Početna stana
 
 
   

Opiranje zlu:
jedno sociološko promišljanje (post)jugoslovenskog antiratnog angažmana 1

Pokušajmo da za svoj vlastiti život učinimo nešto i sami, ne predajući svoju sudbinu u bilo čije nekontrolisane ruke. Ako ni ne pokušamo da postanemo punopravni građani, otkuda možemo znati kakvi su nam realni izgledi za slobodu i demokratiju; za mir, a ne rat; poštene, a ne lažirane izbore; uljudan život, a ne brutalnost; toleranciju, a ne ratničko nadmetanje; za preduzimljivost i uspešnost, a ne inerciju i apatiju? Izbora, dakle, imamo.
Nebojša Popov (1990, str. 1)
Bojan Bilić
Škola slovenskih i istočnoevropskih studija
Univerzitetski koledž London

Ratovi za jugoslovensko nasleđe, vođeni između 1991. i 1999. godine, postali su današnji locus classicus ideološki vrlo raznorodnih debata o propasti države i destruktivnoj snazi nacionalizma. Izuzetno nasilan karakter ovih oružanih sukoba s kraja 20. veka izazvao je veliku pažnju društvenih analitičara/analitičarki (Allcock, 2000; Popov, 1991; Ramet, 1992, 2006; Woodward, 1995). Međutim, rasprostranjeno insistiranje naučnika/naučnica na iskrivljenjima uzajamno osnažujućih nacionalističkih osećanja koja se po pravilu pojavljuju u transnacionalnom kontekstu, marginalizovalo je bogatu dinamiku postjugoslovenskog antiratnog angažmana. Skoro dve decenije nakon Dejtonskog mirovnog sporazuma (The General Framework Agreement for Peace in Bosnia and Herzegovina, 1995) – koji je ojačao i „fiksirao“ etničke identifikacije u Bosni i Hercegovini – vrlo malo znamo o načinima na koje je neposredna blizina vojnog konflikta oživela uspavane društvene mreže, podstakla postojeće aktivističke krugove ili stvorila nove (Bilić, 2010a). Ideološke pozicije koje su pokretale civilni angažman i uzrokovale njegove napetosti i fragmentacije ostale su u velikoj meri neistražene. Takođe, nema socioloških studija koje poklanjaju adekvatnu pažnju značaju (post)jugoslovenskog antiratnog organizovanja za složenu geometriju društvenih, političkih i ličnih interakcija i otpora unutar regionalnih civilnih sfera koje bitno karakteriše asimetrična preraspodela moći. To predstavlja ozbiljnu, premda ne i sasvim iznenađujuću, prazninu u sve brojnijim istraživanjima raspada Jugoslavije.
S druge strane, dominacija anglosaksonskih studija društvenih pokreta koje retko izlaze iz sopstvenog kulturno-geografskog okvira, dovela je do specifične pristrasnosti u istraživanju antiratnog aktivizma. Antiratno organizovanje u zapadnim zemljama – koje je postalo predmet interesovanja društvenih nauka naročito u vezi s Vijetnamskim ratom (Chatfield & Kleidman, 1992; Klandermans, 1991, 1997) – nužno je udaljeno od područja rastrzanih ratnim konfliktima. U takvim je slučajevima reč o nastojanjima aktivista/aktivistkinja da vlasti sopstvene države podvrgnu pritisku kako bi ih prisilili da odustanu od vojnog intervenisanja na mestima koja se ne nalaze pod njihovim suverenitetom. Demonstranti tamo deluju unutar relativno stabilnih pravnih sistema koji, iako propisuju kazne za kršenje zakona i mogu i sami pribeći preteranim merama represije, osiguravaju pravo na javno i nenasilno iskazan politički stav. U tom smislu, Terou (Tarrow, 1998, str. 19) zapaža da su se „modeli političkog procesa retko sistematski primenjivali izvan liberalno-demokratskih poredaka Zapada“, gde se, u stvari, i odigrava većina aktivističkih epizoda (Alimi, 2009).
Spomenuti fokus zapadnih sociologa/sociološkinja, dakle, zamagljuje specifičnosti antiratnog organizovanja na mestima na kojima se odvijaju oružani sukobi (videti npr. Stojković, 2011). Angažman koji pokušava da se suprotstavi moćnim mašinerijama esencijalizovanja nacionalnog identiteta može se pokazati rizičnim i po ljudski život. Takva vrsta aktivizma civilnim protagonistima/protagonistkinjama obično donosi zlokobnu etiketu nacionalih izdajnika i može uzrokovati znatne pravne, socijalne, fizičke i materijalne štete. U sada već klasičnoj studiji mikrostrukturalnih aspekata regrutacije aktivista/aktivistkinja u visokorizični politički aktivizam, Mekadam (McAdam, 1986, str. 67) tvrdi da se „kombinacija strukturnih faktora i stavova koji podstiču poduhvate visokog rizika razlikuje od one koja karakteriše niskorizični društveni angažman“. U nepostojanoj političkoj atmosferi vanrednog (ratnog) stanja, dodatno su ograničena ljudska prava koja se u tim sredinama verovatno nedovoljno poštuju i u mirnodopskim uslovima. To dinamiku vaninstitucionalnog političkog delanja u koje se upuštaju antiratni aktivisti/aktivistkinje na takvim mestima bitno razlikuje od aktivističkih strategija njihovih zapadnih kolega/koleginica. Kako njihove akcije nisu upućene samo političkom establišmentu, već i javnosti, a naročito onima koje rat neposredno pogađa (vojnici, regruti, prigovarači savesti, izbeglice, itd), takav angažman nazivam direktnim antiratnim aktivizmom.
Inspirisan Mekadamovom (McAdam, 1999) teorijom političkog procesa, u ovom radu polazim od pretpostavke da se civilne inicijative ne javljaju u društveno-političkom vakuumu. Ne fokusiram se, dakle, na „ontogenezu“ individualnih antiratnih akcija, već mi je cilj da rekonstruišem njihove „prethodnice“, odnosno istorijski kontekst koji je omogućio njihovo pojavljivanje. U tom smislu, razumevanje problematike antiratnog organizovanja zahteva jugoslovenski/regionalni pristup kojem do sada nije bila posvećena adekvatna pažnja.
U uvodnom delu članka razmatram razloge zbog kojih je (post)jugoslovenski antiratni angažman ostao nedovoljno istražen u novijim sociološkim studijama istočne Evrope. Kroz kritički osvrt na postojeće napore da se teorijski pristupi fenomenu (post)jugoslovenskog civilnog organizovanja, pokazujem da se ova važna praznina u znanju javlja kao posledica dva procesa koji, iako sasvim odvojeni, proizvode sinergički efekat: nastojanja nacionalno ograničenih društvenih nauka širom postjugoslovenskog prostora da legitimišu novu stvarnost tako što će je prikazati kao obnovljenu i do tada potisnutu istorijsku „normalnost“, udružena su sa nevoljkošću aktivista/aktivistkinja da sistematičnije promisle svoje civilne poduhvate.
U drugom delu članka pozivam se na veći broj empirijskih izvora, uključujući i moje dubinske intervjue, i identifikujem studentske proteste 1968, jugoslovenski feminizam i ekološki aktivizam kao tri ključna, međusobno povezana vaninstitucionalna polja iz kojih će se kasnije regrutovati antiratni aktivisti/aktivistkinje (Bilić, 2011e). Sociološke studije pokazuju da učešće u kolektivnim akcijama – naročito onim koje mogu poprimiti dramatičnu notu – ima dugoročne biografske konsekvence (McAdam, 1988). Politički aktivizam menja lični identitet civilnih protagonista/protagonistkinja, mada to retko eksplicira kao jedan od svojih ciljeva (Friedman & McAdam, 1992; Polletta & Jaspers, 2001). Iz tog razloga, mnogi politički akteri često ostaju aktivni tokom celog života, iako intenzitet njihovog angažmana s vremenom slabi.
Konačno, u završnom delu rada, ukazujem na potrebu da se regionalni istraživači zainteresovani za razumevanje dinamike civilnog organizovanja na teritoriji bivše Jugoslavije, u većoj meri posluže bogatom pojmovnom aparaturom razvijenom u protekle četiri decenije u okviru zapadne političke sociologije (Bilić, 2010b). Iako koncept društvenog pokreta [social movement] može biti diskutabilan u kontekstu (post)jugoslovenskog antiratnog angažmana u smislu njegove kvantitativne marginalnosti, to ne bi trebalo da spreči primenu i razradu anglosaksonskih teorija društvenih pokreta na kulturološki senzitivan način. Uostalom, i studije kolektivnog organizovanja sve više daju prednost pojmu političke borbe ili angažmana [contention], jer uviđaju da različiti pojavni oblici grupnog delovanja nastaju kao posledica kombinovanja prostijih i univerzalnih društvenih mehanizama u jedinstvenom istorijskom kontekstu (McAdam, Tarrow & Tilly, 2004). Na taj način priznaju delatne mogućnosti autonomnih aktivističkih grupa, oslobađajući se istovremeno opterećujućih konotacija masovnosti koje se pojmu pokreta često pripisuju, što je praksa koja je relevantna za moju analizu.2
Ovaj članak treba razumeti kao doprinos teorijsko-empirijskom korpusu koji će omogućiti (post)jugoslovenskom antiratnom organizovanju da zauzme svoje mesto u interpretacijama bolnog raspada Jugoslavije. Priznavanje i rekonstruisanje antiratnih inicijativa prekoračuje međe nacionalne pripadnosti i ukazuje na raznorodnost jugoslovenske političke scene početkom 90-ih godina. Ispitivanje takvih poduhvata naglašava prisustvo antinacionalističkih i u dobroj meri (kon)federalno orijentisanih političkih alternativa koje se lako gube u nedovoljno sofisticiranim – i ponekad nedobronamernim – teorijskim obradama dezintegracije Jugoslavije.
Ovakav pristup, međutim, ne bi smeo da relativizuje argumente nacionalizma ili da negira njihov primat u objašnjavanju propasti jugoslovenske federacije. Pokušaj ublažavanja značaja nacionaliz(a)ma za ratove 90-ih, mogao bi osloboditi rukovodstva jugoslovenskih republika – a naročito Srbije – odgovornosti za bolni niz vojnih koflikata koji je proizveo ogromne ljudske žrtve i materijalne štete (vidi Milosavljević, 2003). Istraživanje antiratnog angažmana u bivšoj Jugoslaviji dopunjava autoritativno, ali ponekad jednostrano proučavanje nacionalizma, time što se suprotstavlja determinizmu istorijskih procesa i usmerava našu pažnju na jugoslovenske političke alternative kao važne, ali zanemarene, delove složenog mozaika raspada Jugoslavije. Bez razumevanja razvojnih putanja tih inicijativa nemoguće je shvatiti način na koji su se kasnije formirale nacionalno ograničene NGO sfere u postjugoslovenskim zemljama.

