Osvrt na jednu sintagmu

OTKUDA TERMIN “ODOCNELA NACIJA”?

Termin „odocnela nacija“ koristimo podstaknuti delima Helmuta Plesnera (Zakasnela nacija, Zagreb,1997) i Ištvana Biboa (Beda malih istočnoevropskih država,1996, Novi Sad). Mada ne samo njima.Termin „odocnelost“odnosno „zakasnelost“ iznedren je u teoriji o dva različita istorijska puta formiranja evropskih nacija, kojom se bave osim ove dvojice i nekoliko drugih autora. (Smit, Hana Arent i drugi). Ova dva puta su,  na neki način, i dve političke filozofije nastanka i razvoja  ne samo nacija već  evropskih demokratskih društava.
Po jednom, to jest “francuskom modelu”, čovek-pojedinac s drugim pojedincima ugovorom konstituiše zajednicu-državu (res-publica). Pojedinac je subjekt opšteljudskih prava i temelj tih prava.To omogućuje da se bude pripadnik te zajednice bez obzira na etničke i socijalne razlike. Nacija se tako ustanovljava kao  zajednica državljana koji žive unutar istog pravnog poretka (Ave Sijajes: “Nacija je ukupnost ujedinjenih pojedinaca koji su podvrgnuti istom zakonu i zastupljeni istom skupštinom“). Drugi, “nemački model” sadrži determinističko-romantičarsku teoriju nacije. Po toj teoriji, nacionalna svest postoji od iskona i nezavisna je od oblika vlasti i ideje o slobodi čoveka. Zajednica nemačkog naroda data je i opstoji objektivno.Njen opstanak nije određen saglasnošću pojedinaca. Naprotiv, zajednica određuje opstanak pojedinaca.
Temeljni subjekti  nemačkog modela socijalno-ekonomskog razvoja su država i inteligencija, dok je u franscuskom (ugovornom) modelu ključni subjekat građanstvo.U prvom, slučaju društveni model je laboratorija različitih vidova autoritarnih režima,u drugom slučaju društveni model je laboratorija demokratskih režima..“Zakasnela i ubrzana industrijalizacija preuzeta od Zapadne Evrope bez etosa političkog humanizma,u Nemačkoj je prihvaćena kao puki instrument.“(I.Prpić,iz predgovora citiranom Plesnerovom delu). Sličan je karakter industrijalizacije i u bivšim socijalističkim zemljama istočne i jugoistošne Evrope. Za ta društva važi pitanje:zašto liberalna shvatanja nisu hvatala dubljeg korena? U tom kontekstu treba tražiti i razlike  u temelju identitteta tih društava i društava ugovornog modela zapadne Evrope.Biti Francuz ili Englez (biti Evropljanin) tvrdi Prpić, jeste uverenje, politički program, to znači zalaganje za određene vrednosti-jednakih prava i sloboda, dok biti Nemac je biološka činjenica. I ideologija nacizma, smatra Prpić, bitno je ukorenjena u nemačkoj istoriji u kojoj građanstvo (ni obrazovno, ni ekonomski) nije bilo pogonska snaga modernizacijskog procesa. Slično se može reći i za istorijske korene srpskog nacionalizma tj. nstrumentalno prihvatanje industrijalizacije bez prihvatanja zapadnog etosa humanizma.
Osim ova dva modela evropskih društava, nastao je i treći  model oblikovan izdvajanjem pojedinih naroda iz multinacionalnih carstava Austrougarske, Turske i Rusije.Tom modelu pripada Srbija. U ovom modelu mešaju se karakteristike francuskih i nemačkog modela, mada su njene pripadnice mnogo bliže nemačkom modelu. Primarno je za ove nacije  oslobođenje od tuđinskog vladanja. Dakle, prvo  spoljna nacionalna sloboda, pa onda sloboda unutar nacije. I za drugi i za treći model zajedničke su sledeće karakteristike:1.nacije se razumevaju kao pre svega etnokulturne zajednice, 2.nacije nastaju pre države i 3.nacije nastaju nauštrb individualnih sloboda (sabornost iznad individualizma).
Međutim, najvažnija je razlika u pogledu odnosa demokratije i nacionalizma. Značajne priloge u toj oblasti dali su Milan Grol u nas i Ištvan Bibo u Mađarskoj. Opšta je saglasnost da u zemljama tzv. ugovornih modela  nije dolazilo do razlaza između demokratije i nacionalizma, odnosno da su se, kao što primećuje Bibo, stvar zajednice i stvari slobode poklapale, dok je u zemljama drugog i trećeg modela dolazilo do krupnih poremećaja između individualnih i nacionalnih sloboda. U njima je egzistencijalni strah za celinu zajednice potiskivao u drugi, čak n-ti plan pitanja individualnih građanskih sloboda i prava. U Srbiji je krajem prošlog veka vladala parola: prvo nacionalno pitanje pa onda demokratija, koja je kao “monstrum antidemokratskog nacionalizma” (Bibo) bila idejni uzročnik međuetničkih ratova u bivšoj Jugoslaviji.
Na pragu XXI veka izmenjen je odnos između dva istorijska modela evropskog nacionalnog i društvenog razvoja. Došlo je do vidnog izjednačavanja demokratskih standarda izmedju ta dva istorijska toka (Francuske i Engleske s jedne strane, i Nemačke i Italije, s druge strane). Deceniijski debalans u putevima evropskog razvoja koji je bio i uzročnik nekoliko evropskih ratova, čini se da je ustupio mesto jednom novom balansiranom evropskom razvoju. Kojom brzinom će demokratska zaostajanja zemalja trećeg modela (posebno Srbija!)  odlaziti u prošlost - pitanje je budućnosti.
Budući da je dugo živela pod tuđom vladavinom, u Srbiji je sprečavano izrastanje građanstva, što je rezultiralo odsustvom liberalnih tradicija i modernizacijskih procesa. U tome vidimo jedan od značajnijih uzroka zbog kojih je političku istoriju Srbije karakterisao primat nacionalnog u odnosu na demokratsko pitanje.
Zato se za zemlje "odocnelih nacija" u koje spada i Srbija, s razlogom postavlja relevantno pitanje: da li su uopšte moguće "građanska država" i "građanska nacija" koje bi se temeljile na političkoj koncepciji vezanoj samo s opredeljenjem za slobodu i demokratiju, model navodno imun od svega etničko-kulturnog, odnosno, da li je u današnjim postsocijalističkim prilikama realno očekivati zaokret od dosadašnje dominacije etničkog nacionalizma ka čisto građanskom principu? Te dileme u velikoj meri su uticale i na aktuelne rasprave u naučnom svetu o tome šta su ujedinjujući činioci savremene države - građanstvo ili nacionalnost, ili i jedan i drugi princip? U ovim raspravama često su s prenebregavale razlike između etnosa i nacije, etnokulturnog i političkog koncepta nacije, nacionalnog i nacionalistističkog, zbog čega se dolazi u odnos "ili-ili", ili nacionalna ili građanska država,ili građanski ili nacionalni identitet.Međutim, situacija nije "ili-ili",već "i-i" ne iskljucuju se nacija i demokratija,vec nacionalizam i demokratija.

Milenko Marković