Početna stana
 
 
 
   

 

ODNOS SRPSKE PRAVOSLAVNE CRKVE PREMA OSTALIM CRKVAMA I VERSKIM ZAJEDNICAMA U SRBIJI DO 1914. GODINE

U Kneževini/Kraljevini Srbiji Pravoslavna crkva imala je privilegovani položaj utvrđen najvišim pravnim aktima. Tako je Ustav iz 1869. godine, članom 31 propisao: „Vladajuća je vera u Srbiji istočno-pravoslavna. A slobodna je i svaka druga priznata vera, i stoji pod zaštitom zakona u izvršenju svojih obreda. Niko ne može, pozivajući se na propise svoje vere, osloboditi se svojih građanskih dužnosti. Zabranjuje se svaka radnja, koja bi mogla biti ubitačna za pravoslavnu veru (prozelitizam).“ 1 U vezi sa ovim stoji čl. 35 koji je određivao da su svi građani Srbije dužni služiti u vojsci, stajaćoj ili narodnoj, osim onih koje zakon oslobađa a to su bili zdravstveno nesposobni i jedini hranioci porodice. Član 119 Ustava utvrđivao je: „Slobodno javno izvršavanje verozakonskih obreda imaju veroispovedi, koje su u Srbiji priznate, ili koje osobenim zakonom budu priznate.“ Član 123 odredio je da su sveštena lica u pogledu svojih građanskih odnosa podčinjena državnim zakonima, dakle da za njih u tom pogledu nema izuzetosti. I potonji Ustavi, oni iz 1888, 1901. i 1903. godine ponovili su sve što je izneto o pravnom položaju Pravoslavne crkve i drugih priznatih verskih zajednica.

Prevođenje u pravoslavlje

Između ostalih obaveza, članom 35 Berlinskog mirovnog ugovora 1878. godine, Kneževina Srbija prihvatila je da u svoje zakonodavstvo ugradi i u praksi primenjuje slobodu veroispovesti. Osim od države favorizovane Pravoslavne crkve, bile su priznate još Rimokatolička i Protestantska crkva, Jevrejska kao i Muslimanska verska zajednica. Ipak, norme su bile jedno, a stvarnost drugo i nepravoslavnim verama bilo je raznim administrativnim smicalicama otežano delovanje, a posebno je to važilo sa islamsku zajednicu. Pravoslavna crkva u Srbiji bila je Ustavom zaštićena od tuđeg prozelitizma, međutim ona se itekako bavila sopstvenim i to najviše prema doseljenicima iz Austro–Ugarske koji su po narodnosti bili Hrvati, Slovenci, Česi, Slovaci, Mađari, Austrijanci..., a u verskom smislu te su osobe iz rimokatolicizma ili protestantizma prevođene u pravoslavlje. Takođe su i malobrojni preostali muslimani, naročito na jugu, prevođeni u pravoslavno hrišćanstvo o čemu postoje dokumenti. Koliko je sve to bilo dobrovoljno i bona fides teško je utvrditi sa ovolike vremenske distance. O ovom „privođenju“ (sic!) u pravoslavlje postoje oskudni spiskovi „privedenih“ u Arhivu Srbije (AS) u fondu Ministarstvo prosvete i crkvenih poslova – Crkveno odeljenje (MPs-C). Osnovana je sumnja da je ovih dokumenata moralo biti više i da ih možda ima u arhivu Patrijaršije međutim ona još uvek nisu dostupna istraživačima. No, i ovo što je dostupno govori samo po sebi prilično.