(Post)jugoslovenski antiratni angažman: marginal(izova)ni fenomen

Nedostatak interesovanja za (post)jugoslovenski antiratni aktivizam ne može se odvojiti od okivira u kojem analitičari/analitičarke sagledavaju uzroke bujanja jugoslovenskih destruktivnih nacionalizama i raspada te zemlje. Većina studija posvećenih bivšoj Jugoslaviji – a naročito one koje su hronološki bliže ratnim sukobima (Kaplan, 1993; Glenny, 1993; Magaš, 1993) – zasnovana je na pretpostavci da su multinacionalna društva po definiciji konfliktna, pa ih nužno karakteriše tendencija ka etnički homogenim nacionalnim državama. U takvim se istraživanjima etnički identitet obično shvata kao fiksna kategorija koja prekriva čitav niz drugih mogućih pripadnosti, pa zato ne ostavlja dovoljno prostora za transrepublički i nadnacionalno orijentisani civilni angažman. Ima, naravno, naučnika/naučnica koji pružaju uravnoteženija objašnjenja, dopunjujući argumentaciju nacionalizma analizom dugoročnih društvenih kretanja i kulturnog života zemlje (Dević, 1997; Dragović-Soso, 2002; Fridman, 2011; Gordy, 1999; Jansen, 2005; Sekelj, 1992).
Takođe, veliki deo savremenih istraživanja nekritički „normalizuje” sadašnju postjugoslovensku situaciju, prihvatajući novostvorene i još uvek nepotpuno konsolidovane nacionalne države kao „prirodne“ rezultate dugotrajnih istorijskih procesa. Kako bi to postigli, naučnici/naučnice često potcenjuju decenije bogatog i dinamičnog političkog razvoja koji se odvijao unutar manje ili više pluralnog, a ne monolitnog, jugoslovenskog socijalizma. Olivera Milosavljević (2008, str. 13) registruje ovaj istoriografski trend kada kaže: „pošto više nema komunizma, a nema ni Jugoslavije, izbrisana je i njihova istorija“. Tako se postupa uprkos činjenici da su – kako ćemo videti u nastavku ovog teksta – prvenstvene linije političke podele unutar jugoslovenskog socijalističkog režima bile više klasne (socijalne) i rodne, nego etničke prirode (Tomić i Atanacković, 2009). U tom smislu, Jasna Dragović-Sozo (Dragović-Soso, 2008, str. 17) zapaža da postojeće analize raspada Jugoslavije nisu poklonile adekvatnu pažnju projugoslovenskim alternativama koje su postojale u političkim sferama svih republika, kao i na saveznom nivou. Imajući u vidu da sociološka građa ukazuje na postojanje znatne popularne (grassroots) podrške nekom obliku Jugoslavije, zašto su projugoslovenske snage bile tako neuspešne u pokušajima da politički mobilišu tu podršku? […]ono što nedostaje […] je iscrpnija analiza stvaranja i unutrašnje dinamike jugoslovenskih alternativa koje je činilo mnoštvo intelektualaca i civilnih grupa, a od 1989. i političkih partija...
Ratovi i prisilne migracije su društveno razarajuće pojave koje prate mnogobrojna nastojanja da se interveniše u istorijsku činjeničnost kako bi se revidirale kolektivne istorije i lične biografije. Todor Kuljić (2010, str. 240) tvrdi da je, odmah po završetku oružanih sukoba na jugoslovenskoj teritoriji, otpočeo „građanski rat za sećanje“. I sama društvena istraživanja mogu postati „saučesnik“ u revizionističkim krivotvorenjima sećanja, jer često ne uspevaju da napuste – pa tako perpetuiraju – nacionalizirajuće diskurse. Jansen (2002, str. 17) iznosi tezu da „i neki od boljih novinarskih prikaza (kao i najgore etnografske studije) nude prilično homogenu i strukturiranu sliku koja i nenamerno ponavlja zamke dominantnog postjugoslovenskog nacionalizma“. Specifično društvenonaučno „deljenje“ jugoslovenskog prostora duž etničkih granica – po kojem je postalo „prirodnije“ fokusirati se na novostvorene nacionale države, samo je jedna od posledica rata.3 Jasna Dragović-Sozo (Dragović-Soso, 2008, str. 28-29) smatra da se u stručnoj literaturi nacionalne grupacije Jugoslavije ponekad tretiraju na preterano „homogen“ način (kao Srbi, Hrvati, Slovenci itd) na uštrb raznolikosti iskustava i stavova koji postoje unutar svake od njih. Bilo da je reč o elitama ili „običnim“ građanima, prikazi procesa raspada Jugoslavije često zanemaruju interaktivnu prirodu partikularnih nacionalizama ili političkih mera i odluka različitih saveznih, republičkih i pokrajinskih vlasti […] iako naravno postoje izuzeci od tog pravila, akademska produkcija o raspadu Jugoslavije koncentrisana je na elite, a ne na lokalne, socijalne i porodične istorije i oblike mobilizacije „odozdo“.
Takav fokus, dakle, marginalizuje ono što Maja Povrzanović Frykman (2003, str. 58) naziva „proživljenim iskustvom rata“, zato što perspektiva „odozdo“ (grassroots) ostaje u senci narativa nacionalizma i geostrateških transformacija koje prate pad istočnoevropskog socijalizma. Na taj način se zamagljuje i čitav korpus istorijskog nasleđa, pri čemu se delegitimiše jugoslovensko socijalističko iskustvo i destabilizuju neke od njegovih temeljnih vrednosti (kao antifašizam, na primer).
Još jedan od razloga nedovoljnog interesovanja za jugoslovenski antiratni angažman jeste činjenica da su aktivističke grupe, iako vrlo hrabre, bile male i često razjedinjene (Pešić, 1992). Inga Tomić-Koludrović (1993) tvrdi da od usvajanja Ustava 1974. godine do uvođenja političke pluralnosti u Jugoslaviji, u Hrvatskoj nije bilo novih društvenih pokreta kao jednog vida vaninstitucionalnog organizovanja karakterističnog za post-industrijska društva. Po ovoj autorki, jugoslovenski socijalizam je promovisao razlike, istovremeno potiskujući njihove socijalne i političke pojavne oblike koji bi izlazili iz strogo definisanih institucionalnih okvira. Tomić-Koludrović uvodi pojmove atomizirane alternative i alternativne inicijative kako bi obuhvatila socijalno marginalizovane i potencijalno subverzivne poduhvate koji bi uspeli da uđu u javnu sferu.4 Tako je, na primer, aktivističko jezgro Antiratne kampanje Hrvatske, o kojoj će u nastavku biti više reči, na samom početku njenog delovanja 1991. godine brojalo približno 20 aktivistkinja i aktivista. Ovo ne iznenađuje s obzirom na činjenicu da intenzitet antiratnih/civilnih napora neizostavno slabi u uslovima ratnog konflikta. Građanska nastojanja, a naročito ona u nepostojanim političkim okruženjima, sama su po sebi epizodna. Takve inicijative bile su daleko od pažnje svetskih medija koji su o jugoslovenskom sukobu izveštavali na stereotipan i senzacionalistički način, svodeći istorijske kontroverze na proste binarne suprotnosti. U tom smislu, i dobar deo zapadne sociološke literature posvećene pitanjima demokratije i civilnog aktivizma, fokusira se na trajnije oblike organizovanja ili, u najmanju ruku, na one koji se uspešnije suprotstavljaju pritiscima režima (Kaldor, 2003).
Štaviše, stiče se utisak da generacija najangažovanijih jugoslovenskih antiratnih aktivistkinja i aktivista nije u dovoljnoj meri promislila sopstveni civilni angažman. Tokom terenskog rada u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj, Sloveniji i Srbiji (2010-2011), shvatio sam da postoji jedna vrsta straha od „privatizacije“ ili „monopolizacije“ pokreta. Mnoge aktiviste/aktivistkinje zabrinjava mogućnost da kroz pisanje i nehotice „prisvoje“ dostignuća kolektivnih nastojanja ili da na njima na neki način „profitiraju”. Jedno od centralnih pitanja posleratne dinamike građanskog organizovanja na jugoslovenskom prostoru jeste ko ima pravo da „autentično“ govori o antiratnim poduhvatima i u njihovo ime. Ko može prisvojiti znatan aktivistički kapital nastao u toku poslednje dve decenije, čija vrednost raste s pogoršanjem socijalnih uslova i sve moćnijim pritiscima profesionalizacije? Takva praksa, u atmosferi u kojoj su i sami društveni naučnici/naučnice obezvređeni (videti Županov (2002) o pojmu descijentizacije) i zloupotrebljavani u partikularne političke svrhe, ostavlja važnu prazninu u postjugoslovenskoj sociologiji.5 Iz rasprostranjene i samoperpetuirajuće nevoljkosti da se heterogena i bolna iskustva podvrgnu podrobnijem pregledu, proizlaze frustracije, razočaranja i nesporazumi.
Takođe, u toku dvogodišnjeg terenskog rada u regiji, zapazio sam da među mnogim ispitanicima/ispitanicama po celom jugoslovenskom prostoru postoji osećaj zasićenosti intervjuima koje obavljaju mladi i ponekad nedovoljno informisani istraživači. Neki aktivisti/aktivistkinje iznosili su stav da mladi naučnici/naučnice koriste kako emocionalno, tako i vrednosno opterećeno aktivističko znanje za profesionalni napredak na mestima udaljenim od političkih napetosti i skučenih finansijskih okolnosti karakterističnih za region i njegovu civilnu scenu. Nema sumnje da je antiratni angažman u osiromašenoj i autoritarnoj sredini koja se našla u oružanom sukobu izrazito iscrpljujuća aktivnost. U tom je smislu sasvim razumljivo da se i više od deset godina nakon kraja ratova za jugoslovensko nasleđe, mnogi protagonisti/protagonistkinje ustežu od promišljanja svoje građanske borbe zbog iscrpljenosti i razočaranosti koje takvo delovanje može izazvati (Goodwin, Jaspers & Polletta, 2001).
Istraživački intervjui su, međutim, najproduktivniji u onim slučajevima u kojima i istraživač/istraživačica i aktivist/aktivistkinja prihvataju ideju da se naučno proučavanje može smatrati produžetkom društveno odgovornih građanskih nastojanja. Sasvim se slažem sa Stefom Jansenom (Jansen, 2005) da je kritički pristup pojavama društvene „marginalnosti“ izraz kojim im se ukazuje poštovanje, zato što se pokušava objasniti širi društveno-istorijski kontekst u kojem nastaju, što je praksa koja umanjuje njihovu neobičnost. Uostalom kako kaže Dona Haravej (Haraway, 1988, str. 584):
Pozicije potlačenih nisu izuzete iz kritičkog preispitivanja, dekodiranja, dekonstrukcije i interpretacije, odnosno iz kako semioloških, tako i hermeneutičkih metoda kritičke provere. Pozicije potlačenih nisu „nevine“ pozicije. Naprotiv, prednost im se daje upravo zato što je, po pravilu, najmanje verovatno da će dozvoliti negaciju kritičkog i interpretativnog jezgra svakog znanja. Takve su pozicije svesne mogućih načina negiranja kroz represiju, zaborav i činove nestajanja.
S tim u vezi, delovanje antiratnih grupa pratile su mnogobrojne napetosti i fragmentacije, a najraniji/e učesnici/učesnice nalazili/e su se ponekad na suprotnim stranama političkog spektra.6 S obzirom na njihovu „jedinstvenu strukturnu situaciju“ (Kriesi, 1992, str. 194), istraživači/ce su prisiljeni da „posreduju među sukobljenim stranama“, uključujući i one koji doživljavaju društvene nauke kao praksu koja legitimiše društvenu realnost i intervencije vlasti u nju. Potreba da se očuva kritički pristup i nakon emotivno angažujućih razgovora koji izazivaju i preispituju duboko internalizovane vrednosti i osećanja, čini istraživača/icu bolno svesnim/om Daglasovog (Douglas, 1976) argumenta da etnografski rad može poprimiti i izdajničku notu.
U tom smislu, jedan od najozbiljnijih izazova na koje nailazi svako ko proučava (post)jugoslovenski civilni aktivizam jeste pronaći put kroz gustu šumu razbacanih, pogrešno imenovanih, ispražnjenih ili prenapregnutih pojmovnih etiketa koje se ponekad lepe na društvene pojave i političke orijentacije kojima ne pripadaju. Pojmovi kojima se operiše unutar takvog istraživačkog, odnosno aktivističkog polja, često su samo nestabilni idealni tipovi privremeno fiksirani u retrospektivnoj sociološkoj imaginaciji. Zato je bitno otvoriti prostor za fino podešavanje konkretnih ideoloških stavova i strategijskih odluka u svetlu dinamične političke realnosti u kojoj vrednosti i političke akcije stiču ili gube društvenu relevantnost. S obzirom na argument Alberta Melučija (Melucci, 1995, str. 61) da kolektivno delovanje treba posmatrati kao „sistem napetosti“, zadatak društvenih naučnika/naučnica koji istražuju (post)jugoslovenski civilni angažman nije da ukruti pojmove, imobiliše ih i uredi na „pravi način“. Cilj je mapirati mnoštvo opcija i ponuditi snimak koji odražava kako posebni istorijski trenutak u kom je napravljen, tako i konkretne odluke koje donosi sam/a istraživač/ica. Takav naučni pristup sličan je pokušaju da se trodimenzionalni predmet projektuje u dvodimenzionalnu ravan, što je proces u kojem se neizbežno gube neki važni aspekti proučavane pojave. Stabs (Stubbs 2010, str. 6) dobro izražava prirodu ovog izazova kada kaže:
Pokušati opisati i analizirati izgradnju mira na post-jugoslavenskim prostorima od 1991. godine do danas je gotovo kao pokušati prikazati raznovrsan i dinamičan krajolik u seriji crno-bijelih fotografija. Neke će bitne značajke, pa čak i ljepota, možda biti uhvaćene, no vrlo vjerojatno na račun bogatstva, kompleksnosti i svakako širokog spektra boja. Takve fotografije ne mogu biti ništa više do selektivne memorije koje govore možda jednako o fotografu kao i o samom krajoliku. Postoji rizik da se ignorira i smatra nebitnim ono što drugi mogu vidjeti i razumjeti kao ono ključno.
Konačno, mnoge aktivističke grupe više ne postoje u svom inicijalnom obliku: u međuvremenu ih je zamenilo mnoštvo nevladinih organizacija (koje, međutim, nisu podjednako udaljene od izvora političke moći) posvećenih pitanjima ljudskih prava unutar sveobuhvatne paradigme suočavanja s prošlošću (Akhavan, 1998; Subotić, 2009). Zbog relativno slabe dokumentacije i teorijske obrade, oni koji danas rade u takvim vrlo profesionalizovanim organizacijama možda nisu ni svesni najranijeg aktivističkog porekla svojih institucija. Takvo stanje odražava posleratno akademsko i praktično-političko usmerenje ka ispravljanju posledica rata i objašnjavanju faktora pomirenja (Helms, 2003) i održavanja mira (Škrabalo, Miošić-Lisjak i Papa, 2006). Internacionalni mehanizmi tranzicione pravde, kao što je Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju, proizvode značajnu količinu materijala koji baca novo svetlo na politička kretanja i stimuliše naučno-društvene debate (Cohen i Dragović-Soso, 2008). S obzirom na političku, ekonomsku i socijalnu pustoš koju su iza sebe ostavili jugoslovenski oružani sukobi, istraživači/ce su se sve od kraja rata koncentrisali na hitnije i praktičnije posleratne aspekte bolnog raspada Jugoslavije. Ta je praksa zamaglila podjednako važne početne stadijume konstituisanja antiratnih grupa i artikulisanja politike antiratnog angažmana pre i u toku ratnog konflikta.
Sledeći deo teksta nudi jednu moguću rekonstrukciju najvažnijih „prethodnica“ (post)jugoslovenskog antiratnog angažmana. Kako sam već naglasio, cilj ovog članka je da pokaže da kolektivni (civilni) poduhvati ne dolaze niotkuda, već su uvek deo društvenih procesa dugog trajanja.7 Imajući ovo na umu, posvećujem posebnu pažnju studentskim protestima 1968, jugoslovenskom feminističkom organizovanju i ekološkom aktivizmu i posmatram ih kao tri ključna civilna polja iz kojih će se regrutovati antiratni aktivisti/aktivistkinje.

