) tako i rat kroji ljudsku sudbinu po šnitovima najokrutnijeg nasilja. Ta simbolika je, verujem, rukovodila pisca da se odluči za ratnu tematiku iz okupiranog Zemuna kao scenografiju romana, ali i motivisala ga da mu podari naslov.

Marojević izabranom formom romana ironizuje našu tabloidnu svest koja jedva da razlučuje šta je od informacija koje svakodnevno prima, istinito, a šta ne. Štaviše, što su informacije netačnije i neverovatnije, što više odišu zlom i nasiljem, one nailaze na bolju recepciju u javnosti; o dobru, o poštenju, moralnosti, pravdi i istinitosti, jedva da ko i razmišlja. Nimalo nije važno ko piše tekstove, individualnost autora je u drugom planu, bitno je da tekstovi svojom senzacionalnom dramatikom raspale maštu i (niske) nagone čitalaca. Stoga nam i autor u tobožnjoj Napomeni priređivača skreće pažnju da “nije zasebno označeno ni gde su ti tekstovi izvorno objavljeni, niti ko je njihov autor”. Na ovom mestu želim posebno da naglasim da Marojevićevo ironijsko-parodiranje u romanu nije nikakav pastiš, već ozbiljno strukturisano pisanje na tragu žanra kojem se definitivno posvetio. S druge strane, zategnute međunacionalne odnose između srpske, hrvatske i nemačke zajednice Marojević na maestralan način prikazuje upravo kroz novinske izveštaje, zapise i izjave, kao i kroz monologe književnih likova (svaki iz različite vizure!) i tako čitaocu na pravi, nenametljivi način dočarava atmosferu u okupiranom Zemunu.

Iako smeštene u središte ratnih događanja, u vreme mržnje i nasilja, i medijskih manipulacija, srpsko-hrvatsko-nemački odnosi posmatraju se i sa stanovišta emocija odnosno duboko unutrašnje strane čovekove ličnosti na koje rat svakako utiče, ali ne uvek prevashodno. Međunacionalni ljubavni trougao (Srbin sa dvema ljubavnicama, Nemicom i Hrvaticom) to najbolje pokazuje i predstavlja svakako centralni fabularni događaj iz koga autor naprosto “varira etnofikciju” (Kornelija Farago). Ali dodao bih da variranje etnofikcije postaje istinski metod njegovog književnog stvaranja, odnosno srž autorove poetike. Treba napomenuti da je prvo hrvatsko izdanje Šnita praktično preslikano drugo srpsko izdanje. Tekst naime nije ijekaviziran, jedino su strana imena i strani toponimi napisani prema hrvatskoj ortografiji. Iako je za razliku od prvog izdanja izostavljena odrednica - tabloidni roman – u dorađenom romanu dinamizacijom radnje, značajnom dehermetizacijom teksta i pojačanom dramatizacijom senzacije, autor otklanja svaku čitaočevu pasivizaciju, naprotiv, čitalac oseća visok emotivni naboj baš kao i prilikom čitanja kakvog tabloida. Veliki kvalitet Marojevića kao pisca je između ostalog i u shvatranju da kao i ljudi i tekst ima sopstveni život, da protekom vremena sazrevaju uslovi da se obogati novim spoznajama. Taj continuum pisanja i jeste slatka muka svakog pisca. Šnit je, istaknimo to na kraju, po književnoj inovativnosti izvanredno lepo zamišljen i realizovan roman i on po svojim literarnim dometima svakako stoji u rangu Žege i Majčine ruke.

Sa velikim zanimanjem očekujemo još dva Marojevićeva romana (jedan posvećen devedesetim godinama, i drugi o španskom građanskom ratu i ideološkoj i etničkoj raspolućenosti španskog društva) koja će činiti jedinstvenu etnofikcionalnu književnu kvintologiju.

Zlatoje Martinov