Evidencije prešavših-privedenih u Pravoslavnu crkvu vodili su eparhijski duhovni sudovi i podatke imamo iz tri episkopije: Niške, Timočke i Žičke. Ministar prosvete i crkvenih dela svojim dopisom E br. 1714 od 15. decembra 1892. godine naredio je da mu se periodično dostavljaju takvi spiskovi. Zaključujemo da je ovakvih evidencija moralo biti i ranije ali su interno završavale u crkvenoj arhivi. Blagodareći tome što su od 1891 - 1892. godine crkveni sudovi bili obavezani da izveštaje šalju svom resornom ministru nešto tragova o prozelitizmu Pravoslavne crkve se sačuvalo. Spiskovi Niške i Timočke eparhije su ujedno najpodrobniji dok su za Žičku eparhiju uglavnom data samo brojna stanja. Spiskovi su uglavnom šestomesečni.2

Prevođenje po eparhijama

Na najranijem spisku koji obuhvata prelaznike u Eparhiji žičkoj za celu 1891. godinu nalazimo ukupno 24 osobe, 13 iz „muhamedanstva“ (islama), devet iz rimokatolicizma i dva iz protestantizma.3 U spisku Eparhije niške za prvo polugodište 1894. godine nalazimo ukupno 10 osoba: sedam iz islamske, dve iz rimokatoličke i jednog protestanta.4 Spisak Timočke eparhije za prvo polugođe 1894. godine donosi ukupno 11 osoba od čega dva muslimana, tri „bezverca“ (Romi?) i šest katolika. Spisak iste eparhije za drugo polugođe 1894. godine daje podatke o osam osoba od kojih su jedan musliman, jedan „bezverac“ (kovač Komem ili Komnen Osmanović od oca Osmana Osmanovića, rodom iz Bugarske), pet rimokatolika i jedan jevrejske vere.5 Spisak Niške eparhije za drugo polugodište 1894. godine ima ukupno 19 imena: 11 muslimana, šest rimokatolika i dva evangelista (protestanata).6 Spisak Žičke eparhije za prvo polugodište 1895. godine je sumaran, bez identitetskih podataka i navodi da je samo jedno žensko lice prešlo iz muhamedanske vere.7 Spisak Timočke eparhije za prvo polugodište 1895. godine donosi najviše prešavših – 36. Od nih je čak 29 zavedeno da su bili „bezverci“, šest rimokatolici a jedan je iz „zapadnjačke“ (protestantske?) vere prešao u pravoslavnu. Međutim, prema zanimanju „bezveraca“ reklo bi se da su bili Romi (Cigani) jer su kovači što je tada bilo njihovo tradicionalno zanimanje a ono što čudi je da su neki već pre verske konverzije imali srpska imena a neki muslimanska. Tako na spisku zatičemo imena: Najdan Denčić, Cola žena Najdana Denčića, Bela Mustavić, Bisa kći Aska Alinkovića, Gliša Anđelković, Naka Šaić (muškarac), Uroš Tanić, Dunavka žena Uroša Tanića, Josif Tanić, Svetozar Tanić, Vodosava kći Uroša Tanića, Atanasije Bećirović, Vukadin Bećirović, Milan Mašić, Arif Balić, Kana žena Arifa Balića, Mita Arifović...8 Na spisku Niške eparhije za prvo polugodište 1896. godine vidimo devet osoba: četiri su prešle iz muslimanske, četiri iz rimokatoličke a jedan iz protestantske vere.9 Eparhija niška dostavila je spisak prevedenih za drugo polugodište 1896. godine od ukupno 19 osoba: četiri iz muhamedanske, 14 iz rimokatoličke i jedna iz „mojsijeve“ (jevrejske), kao i za prvo polugodište naredne 1897. godine u kome je konstatovan prelazak 11 osoba, šest muslimana i pet rimokatolika.10 Žička eparhija prijavila je za prvih šest meseci 1898. godine pet prelazaka, svi iz islama.11 Eparhija žička izveštava da je za prvih šest meseci 1899. godine svega jedno lice muškog pola prešlo iz rimokatoličke u pravoslavnu veru.12 Konačno sačuvana su još dva izveštaja Eparhije žičke za celu 1902. godinu tokom koje su tri osobe prešle, dve iz katoličke i jedna iz luteranske (protestantske)13 i za drugo polugođe 1904. godine u kojem su dve osobe rimokatoličke vere prešle u pravoslavlje.14