Studentski protesti '68.

Studentski protesti u Jugoslaviji 1968, koji su se odvijali u kontekstu globalnog društvenog pokreta aktivnog neposredno pre, u toku i posle ove godine, predstavljaju jednu od najvažnijih epizoda vaninstitucionalnog civilnog organizovanja koje još čeka svoju iscrpnu kritičku evaluaciju. Iako su pokazali iznenađujuću sinhronizovanost širom sveta, ovi su protesti reflektovali specifična pitanja koja su studenti postavljali u svojim zemljama (Kanzleiter, 2009). Između 1966. i 1971. u univerzitetskim centrima širom Jugoslavije, studenti su odbijali da prisustvuju nastavi i zauzimali su univerzitetske zgrade. Među najvažnijim studentskim zahtevima bili su demokratizacija društva, stvaranje javne sfere i sloboda okupljanja i protestovanja. U jugoslovenskom slučaju, protesti nikada nisu napuštali postojeći socijalistički model društvenog organizovanja. Oni su, dakle, bili izraz nezadovoljstva mladih socijalista deformacijama jugoslovenskog socijalizma. Studenti su tvrdili:
Mi nemamo nikakav poseban program. Naš program je program najprogresivnijih snaga našeg društva – Program Saveza komunista Jugoslavije i Ustav. Mi zahtevamo njihovo dosledno sprovođenje (citirano u Kanzleiter, 2009, str. 36). 
Jugoslovenski samoupravni socijalizam se gradio decenijama, pa i njegove karakteristike u određenoj meri variraju u zavisnosti od proučavanog perioda. Ova je ideologija bila inspirisana marksističkim idejama klasnog konflikta, kulturnom heterogenošću jugoslovenskih naroda, kao i naporima Saveza komunista Jugoslavije da osigura nacionalnu nezavisnost i autonomiju od sovjetskog uticaja (Seroka i Smiljković, 1986). Jugoslovenski samoupravni socijalizam je predstavljao kombinaciju planirane i tržišne ekonomije u kojoj su dominirali oblici društvene (a ne državne) svojine, mada nisu bile sprečavane ni manje privatne inicijative (Kuljić, 2003). Mogućnosti artikulacije specifično jugoslovenske vrste socijalizma intenzivno su promišljane u filozofskom časopisu Praxis (osnovanom u Zagrebu 1964. godine) koji je bio ideološki veoma važan za učesnike studentskih protesta. Grupa autora/ki okupljenih oko ovog časopisa organizovala je Korčulansku letnju školu (1963-1974) u kojoj su nastupali najugledniji levo orijentisani mislioci iz celog sveta. Predsednik Tito se obratio studentima priznajući da su studentski zahtevi opravdani, a nekoliko godina potom su profesori/ke praksisovci bili žrtve pooštrene državne represije i uklonjeni su sa univerziteta u Beogradu (1975) i Zagrebu (Popov, 1989).
Bilo bi, međutim, pogrešno tvrditi da su studentski protesti 1968. predstavljali ključni momenat u političkom životu Jugoslavije ili da su postigli svoj izvorni cilj. U stvari, ima i argumenata po kojima su protesti u izvesnoj meri usporili, ako ne i zaustavili, reformski kurs koji je Partija zauzimala u vreme njihovog održavanja (Bešlin, 2009). Veoma kratak prikaz – kakav ovde nudim – može samo „homogenizovati“ ovaj složeni fenomen koji zahteva vrlo detaljnu empirijsku analizu (vidi Malavrazić, 2008; Popov, 1989). Za ovu je diskusiju posebno važno da su studentski protesti 1968. stvorili aktivističke mreže koje su unapredile i ojačale ideju civilnog učešća u političkom životu zemlje. Kako zapaža Miladin Životić (1930-1997, citiran u Kanzleiter i Stojaković, 2008, str. 36):
Godina 1968. nije donela konkretne rezultate u smislu političkih promena. Ali je proizvela novi senzibilitet, novu društvenu klimu, novu mentalnu situaciju koja je omogućila pad realnog socijalizma. Nema promena u društvenom sistemu bez promena u načinima na koji ljudi misle. [...] 1968. je stvorila generaciju koja je počela da misli drugačije i da se kritički otvara prema svetu u kom je živela, generaciju koja, bez obzira na sve torture kojima se suprotstavila, više nije mogla biti manipulisana i koja je, drugim rečima, prepoznala sopstvenu stvarnost.
Mnogi članovi Praxis grupe – predvođeni Brankom Horvatom i Nebojšom Popovim – okupiće se opet dvadeset godina kasnije (1989) prilikom osnivanja Udruženja za jugoslovensku demokratsku inicijativu (UJDI) čija je delatnost ostala iznenađujuće nedovoljno teorijski obrađena.8 UJDI je bio prva formalizovana politička organizacija na jugoslovenskom prostoru koja nije bila direktno povezana sa Savezom komunista Jugoslavije i imao je promociju političke pluralnosti za svoj primarni cilj. Ovo udruženja je trebalo da predstavlja natpartijsku platformu za demokratizaciju jugoslovenskog političkog života i, kao takvo, prvobitno nije imalo nameru da učestvuje na parlamentarnim izborima.
Svesni kompleksnosti jugoslovenske političke situacije, članovi/ce UJDI-ja pokrenuli su panjugoslovenski civilni projekat pod nazivom Pretparlament Jugoslavije koji takođe i dalje čeka detaljniju sociološku obradu. Pretparlament je osnovan u junu 1990. godine i činilo ga je mnoštvo političkih partija (koje su izgubile na prvim višepartijskim izborima), pokreta i građanskih udruženja iz svih jugoslovenskih republika. Posle dve sesije održane u Sarajevu (gde je podružnicu UJDI-ja vodio profesor Božidar Gajo Sekulić), Pretparlament je izdao saopštenje u kom se kaže (kako je navedeno u Ivanović, 1991):
U ovim najdramatičnijim momentima posleratne Jugoslavije, Pretparlament Jugoslavije obraća se javnosti sa upozorenjem da će činjenica potpune blokade svih saveznih institucija proizvesti dalekosežne posledice u gubitku velikog broja ljudskih života, ekonomskoj katastrofi zemlje i golemim štetama po njen međunarodni položaj.
Iako su njegova saopštenja uvek nailazila na ćutanje republičkih lidera, Pretparlament je pokušao da organizuje Okrugli sto vlasti i opozicije vodeći se mađarskim i poljskim modelima. Mada podržana od strane jugoslovenskog premijera Ante Markovića (1924-2011), ova je inicijativa ostala bez većeg političkog značaja. U tom smislu, ne samo da UJDI nije bio politički uspešan, već njegovo delovanje dobro ilustruje neke od paradoksa koji prate (post)jugoslovenski civilni angažman. Tako, zagrebački profesor Žarko Puhovski (2009, na internetu) tvrdi:
Ono što je paradoksalno je to da smo svi mi, ili gotovo svi, u UJDI-ju kao jednu od zajedničkih sastavnica svog druženja imali animozitet spram nacionalizama, a istovremeno smo, možda više nego bilo tko drugi, pomogli političkom subjektiviranju nacionalizama u Jugoslaviji. Na našim političkim tribinama, prvima u bivšoj Jugoslaviji jer se drugi nisu usuđivali ili nisu bili u stanju to organizirati, prvi su puta javno govorili Vladimir Šeks, Đuro Perica, Ibrahim Rugova, Mate Boban, Vojislav Šešelj, Janez Janša, Alija Izetbegović... Bili smo pioniri nacionalnih pluralizama mimo svoje volje.
Mnogi su učesnici/e protesta 1968. (Nebojša Popov, Tanja Petovar, Sonja Liht itd) zatim bili među osnivačima/osnivačicama beogradskog Centra za antiratnu akciju koji je 2. decembra 1991. godine pokrenula Vesna Pešić. Ovo je bila prva mirovna organizacija u Srbiji osnovana sa ciljem promocije nenasilnog rešavanja sukoba.9 Centar je organizovao mnogobrojne ulične proteste i performanse, naročito s kraja 1991. i u toku 1992. godine, pokušavajući da stimuliše javnost Srbije da se aktivnije angažuje protiv rata. Takođe, Miladin Životić (profesor praksisovac koji se vratio na Filozofski fakultet u Beogradu) osnovao je Građansku akciju za mir (GAMA) i bio je veoma važan za organizaciju drugih antiratnih inicijativa, među kojima je i Beogradski krug.10
Konačno, treba istaći da studentski protesti koji su se odvijali oko 1968. nisu u Beogradu i Zagrebu ostavili isto političko nasleđe. Tenzija između ova dva najvažnija centra političkog života Jugoslavije koja se pojavila krajem 60-ih i početkom 70-ih godina prošlog veka postaće kritička tačka generacijskog račvanja antiratnih protagonista/protagonistkinja i pokazaće se vrlo relevantnom za prirodu antiratnog organizovanja početkom 90-ih godina (Bilić, 2011b). Naime, mnogi beogradski antiratni aktivisti/aktivistkinje imali su šezdesetosmaško iskustvo bitno označeno naporom da se legitimiše jugoslovenska socijalistička ideologija kroz kritiku „s leva“. Na drugoj strani, protesti zagrebačkih studenata 1971. godine – poznati pod nazivom Hrvatsko proljeće – imali su nacionalističku notu. Neki od učesnika u ovom događaju (npr. Ivan Zvonimir Čičak) kasnije će se okupiti u Hrvatskom helsinškom odboru koji će odigrati važnu ulogu u zaštiti ljudskih prava i sprečavanju nasilnih iseljavanja Srba iz njihovih stanova u Hrvatskoj (deložacije). Za razliku od obe gorespomenute grupe, Antiratnu kampanju Hrvatske, najvažniju mirovnu inicijativu u ovoj bivšoj jugoslovenskoj republici, pokrenuće grupa mlađih, post-1968, aktivista/aktivistkinja koja je odrasla u atmosferi popuštajućeg političkog pritiska komunističkog režima i bila orijentisana prema sasvim drugačijem nizu postmaterijalnih i postnacionalnih vrednosti. Vratiću se opet na delatnost ove organizacije pošto se osvrnem na relevantnost jugoslovenskog feminističkog angažmana za antiratno organizovanje u toku 90-ih godina prošlog veka.

Jugoslovenski feministički angažman
Pojava i delatnost autonomnih antiratnih feminističkih grupa za vrema ratova 90-ih ne mogu se razumeti ako se ne uzmu u obzir dugoročne razvojne putanje jugoslovenskog feminističkog pokreta.11 Feminističke inicijative koje se na jugoslovenskoj teritoriji mogu pratiti od druge polovine 19. veka bile su socijalistički orijentisane od svojih početaka (Slapšak, 1996). Žene Hrvatske i Srbije su 1919. godine osnovale Sekretarijat žena socijalista koji je radio u okviru Socijalističke radničke partije i mogao je, stoga, prilično brzo uspostaviti ideološke veze sa mladim komunistima/komunistkinjama i antifašistima/antifašistkinjima koji su 1941. godine započeli Narodnooslobodilačku borbu.12 Učešće žena u političkom životu Jugoslavije značajno se intenziviralo u toku Drugog svetskog rata i u neposrednom posleratnom periodu. Mada su jugoslovenski partizani uglavnom računali na logističku podršku žena (prikupljanje i distribucija hrane, pružanje utočišta za izbeglice i decu itd) mnoge su bile aktivne borkinje, a neke su posle rata proglašene narodnim herojima. Žene iz svih jugoslovenskih republika (osim Makedonije čije delegatkinje nisu mogle da po neoslobođenoj teritoriji dođu do Bosanskog Petrovca) osnovale su Antifašistički front žena čiji su primarni zadaci bili oslobođenje zemlje, unapređenje društvenog i obrazovnog statusa žena, kao i jednakost žena i muškaraca (Sklevicky, 1996). Po okončanju rata, Front je zastupao žene Jugoslavije u međunarodnom ženskom pokretu i u tom je svojstvu takođe bio jedan od osnivača Međunarodne demokratske federacije žena (Women’s International Democratic Federation). Zahvaljujući neprekidnom ženskom angažmanu, žene Jugoslavije glasale su za Ustavotvornu skupštinu 1945, a jugoslovensko progresivno zakonodavstvo izjednačilo je pravni status žena i mušaraca u svim sferama društvenog života Ustavom iz 1946. godine. Tako je, na primer, dozvolilo abortus zakonom izglasanim već 1951. godine, a u svoj je pravni sistem Jugoslavija uključila sve međunarodne konvencije koje su se odnosile na prava žena (Nedović, 2005).
Ove široko preduzete emancipatorske mere, do tada neviđene u istoriji jugoslovenskih naroda – nisu, međutim, uspele da u potpunosti destabilizuju duboko uvrežene patrijarhalne vrednosti. S obzirom na činjenicu da je po završetku rata Antifašistički front žena bio po svom članstvu snažniji od Partije, partijsko rukovodstvo je počelo da ga smatra potencijalnom pretnjom. Suočen sa snažnim partijskim pritiscima, Front se samoukinuo 1953. godine kada je i postao deo Socijalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije. Argument režima je bio da socijalizam kao ideologija već uključuje neophodnost izjednačavanja statusa žena i muškaraca, pa je feministički angažman kao takav smatran nepotrebnim. Ovo je važna tačka za prirodu autonomnog ženskog organizovanja, posle koje će se feministička delatnost uglavnom karakterisati kao neautentična i buržoaska. Kako tvrdi Neda Božinović (1996, str. 174):
Dugo nakon toga [ukidanje AFŽ-a] žene su, naročito na selu, često rukovodećim ženama prebacivale „što ukidoste naš AFŽ“. Pričale su kako njihovi muškarci likuju: „dosta je vašeg bilo!“; ili „gotovo je, gotovo!“; ili: „nema više!“. Isticale su da muškarci imaju svoje kafane, fudbal, pa i Narodni front, dok njih više niko ne okuplja, a željne su da štogod čuju i da razgovaraju o svojim „ženskim stvarima“.
Ukidanje AFŽ-a je, dakle, predstavljalo ozbiljan udarac emacipaciji žena Jugoslavije. Iako je njihov društveni status nastavio da se poboljšava zajedno sa ekonomskim razvojem zemlje, sistem nije podsticao njihovo političko organizovanje i nije tražio mehanizme koji bi postavili pitanje roda u radikalnijoj formi.
Takođe, pozitivni efekti jugoslovenskog progresivnog zakonodavstva nisu bili podjednako raspoređeni u socijalnom i geografskom smislu. Za mnoge žene postojao je prilično bolan raskorak između zvanično promovisanih politika jednakosti, sa jedne strane, i svakodnevne društvene stvarnosti obeležene patrijarhatom, seksizmom i diskriminacijom, sa druge. U atmosferi globalnih studentskih protesta 68. u glavnim centrima jugoslovenskog političkog života počele su se osnivati grupe visokoobrazovanih žena koje su bile nezadovoljne statusom žena u jugoslovenskom društvu. One su u isto vreme bile veoma dobro obaveštene o tadašnjim feminističkim tendencijama u zapadnom svetu. To je za posledicu imalo sve veće prisustvo feminističkih ideja u jugoslovenskom javnom prostoru, naročito u Hrvatskoj gde se feministička agenda artikulisala u okviru Hrvatskog sociološkog društva već u prvoj polovini 1970-ih godina.
Jugoslovenski feministički angažman dostigao je vrhunac organizacijom konferencije Drug-ca žena. Žensko pitanje. Novi pristup? koja je održana u Beogradu 1978. godine (Blagojević, 1998). Važnost ovog skupa je u činjenici da je praktično označio prodiranje „drugog talasa feminizma“ na prostor istočne Evrope. Takođe, ova konferencija je povezala feminističke aktivistkinje kako sinhronijski, tako i dijahronijski: na jednoj strani, jugoslovenske su feministkinje počele da rekonstruišu svoje predratne tradicije, dok su na drugoj uspostavljale veze kako među jugoslovenskim republikama, tako i sa svetom. Konferencija se, dakle, održala kao resultat trans-republičkih napora da se uspostavi ideološka kopča sa globalnim feminističkim pokretom. Među glavnim organizatorkama bile su Nada Ler Sofronić13, Žarana Papić, Dunja Blažević, Rada Iveković i Jasmina Tešanović.
Beogradska konferencija 1978. pokazala je dve važne karakteristike jugoslovenskog feminizma. Prvo, bez obzira na činjenicu što je kritika feministkinja bila okrenuta prema vlastima, njihov angažman nije bio anti-socijalistički. Konferencija je održana u beogradskom Studentskom kulturnom centru koji je finansirala država, iako je on bio stecište alternativne i kritičke društvene energije. Aktivistkinje (a među njima i nekoliko aktivista14) imale su izraženo jugoslovensku i levičarsku orijentaciju koja je oštro reagovala na hipokriziju komunističkih vlasti. Ovo dobro ilustruju reči Dragana Klaića (kako je navedeno u Bonfiglioli, 2008, str. 100) jednog od muškaraca koji su učestvovali na konferenciji:
...mi nismo kritikovali jugoslovenski samoupravni socijalizam kao takav. Mi smo kritikovali seksističke elemente jugoslovenskog sistema sa kojim smo se generalno identifikovali. U tom smislu, to nije bila radikalna kritika jugoslovenskog socijalizma. Bili smo progresivni levi intelektualci, ali antidogmatski, kritični, naročito u pogledu zvanične jugoslovenske ideologije, ideološkog žargona i fasade, ali nismo bili anti-socijalistički orijentisani...
Po okončanju konferencije, dve grupe pod nazivom Žena i društvo formirane su, prvo, u Zagrebu, a zatim i u Beogradu. Beogradska grupa se 1986. godine definisala kao feministička i delovala je bez državne finansijske ili institucionalne podrške. Mada je bio suočen sa mnogo otpora od strane vladinih organizacija posvećenih pitanjima žena, feministički je angažman proizveo mnoštvo radionica i javnih diskusija koje su posećivale žene iz svih krajeva Jugoslavije. Feministkinje su organizovale i tri panjugoslovenska skupa, od kojih je poslednji održan u Ljubljani 1991. godine.
U takvoj su atmosferi neke aktivistkinje smatrale da je sazrelo vreme za direktnije intervencije u živote žena. Odlučile su da osnuju SOS telefone za žene i decu žrtve nasilja kako bi im dale mogućnost da govore o svojim iskustvima. Prva SOS linija otvorena je u Zagrebu 1988, druga u Ljubljani 1989, a treća u Beogradu 1990. Ovakva vrsta delovanja ukazuje na drugu značajnu karakteristiku jugoslovenskog (i svetskog) feminizma koja je imala važne političke implikacije. Kako se jugoslovenski feministički angažman razvijao, produbljivala se pukotina između teoretičarki, sa jedne, i aktivistkinja, sa druge strane. Ove će dve grupe početi da optužuju jedna drugu da nisu uradile dovoljno na poboljšanju položaja žena.
Jugoslovenske feministkinje iz 1970-ih godina bile su, bez izuzetka, visokoobrazovane žene koje su zauzimale univerzitetske pozicije ili su, pak, imale druge profesije intelektualne prirode. Smeštene u prilično sigurnom socijalnom kontekstu jugoslovenskog socijalizma, ove žene nisu imale političku agendu koja se suprotstavljala vladajućem režimu. Na sličan način kao i neki/e drugi/e (nefeministički/e) aktivisti i aktivistkinje iz Beograda, mnoge su od njih mogle prigrliti feminizam kao oblik intelektualnog životnog stila i zbog toga što su dolazile iz porodica partijskih funkcionera, generala Jugoslovenske narodne armije, ambasadora, profesora univerziteta ili drugih javnih ličnosti.15 Dakle, odrasle su u politički osvešćenim sredinama i vrlo se rano upoznale sa neformalnim mrežama moći i znanja. Budući pripadnice nadnacionalne i panevropske elite, ove su žene imale na raspolaganju kako intelektualne, tako i društvene instrumente potrebne za neradikalno transformativni civilni angažman.
Kako su se republički nacionalizmi počeli širiti jugoslovenskim prostorom, mnoge aktivistkinje su osetile da oni sa sobom donose militarizaciju i patrijarhalne vrednosti koji prete društvenom statusu žena i emacipatorskom nasleđu jugoslovenskog socijalizma.
U određenom smislu, feministički pokret je bitno porastao u toku poslednjeg rata. Bilo je lakše za feministički pokret ili bilo koji drugi pokret da se pojavi u kontekstu dubokog društvenog konflikta ili za vreme rata. Vrlo je teško nešto artikulisati u odsustvu društvenog konflikta. Nažalost, upravo se to nama dogodilo. Bilo bi besmisleno očekivati od nas artikulisani pokret u 1970-im. Još je bilo vrlo rano. Ali nije bilo rano za teorijski rad. (Rada Iveković, feministička teoretičarka i filozofkinja, citirana u Bonfiglioli, 2008, str. 84).
Dakle, sa pogoršanjem situacije u Jugoslaviji, feministički angažman dobija izraženiju političku dimenziju. U srbijanskom kontekstu, pokušava da se jasno distancira od narastajućeg nacionalističkog sentimenta i prema njemu bude kritičan. Iz tog su razloga neke aktivistkinje beogradskog SOS telefona – koje do tada nisu bile politički aktivne – odlučile da moraju politizovati svoje akcije. U septembru 1990. godine dolazi do osnivanja Beogradskog ženskog lobija koji objavljuje Minimalni program ženskih zahteva.16 Sve do svog poslednjeg saopštenja izdatog u avgustu 1998. lobistkinje su kritikovale postupke vlasti koje su prepoznavale kao patrijarhalne, diskriminatorske i ratoborne. U tom su smislu, beogradske feminističke aktivistkinje vrlo rano podržale pokret majki čiji su sinovi bili u Jugoslovenskoj narodnoj armiji, mada su razumele da ova inicijativa može lako biti politički instrumentalizovana (Korać, 1998).
Međutim, jedina grupa koja je uspela da kombinuje teorijske i praktične aspekte feminističkog angažmana jesu beogradske Žene u crnom, pacifistička organizacija osnovana u oktobru 1991. godine. Staša Zajović, jedna od osnivačica i ključna figura grupe u poslednje dve decenije, bila je takođe aktivna u drugim inicijativama, kakve su Žena i društvo, SOS telefon i Beogradski ženski lobi. Ubrzo nakon osnivanja Centra za antiratnu akciju, primarne antiratne organizacije u Srbiji, neke su žene postale nezadovoljne njegovom delatnošću, smatrajući da implicitno perpetuira rodne nejednakosti. Staša Zajović (Zajović et al., 2007, str. 16-17) se priseća:
Aktivnost u Centru za antiratne akcije bila je logičan nastavak mog antimilitarističkog opredeljenja. U Centru su uglavnom radile žene, pa mi se učinilo kao da se zalaganje za mir tiče samo jednog pola, kao da je to deo naše tradicionalne ženske uloge – brige o drugima, tešenje, skrivanje, pružanje podrške. To je nevidljivi, skriveni, nepriznati ženski rad. Kao feministkinja znam da je to samo produžetak kućnog rada, da ima terapeutsko dejstvo, ali da nema transformativni karakter. [...] Bilo mi je stalo da pokrenem žensku mirovnu grupu kako ženski rad ne bi bio nevidljiv i nepriznat, jer je to nepravično. Naše angažovanje za mir nije naša prirodna uloga, nije naša majčinska dužnost, nego politički izbor i kulturno opredeljenje – da budemo protiv rata, militarista, nacionalista, da im ne dozvolimo da govore u naše ime. Bilo mi je stalo da se u mirovnom pokretu ne ponavljaju, ne reprodukuju neke patrijarhalne uloge podređenosti i nevidljivosti, neravnoteže moći.
B eogradske Žene u crnom su od samog osnivanja organizacije artikulisale radikalno antinacionalistički stav koji ponekad nedovoljno uvažava kompleksnost trans-republičkih interakcija nacionalističkog osećanja. Zbog toga su zauzele i očuvale vrlo marginalnu poziciju na srbijanskoj političkoj sceni (Bilić, u recenzentskom procesu b). S obzirom na to da su se oduvek zalagale za pluralnost ličnih narativa i rekonstrukciju potisnutih istorija, beogradske antiratne feministkinje su se suočile sa ozbiljnom dilemom prilikom raspada Jugoslavije. Sa jedne strane, nisu mogle olako napustiti svoju projugoslovensku orijentaciju građenu decenijama, a sa druge im je bilo nemoguće suprotstaviti se razlazu jugoslovenskih republika, jer bi se moglo učiniti da na taj način podržavaju vojna sredstava kojima je srbijanski politički vrh pokušao obezbediti jedinstvo zemlje. Tako je, navodno vodeći rat u ime „Jugoslavije“, Miloševićev režim, u stvari, „oteo“ jugoslovenstvo. Zato su mnoge antiratne aktivistkinje u Srbiji shvatile da im nove okolnosti više neće dozvoliti da se identifikuju kao Jugoslovenke. I mada su neke od njih etnički Srpkinje, mnogima nije bilo moguće da prihvate tu novu, bitno „suženu“ odrednicu nacionalnog identiteta.
S tim u vezi, ratovi za jugoslovensko nasleđe odrazili su se na prirodu odnosa između feministkinja u Beogradu i Zagrebu. Najvažnija ženska inicijativa u Hrvatskoj bio je Centar za žene žrtve rata pokrenuta u Zagrebu u novembru 1992. godine.17 Slično kao i njihove beogradske koleginice, aktivistkinje Centra su oštro kritikovale hrvatski nacionalistički režim i Katoličku crkvu koja je podržavala njegovu politiku. Delatnost Centra bila je zasnovana na principu da će pomoć biti ponuđena svim ženama kojima je potrebna, bez obzira na etničku pripadnost, nacionalnost ili religiju. Tako je predstavljao sklonište za hiljade žena izbeglica koje su dolazile sa područja Hrvatske i Bosne i Hercegovine.
I mada je većina (post)jugoslovenskih feminističkih aktivistkinja bila zainteresovana za održavanje kontakta posle početka oružanih sukoba, prilike za komunikaciju su postajale sve ređe. Ovo je prvenstveno bila posledica oštećenih telefonskih linija i poštanskih službi, ali i ideološko-emocionalnih napetosti koje su se u međuvremenu pojavile. Žene su zato bile prinuđene da se sastaju u inostranstvu gde bi često otkrivale da imaju različite poglede na važna pitanja vezana za raspad zajedničke zemlje. Kako je jedna aktivistkinja i ko-osnivačica Centra rekla u intervjuu s autorom:
Komunikacija je postojala stalno... razmena informacija i neka vrsta lojalnosti, ali zajedničke akcije su bile nemoguće...osim toga situacije su se bitno razlikovale, a i percepcije su se bitno razlikovale… kako je Hrvatska izgledala u Srbiji, kako Srbija u Hrvatskoj, to su bile bitno različite stvari…ali prvi mirovni ženski susret smo imale već 93. ili 94.... ja sam jedan organizirala u Ženevi, gde smo prvi put izvlačili i žene iz Bosne…dakle, pokušaji nekih multilateralnih susreta su od početka postojali, ali nismo imali oko čega imati koordinaciju, svako je imao svoje prioritete… Našle smo se 1995. u Pekingu na UN konferenciji o ženama…i stalno smo se družile, svi su dolazili k nama, govorili su „ove Balkanke se najbolje zabavljaju”, pa su hteli s nama…i onda smo pevali sve jugoslavenske pesme…
Međutim, međunarodna okupljanja (eks)jugoslovenskih feministkinja koja su pokušavala održati komunikaciju među njima nisu uvek bili prijatni susreti. Iako je glavno jezgro beogradskih feministički orijentisanih aktivistkinja vrlo rano zauzelo jasan antinacionalistički stav, početak ratnih sukoba otvorio je važnu pukotinu među hrvatskim feminističkim krugovima. Neke hrvatske feministkinje počele su se svrstavati na stranu nacionalističkog režima i pripisivati odgovornost za izbijanje rata celom srpskom narodu. Ta je linija (etničkog) razgraničenja bila naročito relevantna u vezi sa bolnim pitanjem silovanja izvršenih u toku rata koje se nametnulo u obliku dileme da li su žene silovane kao žene ili kao pripadnice, pa čak i personifikacije svojih nacija.18 U isto su vreme neke nacionalističke feministikinje počele nastupati kao predstavnice svih hrvatskih žena, što je pozicija koju su feministkinje socijalističke provenijencije kritikovale kao nelegitimnu (Knežević, 1994). Konačno, (post)jugoslovenske feminističke inicijative čine ideološki heterogeni fenomen koji karakteriše mnoštvo oblika saradnje, otpora i napetosti. Ma koliko bio raznolik i teorijski
napredan, ovom angažmanu nikada nije sasvim uspelo da se artikuliše u vidu strukturne intervencije u jugoslovensku društvenu realnost koja bi uspostavila rod kao politički relevantnu kategoriju. Ciljevi feminističkog organizovanja bili su, u dobroj meri, već utkani u političku agendu jugoslovenskog režima. Ove su žene, zato, često zauzimale antipolitički stav kritikujući hipokritičnu političku kulturu u kojoj se stvarni status žena nije bitnije poboljšao. U takvim su okolnostima, one uglavnom ostale udaljene od centara političkog odlučivanja.
Međutim, sa jačanjem etničkog nacionalizma, putevi jugoslovenskog feminizma i
 