Uredno vođeni spiskovi „prešavših“

Izveštaji iz Niša i Zaječara sadrže sledeće rubrike: ime i prezime prelazećeg; odakle je rodom; koje je vere bio; čijim je blagoslovom primio pravoslavlje; koji sveštenik je svršio „tainstvo“ i u kojoj crkvi; kad je izvršeno tainstvo; dobiveno ime u pravoslavlju; ime i prezime kuma i njegovo zanimanje a ponekad i za koju se slavu neofit opredelio. Kao primere navešćemo dva spiska Niške eparhije koji pokrivaju celu 1894. godinu. U spisku za prvih šest meseci te godine nalazi se ukupno 10 osoba:

    1. Jozefina Lajoš, devojka iz Vranja, iz Lotenc Tubara, Austro-Ugarska, 23 godine, rimokatolik, blagoslovom episkopa niškog Jeronima, obred svršio jerej Aksentije Mišić u vranjskoj crkvi, 10. januara 1894. godine. Dobila je novo ime Natalija a kum joj je bio Apostol Zlatanović, iz Vranja, „špekulant“.
    2. Emilija Birviš, privatna učiteljica iz Niša, iz Nordhauzena u Nemačkoj, 25 godina, protestant, episkop Jeronim, prota Mladen Popović u niškoj sabornoj crkvi, 25. februara 1894. godine. Zadržala je ime Emilija a kuma na obredu je bila gospođa Stanija žena g. Pere Vukićevića, advokata iz Niša.
    3. Marija Kovač, devojčica iz Niša, iz Pešte, Austro-Ugarska, osam godina, rimokatolik, episkop Jeronim, prota Prokopije Popović u niškoj sabornoj crkvi, 17. februara 1894. godine. Zadržala je ime Marija a kuma joj je bila Artula kći Miltijada Blacidesa, telegrafiste iz Niša.
    4. Asim H. Asanović, „težak“ (zemljoradnik) iz Prokuplja, iz Brezja u Bosni, nahija Sarajevska, 25 godina, muhamedanac, episkop Jeronim, jerej Ilija Mihailović u prokupačkoj crkvi, 9. marta 1894. godine. Dobio je ime Miloš a kumovao mu je Jovan Samokrasović, sekretar okružnog topličkog odbora.
    5. „Arif – ciganin“, iz „Banje blizu Niša“, 28 godina, muhamedanac, episkop Jeronim, jerej Najdan Đokić u crkvi u Jelašnici, 9. februara 1894. godine. Dobio je ime Rista a kum je bio Milan Krstić, „nalbantin“ (kovač) iz Jelašnice.
    6. „Tana – ciganka“, iz Niške banje, 26 godina, muhamedanske vere, episkop Jeronim, jerej Đokić iz Jelašnice, 9. februara 1894. godine. Dobila ime Stana a kuma je bila Todora, supruga počivšeg Velička zemljoradnika iz Jelašnice.
    7. „Lila – ciganče“, iz Niške banje, pet godina, iz muhamedanske vere, episkop Jeronim, jerej Đokić iz Jelašnice, 9. februara 1894. godine. Dobio je ime Ilija a kumovao mu je Milan Krstić, nalbantin iz Jelašnice.
    8. Duda iz Lukovca, srez Pčinjski, 13 godina, muhamedanska vera, blagoslovio mitropolit srpski Mihailo, obred svršio jerej Nikola Aleksić paroh vranjski u crkvi vranjskoj, 21. juna 1894. godine. Novo ime Kocana a kumovala je Stana, žena Tase Kostića, „terzije“ (krojač narodnog odela) iz Vranja.
    9. Kada, iz Lukovca, srez Pčinjski, šest godina, muhamedanska vera, mitropolit Mihailo, jerej Alaksić u Vranju, 21. juna 1894. godine. Novo ime Jelena, kuma Stana Kostić iz Vranja.
    10. Darinka, iz Lukovca, srez Pčinjski, jedna godina, mitropolit Mihailo, jerej Aleksić u Vranju, 21. juna 1894. godine, novo ime Ljubica, kuma Stana Kostić iz Vranja.