Nada Denić, Polje, Akril na kartonu, 2010.
državne ideologije su se razdvojili, pa se feministički angažman još više udaljio od zvaničnog političkog života. Glavne političke figure na jugoslovenskom prostoru – gotovo isključivo muškarci – obično su dobijale legitimitet međunarodnih činilaca, što je slabilo i marginalizovalo ženski antiratni glas. Patrijarhalni udarac koji je stimulisao (anti)politizaciju jugoslovenskog feminizma doprineo je i njegovoj fragmentaciji duž geografskih (najčešće nacionalnih) i ideoloških linija. Kako su komunikacijski kanali postajali nepouzdaniji i ređi, bilo je sve manje prilike za razmenu bolnih iskustava i različitih interpretacija realnosti. (Anti)politizacija (post)jugoslovenskog feminističkog angažmana koju je obeležilo sve veće udaljavanje od centara političke moći može se razumeti kao proces prisvajanja (social appropriation) i nadogradnje postojećih panjugoslovenskih ženskih aktivističkih mreža za potrebe antiratnog aktivizma. Feminističke aktivistkinje su bile primarne organizatorke mirovnih inicijativa u Srbiji i Hrvatskoj zato što su se mogle pozvati na dugu tradiciju ženskog političkog organizovanja na jugoslovenskom prostoru (Bilić, 2011d).
Generalni nedostatak političke subverzivnosti na postjugoslovenskoj feminističkoj sceni posledica je fuzije nametnutih i nedovoljno amortizovanih (pa čak i podsticanih) neoliberalnih tendencija, sa jedne strane, i dugoročne preokupacije (post)jugoslovenske civilne sfere pitanjem ljudskih prava, sa druge. Insistiranje na ljudskim pravima na uštrb socijalnih i političkih prava žena, radnika i omladine, na primer, posledica je civilnog angažmana u socijalističkom kontekstu u kom je, nasuprot današnjem trendu, socijalnim pravima dato prvenstvo u odnosu na ljudska. Tako, mada se suprotstavljaju pojavama rodne diskriminacije, feminističke organizacije u posleratnom periodu – koje su u nacionalnim okvirima nastavile tradiciju ženskog antiratnog organizovanja – nisu suštinski zainteresovane za destabilizaciju političke paradigme koja bi mogla biti uzrok te diskriminacije. Feminizam je na postjugoslovenskom prostoru izgubio kritičku oštricu i u velikoj se meri podvrgao procesima kroz koje država delegira ženskim organizacijama deo sopstvene odgovornosti za pružanje socijalne zaštite građankama i građanima. Umesto da se kritički pozicioniraju prema državi, mnoge su posleratne feministkinje našle svoje mesto u „civilnom društvu“ koje igra ulogu medijatora između zakonodavca i građana/građanki, pa zato najčešće ne vodi spontanoj civilnoj akciji koja bi direktnije odgovorila na domaće potrebe.19
Jugoslovenske ekološke inicijative
Poslednja glavna „prethodnica“ (post)jugoslovenskog antiratnog angažmana kojom ću se ovde baviti je ekološki aktivizam. Jugoslovenski komunistički režim je prilično rano postao svestan važnosti i političke relevantnosti ekoloških pitanja, što je 1973. godine rezultiralo osnivanjem Jugoslovenskog saveta za zaštitu i unapređenje životne sredine, kao i uvođenjem ustavnih amandmana kojima se garantovalo pravo na zdravu životnu sredinu (Oštrić, 1992). Vlasti su razumele da ekološke teme – iako ne obavezno u eksplicitnoj formi – uvek nose bitan politički potencijal koji lako može izmaći kontroli. Iz tog su razloga civilne inicijative i u sferi zaštite životne sredine zahtevale zvanično odobrenje i nisu se mogle preduzimati izvan zadatog institucionalnog okvira koji je imao svoje republičke specifičnosti i menjao se tokom vremena.
Međutim, sporadični protesti i nezavisne incijative odvijali su se širom zemlje i bili su naročito jaki u Sloveniji gde su partijski funkcioneri pokazali najviši nivo fleksibilnosti [što će biti vrlo relevantno kako za uvođenje pojma civilno društvo u javnu diskusiju (videti Mastnak, 1985), tako i za osnivanje slovenačkog mirovnog pokreta20 (Gibanje za kulturo miru in nenasilja) koji će insistirati na prigovoru savesti krajem 80-ih godina prošlog veka]. Tokom 80-ih godina u Jugoslaviji se javio veoma snažan antinuklearni pokret kao reakcija na prilično netransparentne planove režima da izgradi nuklearne elektrane. Kao rezultat jakog antinuklearnog sentimenta, podignuta je samo jedna nuklearna elektrana u blizini mesta Krško u Sloveniji.
Kako je slabila hegomonija režima, tako se povećavao broj autonomnih ekoloških inicijativa od kojih će neke prerasti u „zelene“ partije. Jedna od ovih organizacija bila je Zelena pega, nastala u Pančevu 1987. godine. Zelena pega je organizovala nekoliko važnih protesta protiv zagađenja vazduha uzrokovanog radom lokalne rafinerije nafte. Članovi ove grupe će već u septembru 1991. godine osnovati mali, ali vrlo aktivni Pokret za mir Pančevo.21
Takođe, većina članova/članice gorespomenute Antiratne kampanje Hrvatske započinje svoj aktivistički angažman u maloj zagrebačkoj aktivističkoj grupi Svarun (po slovenskom bogu sunca, vatre i neba), osnovanoj 1986. godine. Ovaj se poduhvat definisao kao Radna grupa za ekološke, pacifističke, feminističke i duhovne inicijative i predstavljao je tačku okupljanja mlađe (post-1968) generacije hrvatskih političkih aktivista/aktivistkinja koji su u to vreme bili studenti zagrebačkog univerziteta. Delatnost ove grupe, kojoj se do sada nije ozbiljnije teorijski pristupilo, bila je hrvatska reakcija na globalno oživljavanje grassroots ekoloških i feminističkih pokreta krajem 1980-ih godina.
Kao i na drugim mestima širom sveta, tako su i u Jugoslaviji, ekološka pitanja smatrana inherentno političkim i postala su prisutna u javnosti naročito posle nuklearne havarije u Černobilju 1986. godine. Civilni angažman na ekološke, feminističke i duhovne teme, imao je, međutim, svoje važne specifičnosti u okviru jugoslovenskog samoupravnog socijalizma. Na poziv dvojice slovenačkih mirovnih aktivista da opišu svoju organizaciju, članovi i članice Svaruna kažu (Hren i Mastnak (1987), str. 44-45):
...najvažnija činjenica koju treba imati u vidu je da je samoupravni socijalizam u jugoslovenskom političkom sistemu i posle trideset godina jedinstven u svetu... snažna birokratija koja se razvila u okviru sistema je prepreka razvoju mirovnih i drugih pokreta. Na drugoj strani, međutim, još je važnije da su osnovni principi samoupravnog socijalizma inherentno necentralistički, nehijerarhijski i, u osnovi, antiautoritarni... jugoslovenski pokreti moraju da rade u ovoj pukotini između osnova (ideologije, BB) i njenih deformacija u praksi...
Svarun je prvenstveno bio aktivan na području podizanja svesti građana/građanki o ekološkim pitanjima, štampanju brošura i organizovanju javnih skupova protiv upotrebe nuklearne energije. Aktivisti/aktivistkinje su skupljali potpise za peticiju protiv izgradnje druge jugoslovenske nuklearne elektrane koja je trebalo da bude podignuta u blizini Zagreba. Dve članice grupe se prisećaju (iz intervjua sa autorom u julu 2010. godine):
Ak. 1: uglavnom Svarun je nastao iz manje grupe frendova, Černobilj katastrofa je odigrala definitivno veliku ulogu u mobiliziranju i osvještavanju ljudi da je priča sa ekologijom nešto što je bitno i na što treba obratiti pažnju. Uglavnom neke tri godine smo djelovali i organizirali manifestacije, peticije i tako to...
Ak. 2: mislim da su naprosto te veze iz 80-tih bile iznimno važne, ljudi su onda nekako došli, saznali bi, pa i oni koji nisu imali osobna poznanstva, ali meni se čini da je Antiratna nastala zahvaljujući tim poznanstvima aktivista iz 80-tih, a onda su se drugi nekako vezivali...
Štaviše, jedna od Svarunovih najvažnijih aktivnosti bila je širenje ideje da je prigovor savesti ljudsko pravo. Ovu aktivističku nit će vrlo brzo preuzeti Antiratna kampanja Hrvatske. Insistiranje na prigovoru savesti u toku 80-ih godina prošlog veka smatralo se pretnjom državi i Jugoslovenskoj narodnoj armiji. Aktivisti i aktivistkinje su objavili letak u kom je, između ostalog, stajalo (kako je citirano u Oštrić, 1992/2010, str. 37):
Ljudi koji zbog svojih vjerskih, humanističkih ili filozofsko-političkih uvjerenja ne žele i ne mogu nositi oružje niti služiti vojni rok, kažnjavaju se zatvorom od jedne do deset godina. Nakon izlaska slijedi ponovni poziv u vojsku i – ponovno zatvor; to se može ponavljati do tridesete godine života. (…) Smatramo da bi rad tih mladića u zdravstvenim, socijalnim i sličnim ustanovma – tzv. civilna služba, koja postoji u mnogim zemljama – bio korisniji za sve, a o humanosti da i ne govorimo.
Svarun nikada nije bio formalno registrovan, ali je delovao u politički nestabilnom kontekstu u kom se erozija partijskog ideološkog monopola sve više osećala, što su aktivisti/aktivistkinje iskoristili za svoj angažman, ne napuštajući, pri tom, osnovne socijalističke vrednosti.22 Vesna Janković, jedna od osnivačica organizacije, priseća se (kako je citirano u Vidović, 2010, online):
Imali smo podršku tadašnje gradske omladinske organizacije. U to vrijeme je Savez socijalističke omladine (SSO) bio politički potpuno ispražnjena organizacija, koja je uglavnom služila kao odskočna daska za buduće partijske kadrove. Međutim, u zagrebačkom
SSO-u bilo je par ljudi kojima je bilo zanimljivo to što smo radili i koji su htjeli priključak na nešto živo što mi jesmo predstavljali. Uostalom, i današnji Radio 101 uvelike duguje svoj legalni status upravo tadašnjem gradskom SSO-u. Sastajali smo se u Nazorovoj 51, u podrumu Fakulteta za socijalni rad gdje je bio jedan stari šapirograf koji smo koristili za umnožavanje letaka. [...] Tako da što se javnosti tiče, imam osjećaj da je kraj 80-ih bio puno liberalniji i puno otvoreniji za alternativne ideje, nego što je to bilo kasnije tijekom
 
Nada Denić, Polje, Akril na kartonu, 2010.
90-ih. Službena politika nas je djelomično tolerirala, mada je dosta Svarunovaca, osobito članovi core grupe, bilo predmet policijskih istraga, privođenja, informativnih razgovora i pritisaka.
Svarun se ugasio početkom 1989. godine zbog promene političkih okolnosti i nedostatka materijalnih sredstava. Neki su članovi grupe formirali Zelenu akciju 1990. i uspeli da uđu u lokalni (gradski) parlament na nezavisnoj listi. Antiratna kampanja Hrvatske je koristila prostorije Zelene akcije u toku prvih šest meseci svog rada. Mada će Kampanja proizvesti mnoštvo manjih nevladinih organizacija posvećenih pitanjima ljudskih prava i transformacije konflikata pre nego što i same prestane da postoji, Zelena akcija je i dalje aktivna i predstavlja najjaču ekološku inicijativu u Hrvatskoj.
Zaključak