Spisak je označen sa K S Br. 3632, 5. septembar 1894. godine, Niš a potpisali su ga predsednik Duhovnog suda protojerej Ilić i sekretar, sveštenik Popović.15

U spisku za drugih šest meseci 1894. godine nalazi se 19 osoba:
    1. Atidža, iz Kozidola, Turska, 44 godine, muhamedanska vera, blagoslovio prelaz mitropolit Mihailo, krstio Stojiljko Cvetković paroh vranjski, u crkvi vranjskoj, 4. jula 1894. godine. Novo ime Petkana, kum Rista Mladenović, cekvenjak iz Vranja.
    2. Marija, iz „Zlatnog Praga“, Češka, 26 godina, rimokatolička, mitropolit Mihailo, Mladen Popović prota iz Niša, u niškoj sabornoj crkvi, 30. jula 1894. godine. Zadržala ime Marija, kuma Mileva supruga Stanisava Milenkovića, železničara iz Niša.
    3. Marija, iz Vođorađe (?), Češka, 32 godine, rimokatolik, blagoslovio episkop niški Inokentije, Miloš Velimirović paroh pirotski, u sabornoj crkvi u Pirotu, 19. avgusta 1894. godine. Zadržala ime Marija, kum Stojan Madić, crkvenjak iz Pirota.
    4. Gamber, iz Bujanovca, Turska, 40 godina, muhamedanske, mitropolit Mihailo, Aksentije Mišić sveštenik vranjski, u vranjskoj crkvi, 13. septembra 1894. godine. Novo ime Manasije, kum Aćim Stojković iz Zlatokopa, okrug Vranjski.
    5. Marija, iz Mramorka, Austrija, 41 godina, evangelistička, episkop Inokentije, Nikola M. Popović paroh niški, u sabornoj niškoj crkvi, 19. avgusta 1894. godine. Zadržala ime Marija, kuma na krštenju Anka supruga Petra Balakovića, puškara iz Niša.
    6. Hajnrih, iz Latomišnja, Češka, 51 godina, rimokatolik, episkop Inokentije, Prokopije Popović prota niški, u sabornom hramu u Nišu, 19. avgusta 1894. Novo ime Andreja, kum Mijailo Radivojević, majstor u vojnoj šivari u Nišu.
    7. Trajko, iz Dešulovca, Turska, 19 godina, muhamedanske vere, episkop Inokentije, Ilija Dimitrijević prota toplički, u prokupačkoj crkvi, 30. septembra 1894. godine. Novo ime Dragutin, kum Veljko Petrović iz Biljega, zemljoradnik.
    8. Jozef, iz Kovačice, Austrija, 24 godine, evangelističke, episkop Inokentije, Proka K. Popović, kapelan protski, u prokupačkoj crkvi, 16. oktobra 1894. godine. Novo ime Jovan, kum Ilija Bečejski, zemljoradnik iz Nove Božurne.
    9. Akilo, iz Ištipa (Štipa?), Turska, 24 godine, muhamedanske, episkop Inokentije, Prokopije Popović prota niški, u crkvi sv. Arhangela Mihaila, 5. novembra 1894. godine. Novo ime Mihail, kum Petar Nikolić, sapundžija iz Niša.
    10. Čona, iz Pirota, 18 godina, muhamedanska, episkop Inokentije, Aleksa Jovanović kapelan protski, u staroj pirotskoj crkvi, 10. novembra 1894. godine. Dobila ime Draginja. Kuma Jelena kći počivšeg Stojana Stamenkovića iz Prova, zemljoradnika.
    11. Marija, iz Karlova, Austro-Ugarska, 25 godina, rimokatoličke, episkop Inokentije, Đorđe Kamperelić paroh leskovački, u leskovačkoj crkvi, 5. novembra 1894. godine. Novo ime Milica, kum Petar Veljković, sveštenik iz Leskovca.
    12. Ganiša, iz Lukova, okrug Vranjski, dve godine, muhamedanske, episkop Inokentije, Aksentije Mišić paroh vranjski, u crkvi vranjskoj, 1. novembra 1894. godine. Dobila ime Zorka, kumovala Danica supruga Tase Kostića, svirača iz Beograda.
    13. Stana, iz Lukova, okrug Vranjski, sedam godina, muhamedanske, episkop Inokentije, paroh Mišić u vranjskoj crkvi, 1. novembra 1894. godine. Novo ime Darinka, kuma Danica Kostić.
    14. Jemka, iz Lukova, okrug Vranjski, 29 godina, muhamedanska, episkop Inokentije, paroh Mišić u vranjskoj crkvi, 1. novembar 1894. godine. Novo ime Natalija, kuma Danica Kostić.
    15. Mateja, „iz Kovinja“ (Kovina?), Austrija, 21 godina, rimokatolička, episkop Inokentije, Nikola M. Popović namesnik, u sabornoj crkvi u Nišu, 11. novembra 1894. godine. Zadržao ime Mateja, kum Jovan Panbuktin, lekarski pomoćnik iz Niša.
    16. Kumrija, iz Zavidnice, okrug Pirotski, 44 godine, muhamedanska, episkop Inokentije, Aranđel Popović paroh zavidnički, u crkvi u Zavidnici, 30. novembar 1894. godine. Dobila ime Stana, kum Spasoje Stevanović, zemljoradnik iz Zavidnice.
    17. Husejin, iz Zavidnice, okrug Pirotski, 24 godine, muhamedanske, episkop Inokentije, paroh Popović u zavidničkoj crkvi, 30. novembra 1894. godine. Novo ime Jovan, kum Spasoje Stevanović iz Zavidnice.
    18. Bisera, iz Zavidnice, okrug Pirotski, 23 godine, muhamedanske, episkop Inokentije, paroh Popović u Zavidnici, 30. novembar 1894. godine. Novo ime Marija, kum Spasoje Stevanović iz Zavidnice.
    19. Marija, iz Vršca, Austro-Ugarska, 25 godina, rimokatolička, episkop Inokentije, Stevan Bolmanac paroh aleksandrovački, u crkvi Balajinačkoj, 14. novembra 1894. godine. Zadržala ime Marija, kum Mladen Gligorijević, zemljoradnik iz Aleksandrova.