(Post)jugoslovenske antiratne inicijative su ostale iznenađujuće slabo teorijski obrađene bez obzira na njihovu važnost za razumevanje razvojnih putanja kako nacionalnih tako i regionalnih civilnih scena. Ova praznina u sociološkom znanju reflektuje šire trendove marginalizovanja istočnoevropskog civilnog angažmana. Polje jugoslovenskih studija nedavno su preplavila istraživanja nacionalizma koja se često koncentrišu na novostvorene nacionalne države i nedovoljno uzimaju u obzir transnacionalnu prirodu fenomena koji prate bolni raspad jugoslovenske federacije.
U ovom članku sam pokazao da se (post)jugoslovenske antiratne inicijative nisu pojavile neposredno pre početka oružanih sukoba u društveno-političkom vakuumu. Naprotiv, ovi su poduhvati – uvek računajući sa kulturno-jezičkom bliskošću jugoslovenskih naroda – prisvojili već postojeće aktivističke mreže stvorene u drugoj polovini dvadesetog veka. Krosli (Crossley, 2003) tvrdi da se aktivizam može konceptualizovati u smislu „trajnih dispozicija“ (durable dispositions) koje nisu tematski ograničene (movement specific). Političko organizovanje, dakle, predstavlja platformu na kojoj iste osobe mogu, u skladu sa datim okolnostima, pokrenuti pitanja iz sasvim različitih sfera društvenog života. Kako smo i ovde videli, aktivisti/aktivistkinje se „prelivaju“ iz jedne u drugu ili su istovremeno uključeni u više građanskih inicijativa.
U tom smislu, velika većina jugoslovenskih civilnih aktivista/aktivistkinja nikada nije napuštala principe samoupravnog socijalizma, već je delala na bazi jasno artikulisanih levičarskih pozicija. Njihova se ideologija, drugim rečima, nije razlikovala od programa jugoslovenskih vlasti. Cilj civilnog angažmana bio je smanjiti pukotinu između stvarnosti životnih uslova, socijalnih nejednakosti i manje ili više ograničenih sloboda, sa jedne strane, i zvaničnog diskursa pravde i blagostanja, sa druge.
Međutim, preterani fokus sociologa/sociološkinja na antiratni aktivizam koji se odvija daleko od oružanih sukoba zamagljuje specifičnu dinamiku visokorizičnog antiratnog angažmana u ratnim uslovima. Artikulacija ciljeva antiratnih incijativa u takvim okolnostima svakako mora uzeti u obzir veoma visoku cenu koja se za tu vrstu delatnosti ponekad mora platiti. U tom je smislu istraživanje (post)jugoslovenskog antiratnog aktivizma iz perspektive društvenih pokreta ne samo relevantno za šire procese suočavanja sa kriminalnom prošlošću ovog regiona, već može doneti i važne teorijske uvide.
Konačno, iako sam pokazao da je (post)jugoslovenski civilni angažman proizveo zapaženu količinu simboličkog kapitala, stalno ga je karakterisala tenzija između neophodnosti da bude zasnovan na regionalnom (jugoslovenskom) modelu i teškoće da se taj model ostvari u praksi. U kontekstu kompetitivnih aktivističkih narativa zavisnih od međunarodnih finansijskih tokova, postjugoslovenski antiratni aktivisti/aktivistkinje nisu uspeli da se izvuku ispod „liderskog pokrivača“ koji prekriva ovdašnju političku kulturu. Često između čekića neodobravajuće javnosti koja ih smatra „izdajnicima“ (ili, sve više, tehnokratama/tehnokratkinjama) i nakovnja državnog aparata, aktivisti/aktivistkinje su utrošili mnogo vremena na koordinaciju ličnih ambicija i karakternih osobina. Njihov politički napon i potencijal za uspostavljanje nove demokratske kulture rasuo se u mnoštvo projekata koji daju prednost urbanom i visokoobrazovanom sloju, što često ne samo da ne vodi značajnijim intervencijama u društvenu stvarnost, već ponekad i perpetuira modele moći čija je kritika bila sami cilj aktivizma (Bilić, 2008). Po rečima jednog aktiviste (Aleksov, 2001, online):
Najvažniji aspekt našeg rada bile su veze i odnosi koje smo uspostavljali sa individuama i grupama sa „neprijateljske strane“. Odbijajući da prihvatimo podele, govor mržnje i propagandu, kao i izolaciju koja dolazi kroz neznanje, borili smo se da uvek budemo otvoreni za priče i mišljenja „drugog“ [...] Miloševićev režim je konačno pao zbog raspada njegove strukture, zajedničkog napora opozicije i međunarodnog pritiska. Za nas, nenasilne civilne aktiviste, ova je promena otvorila mnogo novih perspektiva za društveni angažman. Ali je, takođe, donela nove izazove i pokrenula stare sumnje. Glavni fokus našeg delovanja, Milošević, nestao je, ostavljajući za sobom manje vidljive, ali skoro nepromenjene, strukture i mentalne sklopove koji su ga tako dugo održavali na vlasti. Postavlja se, zato, pitanje, koliko smo promenili postojeće društvene matrice i odnose. Da li smo bili sposobni da iskoristimo moć koju smo pronašli u sebi i u svojim grupama kako bismo osnažili druge i uticali na važne političke odluke i na – što je još bitnije – naš svakodnevni život? Ili smo, pak, potrošili svoju novopronađenu moć samo na sebe?
Za novu generaciju onih koji danas, snabdeveni savremenim metodama i komunikacijskim sredstvima, pokušavaju da prošire sferu slobode u svojim društvima, mnogi su gorespomenuti/e pioniri/pionirke jugoslovenskog civilnog aktivizma postali/e samo reakcionarni mainstream. Učeći od svojih prethodnika/prethodnica, najmlađi/e postjugoslovenski/e aktivisti/aktivistkinje počinju da rekonstruišu zajednički kulturni prostor. Iako sasvim embrionalne, ovakve inicijative predstavljaju osvežavajuće udaljavanje od čvrsto pozicioniranih „aktera/akterki civilnog društva“ gde je civilno društvo teško propustljivi elitistički krug za profesionalno napredovanje, a ne nepresušni izvor kritički orijentisane društvene energije.23

Autor je doktorant političke sociologije

Reference

Akhavan, P. (1998). Justice in the Hague, peace in the former Yugoslavia? A commentary on the United Nations War Crimes Tribunal. Human Rights Quarterly, 20, 4, 737-816.
Aleksov, B. (2001). Resisting the war in Yugoslavia: Thoughts on empowerment and disillusionment. [Online]. Pristup 2. septembra 2011. na adresi http://www.wri-irg.org/nonviolence/nvse09-en.htm.
Allcock, J. B. (2000). Explaining Yugoslavia. New York: Columbia University Press.
Alimi, E. Y. (2009). Mobilizing under the gun: theorizing political opportunity structure in a highly repressive setting. Mobilisation, 14, 219-237.
Baker, C. (2010). Sounds of the Borderland. Popular Music, War and Nationalism in Croatia since 1991. Surrey, UK: Ashgate. (Zvuci granice, prev. Igor Cvijanović i Alen Bešić, XX vek, Beograd, 2011).
Banac, I. (1984). The National Questions in Yugoslavia: Origins, History, Politics. Ithaca: Cornell University Press. (Nacionalno pitanje u Jugoslaviji: porijeklo, povijest, politika, prev. Josip Šentija, Durieux, Zagreb, 1995)
Barilar, V. et al. (ur). (2001). Aktivistkinje: kako ‘opismeniti’ teoriju. Zagreb: Centar za ženske studije.
Bilić, B. i Georgaca, E. (2007). Representations of 'mental illness' in Serbian daily newspapers: A critical discourse approach. Qualitative Research in Psychology 4: 167-186.
Bilić, B. (2008). Serbia’s unfinished revolution – What has really changed after October 5th? Saarbruecken. Saarbruecken: VDM Verlag.
Bilić, B. (2010a). Mapping the ephemeral: Yugoslav civil society initiatives towards the end of the 1980s. U H. Pleines i S. Fisher (ur), Civil Society in Central and Eastern Europe (str. 47-58). Stuttgart: Ibidem.
Bilić, B. (2010b). Bourdieu and social movement theories: Some preliminary remarks on a possible conceptual cross-fertilization in the context of Yugoslav anti-war activism. Sociologija 52: 377-398.
Bilić. B. (2011a). Hod po tankoj žici: artikuliranje antiratnog angažmana u Hrvatskoj ranih 1990ih godina (preveo na hrvatski Srđan Dvornik). U V. Janković i N. Mokrović (ur), Antiratna kampanja 1991-2011. Neispričana povijest. Zagreb: Documenta, str. 212-228.
Bilić, B. (2011b). A concept that is everything and nothing: Why not to study (post-)Yugoslav anti-war and peace activism from a civil society perspective. Sociologija, 53, 3, 297-322.
Bilić, B. (2011c). Scale shift processes in Serbian and Croatian anti-war activism: Initiator and spin-off initiatives and organisations. Rad prezentovan na godišnjoj konferenciji Udruženja za studije nacionalnosti, Univerzitet Kolumbija, Njujork, april 2011.
Bilić, B. (2011d). In a crevice between gender and nation: Croatian and Serbian women in the 1990s anti-war activism. Slovo, 23, 2, 95-113.
Bilić, B. (2011e). Recovering (post-)Yugoslav anti-war and pacifist activism: A research agenda. The South Slavs Journal, 30, 1-2, 24-56.
Bilić, B. (2011f). Staying žsane’ (and even growing) in times of chaos: Serbian anti-war activism as therapy. Antropologija, 11, 1, 45-65.
Bilić, B. (2012). Contentious socialists: Recovering the main precursors of (post-)Yugoslav anti-war engagement. U P. Stubbs i C. Solioz (ur), Towards Open Regionalism in South East Europe. Baden Baden: Nomos.
Bilić, B. (u recenzentskom procesu a). “Movementising” the marginal: Recruitment into the Anti-War Campaign of Croatia. Narodna umjetnost.
Bilić, B. (u recenzentskom procesu b). Not in our Name: Collective identity of the Belgrade Women in Black. Nationalities Papers.
Blagojević, M. (1998). Ka vidljivoj ženskoj istoriji: ženski pokret u Beogradu 90-ih. Beograd: Centar za ženske studije.
Bonfiglioli, C. (2008). Belgrade 1978: Remembering the conference Drug-ca žena. Žensko pitanje – novi pristup? ŠOnlineĆ. Pristup 20. decembra 2009. na adresi http://igitur-archive.library.uu.nl.
Božičević, G. (2010) (ur.), U dosluhu i neposluhu: Pozitivni primjeri izgradnje mira u Hrvatskoj u 90-ima i kasnije. Grožnjan: Miramida centar.
Božinović, N. (1996). Žensko pitanje u Srbiji u 19. i 20. veku. Beograd: Žene u crnom.
Brown, W. (1999). Resisting left melancholy. Boundary, 2, 19-27.
Bugarel, K. (2004). Bosna: anatomija rata. Beograd: Fabrika knjiga.
Chatfield, C. i Kleidman, R. (1992). The American Peace Movement: Ideals and Activism. New York: Twayne Publishers.
Cohen, L. (1989). The Socialist Pyramid: Elites and Power in Yugoslavia. Oakville: Mosaic Press.
Cohen, L. i Dragović-Soso, J. (ur). (2008). State Collapse in South-Eastern Europe. New Perspectives on Yugoslavia’s Disintegration. West Lafayette: Purdue University.
Crossley, N. (2003). From reproduction to transformation: Social movements fields and the radical habitus. Theory, Culture & Society, 20, 43-68.
Čale Feldman, L., Prica, I. i Senjaković, R. (1993). Fear, Death, and Resistance: An Ethnography of War Croatia, 1991-1992. Zagreb: Institute of Ethnology and Folklore.
Denitch, B. (1994). Ethnic Nationalism: The Tragic Death of Yugoslavia. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Dević, A. (1997). Anti-war initiatives and the un-making of civic identities in the former Yugoslav republics. Journal of Historical Sociology, 10, 2, 127-156.
Douglas, J. D. (1976). Investigative Social Research: Individual and Team Field Research. London: Sage.
Dragović-Soso, J. (2002). Saviours of the Nation: Serbia’s Intellectual Opposition and the Revival of Nationalism. London: Hurst & Company.
Dragović-Soso, J. (2008). Why did Yugoslavia disintegrate? An overview of contending explanations. U L. J. Cohen i J. Dragovid-Soso (ur.), State Collapse in South-Eastern Europe. New Perspectives on Yugoslavia’s Disintegration (str. 1-39). West Lafayette: Purdue University.
Duijzings, G., Bougarel, X. i Helms, E. (ur). (2007). The New Bosnian Mosaic: Social Identities, Collective Memories, and Moral Hierarchies in a Post-War Society. Adershot: Ashgate.
Dvornik, S. (1991). Protiv kojeg rata? Arkzin, 1, 14-15.
Dvornik, S. (2009). Akteri bez društva. Zagreb: Fraktura i Heinrich Böll Stiftung.
Fagan, A. (2008). Global-local linkage in the Western Balkans: The politics of environmental capacity building in Bosnia-Herzegovina. Political Studies, 55, 629-651.
Friedman, D. i McAdam, D. (1992). Collective identity and activism: networks choices and the life of a social movement. U A. Morris i C. M. Mueller (ur), Frontiers in Social Movement Theory (str. 156-173). New Haven, CT: Yale University Press.
Fridman, O. (2006). Alternative voices in public space: Serbia’s Women in Black. Ethnologia Balkanica, 10, 291-303.
Fridman, O. (2011). ‘It was like fighting a war with our own people’: Anti-war activism in Serbia during the 1990s. Nationalities Papers, 39, 4, 507-522.
Gates, H. L. (1991). Patriotism. Nation, 15, 91.
Glenny, M. (1993). The Fall of Yugoslavia: The Third Balkan War. New York: Penguin Books.
Golubović, Z. (1988). Kriza identita savremenog jugoslovenskog društva. Beograd: Filip Višnjić.
Goodwin, J., Jaspers, J. M. i Poletta, F. (2001). Passionate Politics: Emotions and Social Movements. Chicago: Univesity of Chicago Press.
Gordy, E. (1999). The Culture of Power in Serbia: Nationalism and the Destruction of Alternatives. Pennsylvania: The Pennsylvania State University Press (Kultura vlasti u Srbiji: nacionalizam i razaranje alternativa, prev. Biljana Lukić, Samizdat B92, Beograd, 2001).
Haraway, D. (1988). Situated knowledges. Feminist Studies, 14, 3, 575-599.
Helms, E. (2003). Innocence and Victimhood: Gender, Nationalism and Women’s Activism in Post-War Bosnia-Herzegovina. Pittsburgh, PA: University of Pittsburgh.
Helms, E. (2008). East and west kiss: Gender, orientalism and balkanism in Muslim-majority Bosnia-Herzegovina. Slavic Review, 67, 88-119.
Hirschman, A. O. (1984). Getting Ahead Collectively: Grassroots Experiences in Latin America. New York: Pergamon Press.
Hren, M. i Mastnak, T. (ur). (1987). Peace Movement in Yugoslavia. Ljubljana: Peace Movement Working Group at the Republic Conference of the Union of Socialist Youth Working Group, str. 44–45.
Hrvatski helsinški odbor. (1994). Deložacije u Hrvatskoj: pravni, etički i socijalni aspekti. Zagreb: HHO.
Ivanović, D. (1991). Bolest vladanja: Vlast, opozicija i parlamentarizam u Srbiji na kraju XX veka. Republika, 19. Pristup 10. novembra 2011. na adresi http://www.yurope.com/zines/republika/arhiva/2000/bolest.
Jambrešić Kirin, R. & Povrzanović, M. (ur) (1996) War, Exile, Everyday Life: Cultural Perspectives. Zagreb: Institute of Ethnology and Folklore.
Janković, V. (2009). Cyberfeminsm između teorije i pokreta. Osvrt na Hrvatsku. Socijalna ekologija, 18, 5-27.
Janković, V. i Mokrović, N. (2011): Antiratna kampanja 1991-2011. Neispričana povijest. Zagreb: Documenta.
Jansen, S. (2002). Notes on ethnography, everyday lives and the post-Yugoslav wars. LBC Newsletter, 2, 16-17. 29
Jansen, S. (2005). Antinacionalizam: Etnografija otpora u Beogradu i Zagrebu. Beograd: Biblioteka XX vek.
Jenkins, J. C. (1983). Resource mobilization theory and the study of social movements. Annual Review of Sociology, 9, 527-553.
Jović, D. (2003). Jugoslavija – država koja je odumrla. Beograd/Zagreb: Samizdat/Prometej.
Kaldor, M. (2003). Global Civil Society. Oxford: Oxford University Press.
Kanzleiter, B. i Stojaković, K. (ur). (2008). “1968” in Jugoslawien: Studentenproteste und kulturelle Avantgarde zwischen 1960 und 1975. Bonn: Verlag J.H.W.
Kanzleiter, B. (2009). 1968 u Jugoslaviji – tema koja čeka istraživanje. U Đ. Tomić & P. Atanacković, (ur), Društvo u pokretu: novi društveni pokreti u Jugoslaviji od 1968. do danas (pp. 30-48). Novi Sad: Cenzura.
Kaplan, D. R. (1993). Balkan Ghosts: A Journey Through History. New York: St Martin’s Press.
Katunarić, V. (1984). Ženski eros i civilizacija smrti. Zagreb: Naprijed.
Kesić, V., Janković, V. i Bijelić, B. (ur). (2003). Žene obnavljaju sjećanja. Centar za žene žrtve rata deset godina poslije. Zagreb: Centar za žene žrtve rata.