Spisak je registrovan sa K Br. 230, 20. januara 1895. godine, u Nišu. Potpisali su ga predsednik Duhovnog suda protopresvitor Ilić a za sekretara je potpisao pisar, đakon Jov. M. Stevanović.16

Prisilno pokrštavanje

Pronašao sam samo jedan dokument koji ukazuje na prisilno prevođenje – pokrštavanje. „Manča Kalić kovački ciganin iz sela Sesalca sreza soko – banjskog okrug niški“ – kako se potpisao - u žalbi upućenoj 17. aprila 1906. godine iz Aleksinca ministru prosvete i crkvenih dela piše: „Ja ni sam (SIC) kršten pa ni moja familija, već ispovedamo veru muhamedansku. Imam sina Iku koji je star do 18 godina, i pre 6 meseci doveo sam za njega Zorku kćer Stevana Stojanovića iz Subotince sreza Aleksinačkog za ženu, i ona je do pre neki dan živila sa mojim sinom u kući kod mene, kao muž i žena. Pre neki dan sud op. Sesalačke pozove tu moju snaju i sprovede u Subotince, a zato što veli nisu se venčali. Prema našoj veri muhamedanskoj mi se nevenčavamo (SIC) i zato i moj sin nemože (SIC) da se venča sa pomenutom Zorkom. Mislim da prema zakonu nemožemo (SIC) se na morati (SIC) moj sin prema izloženom stanju da se venča, pošto se on pa ni ostala moja familija neće primiti vere pravoslavne.“ Te stoga moli gospodina ministra da naredi sreskim vlastima da ih prisilno ne venčavaju.17