Kitschelt, H. (1986). Political opportunity structures and political protest. British Journal of Political Science, 16, 57-85.
Klandermans, B. (ur). (1991). Peace Movement in International Perspective. Greenwich, Conn.: JAI-Press.
Klandermans, B. (1997). The Social Psychology of Protest. Oxford: Blackwell.
Knežević, Đ. (1994). “Mi” nasuprot “ja” ili problem političkog identiteta u feminističkom odnosno ženskom “pokretu” u Hrvatskoj. Kruh i ruže, 1. [Online]. Pristup 13. januara 2012. na adresi http://postjugo.filg.uj.edu.pl/baza/texts_display.php?id=323.
Knežević, Đ. (2011). Povijesni revizionizam u „feminističkoj” verziji. ŠOnlineĆ. Pristup 12. januara 2012. na adresi http://www.zamirzine.net/spip.php?article11036.
Korać, M. (1996). Ethnic conflict, rape and feminism: the case of Yugoslavia. U B. Wejnert i M. Spencer (ur), Women in Post-Communism. Research on Russia and Eastern Europe, Volume 2 (str. 247-265). London: JAI Press.
Korać, M. (1998). Linking Arms: War and Women Organising in Post-Yugoslav States. Uppsala: Life & Peace Institute.
Korošić, M. (1988). Jugoslavenska kriza. Zagreb: Naprijed.
Kriesi, H. (1992). The rebellion of the research ‘objects’. U M. Diani i R. Eyerman (ur), Studying Collective Action (str. 194-216). London: Sage.
Kriesi, H. et al. (1995). New Social Movements in Western Europe. London: University College London.
Kuljić, T. (2003). Yugoslavia’s workers’ management. [Online]. Pristup 29. novembra 2010, na adresi www.republicart.net.
Kuljić, T. (2010). Sećanje na Titoizam: hegemoni okvir. Filozofija i društvo, 2, 225-250.
Larana, E., Johnston, H. i Gusfield, J. R. (ur). (1994). New Social Movements: From Ideology to Identity. Philadelphia: Temple University Press.
Ler Sofronić, N. (2011). Kad utopijske oaze presuše. H-alter. [Online]. Pristup 13. novembra 2011. na adresi http://h-alter.org/vijesti/kultura/kad-utopijske-oaze-presuse.
Magaš, B. (1993). The Destruction of Yugoslavia: Tracking the Break-Up 1980-1992. London: Verso.
Marković, I. (1995). Brži nego CNN. Intervju s Wamom Katom. Arkzin, 46, 35.
Martinov, Z. (2012). Contra Bellum: Prilog istoriji antiratnog pokreta u Pančevu. Pančevo: Istorijski arhiv Pančevo.
Mastnak, T. (ur). (1985). Socijalistična civilna družba. Ljubljana: Knjižnica revolucionarne teorije.
Mastnak, T. (1994). From social movements to national sovereignty. U J. Benderly i E. Kraft (ur), Independent Slovenia: Origins, Movements, Prospects (str. 93-112). New York: St Martin’s Press.
McAdam, D. (1986). Recruitment to high-risk activism: The case of Freedom Summer. The American Journal of Sociology, 92, 64-90.
McAdam, D. (1988). Freedom summer. New York: Oxford University Press.
McAdam, D. (1999). Political Process and the Development of Black Insurgency. Chicago: Chicago University Press.
McAdam, D., Tarrow, S. i Tilly, C. (2004). Dynamics of Contention. Cambridge: Cambridge University Press.
Melucci, A. (1995). The process of collective identity. U H. Johnston i B. Klandermans (ur), Social Movements and Culture (str. 41-63). Minneapolis: University of Minnesota Press.
Melucci, A. (1999). Challenging Codes: Collective Action in the Information Age. Cambridge: Cambridge University Press.
Milosavljević, O. (2003). Fatalističko tumačenje razaranja Jugoslavije. Republika, 316-317. ŠOnlineĆ. Pristup 10. novembra 2011. na adresi http://www.republika.co.rs/316-317/19.html.
Milosavljević, O. (2008). Jugoslavija je bila naša prva Evropa. U S. Biserko (ur), Snaga lične odgovornosti. Beograd: Helsinški komitet za ljudska prava u Srbiji.
Nedović, S. (2005). Savremeni feminizam: Položaj i uloga žena u društvu. Beograd: CESID.
Oštrić, Z. (1992/2010). Bilješke ostarjelog mirovnjaka. U G. Božičević (ur). (2010). U dosluhu i neposluhu: Pozitivni primjeri izgradnje mira u Hrvatskoj u 90-ima i kasnije (str. 31-48). Grožnjan: Miramida centar.
Paunović, Ž. (1995). Mirovne aktivnosti u Srbiji: između inicijativa i pokreta. Filozofija i društvo, 20, 107-125.
Petrinjak, N. (2011). Razgovor: Biljana Kašić. Ispisivanjem života protiv biopolitičkog ništavila. Zarez, 13, 319, 24-25.
Pešić, V. (1992). Jugoslovenska ratna kriza i mirovni pokret. Sociološki pregled, 26, 57-67.
Polletta, F. i Jaspers, J. (2001). Collective identity and social movements. Annual Review of Sociology, 27, 283-305.
Popov, N. (1989). Contra fatum: Slučaj profesora Filozofskog fakulteta u Beogradu, 1968-1988. Beograd: Mladost.
Popov, N. (1991). Antiratnoj javnosti Jugoslavije i Evrope. Republika, 23-24, str. 8.
Popov, N. (ur) (1996). Srpska strana rata: trauma i katarza u istorijskom pamćenju. Beograd: Republika.
Povrzanović Frykman, M. (2003). The war and after: On war-related anthropological research in Croatia and Bosnia-Herzegovina. Etnološka tribina, 26, 55-75.
Puhovski, Ž. (2009). Slab demokratski potencijal – konstanta Hrvatske politike. Zamirzine. [Online]. Pristup 5. novembra 2011. na adresi http://www.zamirzine.net/spip.php/IMG/pdf/spip.php?article855.
Ramet, S. (1992). Balkan Babel: Politics, Culture and Religion in Yugoslavia. Boulder: Westview Press.
Ramet, S. (2006). The Three Yugoslavias: State Building and Legitimation. Indanapolis: Indiana University Press.
Sekelj, L. (1992). Yugoslavia – The Process of Disintegration. Colorado: Boulder.
Seroka, J. i Pavlović, V. (1992). The Tragedy of Yugoslavia: The Failure of Democratic Transformation. New York: M. E. Sharpe.
Singleton, F. (1976). Twentieth-Century Yugoslavia. New York: Columbia University Press.
Sklevicky, L. (1996). Konji, žene, ratovi. Zagreb: Druga & Ženska infoteka.
Stiglmayer, A. (ur). (1994). Mass Rape: The War Against Women in Bosnia-Herzegovina. Lincoln: University of Nebraska Press.
Stojaković, K. (2009). Prešućena povijest: UJDI i antiratna opozicija u Jugoslaviji. U Đ. Tomić i P. Atanacković (ur), Društvo u pokretu: novi društveni pokreti u Jugoslaviji od 1968. do danas (str. 169-182). Novi Sad: Cenzura.
Stojković, D. (2011). Antiratne i mirovne ideje u istoriji Srbije i antiratni pokreti do 2000. godine. Republika, 492-493. [Online]. Pristup 15. novembra 2011. na adresi http://www.republika.co.rs/492-493/20.html.
Stubbs, P. (1996). Nationalisms, globalization and civil society in Croatia and Slovenia. U Research in Social Movements, Conflicts and Change 19. ŠOnlineĆ. Pristup 10. oktobra 2010. na http://www.gaspp.org/people/pstubbs/paper%205.doc.
Stubbs, P. (2001). The ZaMir (for peace) network: From transnational social movement to Croatian NGO. ŠOnlineĆ. Pristup 2. novembra 2010. na adresi www.sheffield.ac.uk/content/1/c6/04/88/28/stubbs.pdf. 31
Stubbs, P. (2007). Civil society or Ubleha? Reflections on flexible concepts, meta-NGOs and new social energy in the post-Yugoslav space. U H. Rill et al., (ur), 20 Pieces of Encouragement for Awakening and Change: Peacebuilding in the region of the former Yugoslavia (str. 215-228). Beograd: Centre for non-violent action.
Stubbs, P. (2010). Grassroots peacebuilding in the post-Yugoslav space: trajectories, limits and lessons. U G. Božičević (ur), U dosluhu i neposluhu (str. 16-17). Grožnjan: Miramida centar.
Subotić, J. (2009). Hijacked Justice: Dealing With the Past in the Balkans. Cornell: Cornell University Press.
Škrabalo, M., Miošić-Lisjak, N. i Jasmina Papa (ur.) (2006). Mobilizacija i razvoj zajednica: akcijsko istraživanje u Hrvatskoj. Zagreb: MAP Savjetovanja.
Šušak, B. (1996). Alternativa ratu. U N. Popov (ur), Srpska strana rata: trauma i katarza u istorijskom pamćenju (str. 531-558). Beograd: Republika.
Tarrow, S. (1998). Power in Movement. Cambridge: Cambridge University Press.
Tomasevich, J. (1955). Peasants, Politics and Economic Change in Yugoslavia. Stanford: Stanford University Press.
Tomić, Đ. i Atanacković, P. (ur). (2010). Društvo u pokretu: novi društveni pokreti u Jugoslaviji od 1968. do danas. Novi Sad: Cenzura.
Tomić-Koludrović, I. (1993). Alternativna kultura kao oblik otpora u samoupravnom socijalizmu. Društvena istraživanja, 6-7, 835-862.
Vidović, D. (2010). Džepovi otpora. Intervju s Vesnom Janković. [Online]. Pristup 15. augusta 2011. na adresi http://www.kulturpunkt.hr/i/kulturoskop/366/?template=print.
Vujadinović, D. et al. (ur.). (2005). Between Authoritarianism and Democracy: Serbia, Montenegro, Croatia. Vol. II Civil Society and Political Culture. Beograd: Cedet (Vujadinović, Dragica, Lino Veljak, Vladimir Goati, Veselin Pavićević (ur.), Između autoritarizma i demokratije: Srbija, Crna Gora, Hrvatska. knjiga II: Civilno društvo i politička kultura, CEDET, Beograd 2004).
Vušković, L. i Trifunović, Z. (ur). (2008). Ženska strana rata. Beograd: Žene u crnom.
Woodward, L. S. (1995). Balkan Tragedy: Chaos and Dissolution after the Cold War. Washington, Brookings Institute.
Zajović, S. et al. (ur). (2007). Žene za mir. Beograd: Žene u crnom.
Županov, J. (2002). Od komunističkog pakla do divljeg kapitalizma: odabrane rasprave i eseji (1995-2001). Zagreb: Hrvatska sveučilišna naknada.

1 Zahvaljujem dr Ivani Spasić sa Univerziteta u Beogradu i Vesni Janković sa Sveučilišta u Zagrebu na komentarima i sugestijama. Ranija verzija uvodnog dela ovog rada pojavila se u Bilić (2011a), dok je analiza najvažnijih „prethodnica“ jugoslovenskog antiratnog angažmana prvobitno napisana na engleskom jeziku (Bilić, 2012).
2 Ne služim se vrlo rasprostranjenim pojmom civilno društvo kako bih objasnio (post)jugoslovenski antiratni angažman. Na drugom mestu sam pokazao da definiciona neuhvatljivost i logička nekoherentnost ovog pojma omogućavaju civilnom društvu da u sebe uključi ideološki i istorijski ekstremno divergente fenomene. Iako može imati subverzivnu komponentu za vreme autoritarnih režima – kojoj se, u stvari, i duguje popularnost ovog pojma, civilno društvo je konceptualno vrlo elastično i zato se pojavljuje kao depolitizovana teorijska paradigma pogodna za maskiranje mreža moći koje su često uslovljene stranim političkim agendama (Bilić, 2011b). Videti, takođe, Stubbs (2007).
3 Gotovo isključiv predmet istraživača/istraživačica smeštenih u zapadnim akademskim krugovima jesu neke od bivših republika: Hrvatska (Stubbs, 1996, 2001; u novije vreme, Baker, 2010), Srbija (Fridman, 2006; Gordy, 1999), Bosna i Hercegovina (Bugarel, 2004; Dujizings et al., 2007; Fagan, 2008; Helms, 2008). S druge je strane, većina socioloških istraživanja objavljenih pre i tokom raspada zemlje bila je po svom geografskom opsegu jasno jugoslovenska (npr. Banac, 1984; Cohen, 1989; Denitch, 1994, Golubović, 1988; Korošić, 1988; Ramet, 1992; Seroka & Pavlović, 1992; Singleton, 1976; Tomasevich, 1955).
4 Na drugom mestu, međutim, uvodim pojam hibridni aktivizam Šhybrid activismĆ kako bih objasnio neuobičajene veze i interakcije koje su postojale između embrionalnih aktivističkih grupa i predstavnika vlasti u Jugoslaviji u toku 80-ih godina prošlog veka. Hibridni aktivizam se javlja u ideološkoj „praznini“ između dva čvrsto konsolidovana politička poretka. On ukazuje na nemogućnost da se precizno odredi sfera alternativnosti u Jugoslaviji neposredno pre samog raspada zemlje, kad su sasvim popustili kontrolni mehanizmi komunističkog režima, a nacionalizam se još uvek nije uspostavio kao ideološka osovina političkog života jugoslovenskih republika. U takvom „hijatusu“, zvaničnici Saveza komunista Jugoslavije na različitim nivoima postaju tolerantniji prema aktivističkim inicijativama (koje često, iako zvanično neregistrovane, mogu računati na pristup državnim resursima) kako bi i sami obezbedili više manevarskog prostora za nadolazeća politička pregrupisavanja (Bilić, u recenzentskom procesu a).
5 Među važnijim izuzecima su: Popov (1996), Dvornik (2009), Božičević (2010) i Janković i Mokrović (2011).
6 Na drugom mestu (Bilić, 2011f, videti takođe Bilić & Georgaca, 2007) sam pokazao da je (post)jugoslovenski antiratni angažman koji se odvijao za vreme ratova za jugoslovensko nasleđe imao i vrlo važnu terapeutsku funkciju čijem ispitivanju do sada nije poklonjena adekvatna pažnja. Naime, aktivisti i aktivistkinje su percipirali održavanje društvene i lične (mentalne) ‘normalnosti’ kao bitan cilj aktivizma koji se inače posmatra kroz političku prizmu. Služeći se dubinskim intervjuima i dokumentarnim izvorima utvrdio sam da su kolektivni poduhvati, kakvi su, na primer, bili paljenje sveća, potpisivanje peticija, ulični protesti i demonstracije, konceptualizovani kao prostori lične slobode koji su omogućavali nesmetanu razmenu mišljenja i emocija. Na taj način, društveni pokreti/inicijative – koji se obično razumeju kao izvori nereda i promene – postaju ostrvca pristojnosti i kreativnosti u političkom ambijentu obeleženom nasiljem.
7 Relevantno je na ovom mestu ukazati na tzv. stukturu suspenzije/neaktivnosti Šabeyance structureĆ što je bitan pojam u konceptualnoj aparaturi studija društvenih pokreta. Naime, ustanovljeno je da u vrlo nepovoljnim društvenim uslovima najčešće ne dolazi do raspada aktivističkih grupa, već njihova aktivnost slabi i povlači se ispod granice društvene vidljivosti (abeyance), da bi „oživela“ sa poboljšanjem političkih okolnosti (videti npr. Melucci, 1989). Strukture neaktivnosti, dakle, čuvaju kontinuitet aktivističkog organizovanja.
8 Embrionalnu analizu rada ove organizacije daje Stojaković (2009).
9 Treba napomenuti da je mir kao vrednost zauzimao visoko mesto na političkoj agendi Saveza komunista Jugoslavije. Kao i mnoge druge istočnoevropske zemlje, Jugoslavija je imala institucije posvećene promociji mira koje su se finansirale iz državnog budžeta. Takva je bila Jugoslovenska liga za mir, slobodu i ravnopravnost naroda osnovana 1959. godine u okviru Socijalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije. Ove su organizacije činile intergralni deo državnog aparata i nikada nisu imale karakteristike pokreta ili aktivističkih grupa i nisu organizovale demonstracije ili proteste, već su ograničile svoje aktivnosti na javne manifestacije kakva je, na primer, bila Trka mira kroz Jugoslaviju. Paunović (1995) tvrdi da je njihova delatnost služila za legitimaciju nedovoljno demokratskih režima u međunarodnim odnosima.
10 Mnoštvo antiratnih akcija koje su zajednički organizovale različite beogradske aktivističke grupe u stvari prikriva njihovu prilično lošu komunikaciju i koordinaciju. U tom smislu, ove organizacije ne bi trebalo posmatrati kao bogatstvo beogradske antiratne scene, prvenstveno zbog toga što su mnoge od njih okupljale iste aktiviste/aktivistkinje (videti Šušak, 1996). Nedostatak koordinacije odražava dublje ideološke razvodnice koje se odnose na transformacijski potencijal i svrsishodnost antiratnog/civilnog organizovanja.
11 Iako se na reč pokret može naići u literaturi posvećenoj jugoslovenskom civilnom angažmanu, aktivistkinje i aktivisti generalno njenu upotrebu smatraju diskutabilnom s obzirom na to da implicira masovno učešće. Videti npr. Knežević (1994).
12 Za detaljni prikaz feminističkog organizovanja u Srbiji pre Drugog svetskog rata, videti Božinović (1996).
13 Nada Ler Sofronić, profesorka socijalne psihologije na Univerzitetu u Sarajevu i istaknuta borkinja za ljudska prava, napisala je prvu doktorsku tezu na feminističku temu u Jugoslaviji.
14 Bonfiglioli (2008) pokazuje da je do nerazumevanja između jugoslovenskih i stranih feministkinja koje su učestvovale na konferenciji došlo zbog toga što mnoge teme značajne za žene na Zapadu nisu više bile na političkoj agendi socijalističke Jugoslavije zbog njenog progresivnog zakonodavstva. Francuske i italijanske feministkinje su bile vrlo kritične prema učešću muškaraca na konferenciji, dok su se jugoslovenske feministkinje protivile diskriminaciji na osnovu pola. Treba zapaziti da je jednu od prvih studija u kojoj se teorijski pristupa jugoslovenskom feminizmu napisao muškarac, Vjeran Katunarić (1984)
15 Takav je slučaj, na primer, sa Dašom Duhaček, Jasminom Tešanović, Biljanom Kovačević Vučo, Borkom Pavićević itd.
16 Osnivačice Beogradskog ženskog lobija bile su: Nadežda Ćetković, Sonja Drljević, Jelka Kljajić Imširović, Maja Korać, Sonja Liht, Vera Litričin, Lepa Mlađenović, Vera Vukelić i Stanislava Staša Zajović.
17 Centar je nastao u okviru Antiratne kampanje Hrvatske, kao i na osnovama prethodnih ženskih udruženja kakva su bila: Zagrebački ženski lobby, Autonomna ženska kuća Zagreb, Nezavisni savez žena Hrvatske i Ženski informativno-dokumentacijski centar Hrvatske. Videti Kesić, Janković i Bijelić (2003). Svakako treba u ovom kontekstu spomenuti i Žensku infoteku koju je 1992. u Zagrebu osnovala feministička aktivistkinja Đurđa Knežević. Infoteka je u svojstvu dokumentacionog centra, između ostalog, olakšavala koordinaciju aktivnosti mnogobrojnih ženskih grupa i izdavala časopis Kruh i ruže.
18 Bitno je u tom smislu podsetiti na kontroverznu poziciju američke feministkinje i pravnice Catherine MacKinnon u vezi sa silovanjima u Bosni i Hercegovini, kao i na odgovore jugoslovenskih feministkinja na njene esencijalizirajuće optužbe: videti Stiglmayer (ur.) (1994) i npr. Korać (1996).
19 Iako se ambiciozno zamišljena konferencija REDaktura: transjugoslavenski feminizmi i žensko naslijeđe, održana u Zagrebu između 13. i 16. oktobra 2011, u izvesnom smislu, želela uspostaviti kao nova „nulta tačka” „transjugoslovenskog” (odnosno transrepubličkog tj. panjugoslovenskog) ženskog pokreta, ona je, u stvari, ogolila duboki razdor na postjugoslovenskoj feminističkoj sceni koji – stiče se utisak – nije isključivo ideološke prirode. Dok se na jednoj strani (npr. Petrinjak, 2011) pokušala artikulisati kritika utopistički orijentisane i potencijalno neproduktivne „leve melanholije“ Šna način na koji je tumači Vendi Braun (Brown, 1999)Ć, na drugoj su se, u svojim oštro intoniranim reakcijama, Đurđa Knežević (2011) i Nada Ler Sofronić (2011), dve značajne predstavnice jugoslovenskog feminizma iz 1970-ih godina, usprotivile „revizionističkim tendencijama“ i radikalnim intervencijama u „žensku prošlost“ koje su se odrazile u konačnom programu konferencije. Videti relevantne diskusije u časopisima Zarez i H-Alter.
20 Slovenački mirovni pokret (Gibanje za kulturo miru in nenasilja) koji je predvodio Marko Hren bio je veoma važan u procesu osnivanja Antiratne kampanje Hrvatske. Marko Hren je bio prisutan na osnivačkom skupu Kampanje, održanom u Kumrovcu u avgustu 1991. godine, gde su aktivistkinje i aktivisti postavili osnove dugoročnih strategija svog rada. Za detaljniju diskusiju slovenačke alternativne scene, videti Mastnak (1994).
21 Pokret za mir Pančevo je od septembra 1993. do aprila 1994. godine izdao osam brojeva mirovnjačkog lista Contra Bellum (lat. protiv rata) koji se pojavljivao kao dodatak lokalnih novina Novi Pančevac. Contra Bellum je donosio priloge uglednih intelektualaca i mirovnih aktivista sa područja bivše Jugoslavije i u tom je smislu bio jedno od retkih glasila mira i slobode u Srbiji 90-ih. Urednici ovog lista su bili Nenad Živković, Zlatoje Martinov i Nevena Simendić (Martinov, 2012).
22 Tomić-Koludrović (1993, str. 855) pokazuje da je program Svaruna sadržao nameru da članovi/članice „potiču samoupravni pokret“.

23 O pojmu društvena energija, videti Hirschman (1984).

 
Dve hiljade dana koji su šokirali vlast
1. -31. 03. 2012.
Danas

 
 
 
 
 
 
 
Copyright © 1996-2011