Ministar je sproveo žalbu Duhovnom sudu u Nišu i zatražio da se izjasni o navodima iz nje. Odgovorio predsednik Duhovnog suda, aktom od 8. maja 1906. godine: „Žalba žalioca Manče Kalića kovača Ciganina iz Sesalca sr. sokobanjskog neistinita je odnosno njegove veroispovesti, jer je isti kršen kao i sin mu u pravoslavlju, te kao takvi ne mogu nevenčani živeti.” Ispod ovoga je dopisano:

„Saopšteno mi je prednje osamnajestog maja 190šeste (SIC) god

S bogom
Manča Kalić”18

Iz ovog smušenog dopisivanja sa vlastima postaje jasno da je Manča sa sinom Ikom bio najverovatnije silom pokršten što on u svom životnom stilu nije hteo da ispoštuje pa je nastavio da živi po muslimanskim adetima. Crkva i država nisu ga kako vidimo ispuštale iz ruku tako lako.

Inače u ono vreme nevenčano življenje iz bilo kojih razloga bilo je delikt koji se kažnjavao prekršajno. Neke grupacije, poput nazarena, nisu htele da se venčavaju u crkvi jer im je to zabranjivala njihova vera a takođe nisu hteli ni da krste svoju decu. Postoje dokumenti da je Pravoslavna crkva uz asistenciju policije silom otimajući decu od roditelja odvodila iste u hramove i tamo su sveštenici obavljali obred. Isto se dešavalo i sa obredom sahranjivanja. Gornji primer smo naveli jer se, za razliku od nazarena koji su ispovedali hrišćanstvo, radilo o osobama koje nisu želele biti hrišćani.

Nenad Ž. Petrović


1 Ustavi Kneževine i Kraljevine Srbije 1835 – 1903, Beograd 1988, 96, podvukao N.P. Prozelitizam znači nastojanje da se neko iz jedne vere prevede u drugu ma kakvim sredstvima.   

2 AS, MPs-C, 1892, f. I, r. 89 (Žička eparhija); 1895, f. III, r. 102 (Niška eparhija); f.III, r. 103 (Timočka eparhija); f. III, r. 105 (Niška eparhija); f. III, r. 120 (Žička eparhija); f. IV, r. 75 ½ (Timočka eparhija); 1896, f. III, r. 35 (Niška eparhija); 1897, f. V, r. 13 (Niška eparhija); 1898, f. III, r. 14 (Žička eparhija); 1899, f. III, r. 68 (Žička eparhija); 1903, f. III, r. 7 (Žička eparhija); 1904, f. VI, r. 57 (Žička eparhija).  

3 AS, MPs-C, 1892, f. I, r. 89.

4 Isto, 1895, f. III, r. 102.

5 Isto, 1895, f. III, r. 103.

6 Isto, 1895, f. III, r. 105.

7 Isto, 1895, f. III, r. 120.

8 Isto, 1895, f. IV, r. 75 ½.

9 Isto, 1896, f. III, r. 35.

10 Isto, 1897, f. V, r. 13.

11 Isto, 1898, f. III, r. 14.

12 Isto, 1899, f. III, r. 68.

13 Isto, 1903, f. III, r. 7.

14 Isto, 1904, f. VI, r. 57.

15 AS, MPs-C, 1895, f. III, r. 102.

16 Isto, 1895, f. III, r. 105.

17 Isto, 1906, f. III, r. 46.

18 Isto.



     
1. novembar - 31. decembar 2015.
Danas

Povežite se

 
 
 
 
 
 
Copyright © 1996-2015